خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: محرم که از راه میرسد، خیابانهای عراق رنگ عزا به خود میگیرند. پرچمهای سیاه بر سردر خانهها و حسینیهها برافراشته میشود و صدای نوحه، مرثیه و سینهزنی در شهرهای مقدس و مناطق عشایری به گوش میرسد. در این میان، یکی از شاخصترین و پرشورترین جلوههای عزاداری عراقیها «هوسهخوانی» است؛ سنتی که قرنها در حافظه جمعی مردم عراق باقی مانده و امروز نیز در ایام محرم و صفر، جلوهای ویژه پیدا میکند.
آیینی برخاسته از تاریخ و فرهنگ عشایری عراق
هوسهخوانی از کهنترین سنتهای شفاهی در جنوب عراق و منطقه فرات اوسط به شمار میرود. این آیین در اصل نوعی فریاد جمعی و حماسی بوده که عشایر عرب برای اعلام موضع، تشویق به شجاعت، استقبال از مهمانان بزرگ، سوگواری و حتی بسیج نیروها در زمان جنگ از آن استفاده میکردند.
با گذشت زمان، این سنت محلی در فرهنگ شیعی عراق جایگاهی ویژه یافت و با مراسم مذهبی بهویژه آیینهای عاشورایی پیوند خورد. امروزه هوسهخوانی تنها یک رسم عشایری نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی شیعیان عراق محسوب میشود؛ آیینی که در آن ارزشهایی همچون وفاداری، غیرت، شجاعت، ایثار و دفاع از مظلوم بازتاب مییابد.
هوسه چگونه اجرا میشود؟
در بسیاری از مراسم عزاداری، گروهی از مردم به شکل دایرهوار گرد هم میآیند. در میان آنان فردی که معمولاً از توانایی شاعری و صدای رساتری برخوردار است، اشعار یا عبارات حماسی را میخواند و جمعیت با تکرار بخش پایانی آن پاسخ میدهد.
هنوز خواننده به پایان عبارت خود نرسیده است که حلقه عزاداران با فریادی هماهنگ و حرکاتی موزون، بیت پایانی را تکرار میکنند. این هماهنگی جمعی، فضایی آکنده از شور و حماسه ایجاد میکند و گاه صدها نفر را در یک صدا و یک احساس مشترک همراه میسازد.
هوسهخوانی برخلاف بسیاری از آیینهای نمایشی، تشریفات خاصی ندارد. لباس ویژه، ساز مشخص یا ساختار سازمانیافتهای برای آن تعریف نشده است و همین ویژگی باعث شده تا در میان اقشار مختلف جامعه عراق رواج گستردهای پیدا کند.
پیوند هوسه با فرهنگ عاشورا
محرم و صفر مهمترین عرصه حضور هوسهخوانی در عراق به شمار میروند. در این ایام، مضامین سنتی و قبیلهای جای خود را به مفاهیم عاشورایی میدهند. هوسهها به ابزاری برای اعلام وفاداری به امام حسین(ع)، تجدید بیعت با آرمانهای کربلا و محکومیت ظلم تبدیل میشوند.
کارشناسان فرهنگ عامه عراق معتقدند که هوسهخوانی نمونهای از تعامل میان سنتهای بومی و باورهای دینی است؛ تعاملی که باعث شده یک رسم محلی در خدمت انتقال پیام عاشورا قرار گیرد و نسلهای مختلف مردم عراق با آن ارتباط برقرار کنند.
اشعاری از جنس حماسه و غیرت
متن هوسهها معمولاً کوتاه، آهنگین و تأثیرگذار است. این اشعار غالباً از چند جمله یا چند سطر تشکیل شده و بر مضامینی همچون شهادت، مظلومیت اهلبیت(ع)، وفاداری به حضرت عباس(ع)، صبر حضرت زینب(س)، آزادگی و مقاومت در برابر ظلم تأکید دارند.
در بسیاری از موارد، هوسه با فریاد جمعی «هاه» پایان مییابد؛ فریادی که به شعر حالتی حماسی میبخشد و شور جمعیت را دوچندان میکند.
از کربلا و نجف تا بصره و عماره
هوسهخوانی در شهرهای مختلف عراق از جمله کربلا، نجف، بصره، ناصریه، عماره و دیوانیه حضوری پررنگ دارد. در دستههای عزاداری، گاه پیش از آغاز سینهزنی یا در میانه مسیر حرکت هیأتها، هوسهخوانی فضای مراسم را تحت تأثیر قرار میدهد.
در برخی موارد نیز این آیین تنها به عزاداری محدود نمیشود و مردم از آن برای ابراز همبستگی با ملتهای مظلوم و اعلام مواضع اجتماعی و سیاسی استفاده میکنند.
هوسه؛ زبان مقاومت
در دو دهه اخیر، هوسهخوانی بیش از گذشته با ادبیات مقاومت گره خورده است. رزمندگان عراقی در دوران مبارزه با گروه تروریستی داعش و همچنین در مراسم تشییع شهدا، بارها از هوسه به عنوان نمادی از ایستادگی و روحیه جهادی بهره بردهاند.
مضامین مقاومت، دفاع از مقدسات، مبارزه با اشغالگری و الهامگیری از نهضت عاشورا، بخش مهمی از هوسههای معاصر را تشکیل میدهد؛ موضوعی که نشان میدهد این سنت کهن همچنان توانایی همگامی با تحولات اجتماعی و سیاسی را حفظ کرده است.
صدایی که خاموش نمیشود
هوسهخوانی در عراق صرفاً یک قالب شعری یا آیین محلی نیست؛ بلکه زبان احساسات مردمی است که قرنها عشق به اهلبیت(ع) را در فرهنگ و زندگی خود جاری کردهاند. فریادی برخاسته از ایمان و غیرت که هر سال با فرارسیدن محرم، بار دیگر در کوچهها و میدانهای عراق طنینانداز میشود و پیام جاودانه عاشورا را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکند.
نظر شما