خبرگزاری شبستان-مازندران؛ تعزیه، نمایشی آیینی و مذهبی که ریشههای عمیقی در تاریخ و فرهنگ ایران دارد. اما هر منطقه از ایران، گنجینهای از سنتهای منحصربهفرد را در دل خود جای داده است. استان مازندران، با پیشینهای کهن و فرهنگی غنی، تعزیهای خاص و منحصربهفرد را در خود پرورانده است؛ تعزیهای که با موسیقی بومی، گویش محلی، معماری خاص تکایا و حتی با زندگی روزمره مردم عجین شده است. در این گفتگوی اختصاصی با استاد اسماعیل مجللی، پژوهشگر برجسته تعزیه و نویسنده کتاب «شبیه نامه»، به زوایای پنهان و آشکار این هنر آیینی در سرزمین شمال ایران سفری خواهیم داشت. از قدیمیترین نسخ تعزیه در این دیار تا آوازهای دلنشین «امیری» و «نجما» که در وصف غربت و مظلومیت سروده میشوند، و از معماری باشکوه تکایا تا اجرای دهروزه تعزیه در دل شالیزارها؛ همه و همه نشان از جایگاه ویژه تعزیه در هویت فرهنگی مازندران دارند.مشروح این گفتگو را با هم می خوانیم:
استاد مجللی، به عنوان سخن آغازین، اگر بخواهیم از قدمت تعزیه در مازندران سخن بگوییم، این سنت را باید از کجا جستوجو کرد؟
ابتداییترین نسخ تعزیه را باید در منطقه مازندران سراغ گرفت و آن هم اشعار علامه نوری است که در عصر فتحعلیشاه قاجار سروده شده و هماکنون تعداد بسیاری از مجالس آنها در اختیار بنده است. در اسناد و مدارک گذشته، عینالسلطنه در روزنامه خاطرات خود از تعزیهخوانی در رینه لاریجان سخن میگوید که این خود نشاندهنده قدمت و پیشینه این هنر آیینی در مازندران است.
یعنی تعزیه در مازندران تنها یک آیین مذهبی نیست، بلکه یک میراث تاریخی و فرهنگی نیز محسوب میشود؟
دقیقاً همینطور است. تعزیه در این استان به سه بخش شرق، غرب و مرکز تقسیم میشود که تفاوتهایی در نسخ، نحوه اجرا و نغمههای درون مجالس این مناطق به چشم میخورد. شرق مازندران از گلوگاه گرفته تا ساری و قائم شهر را در بر میگیرد. مرکز مازندران که از مهمترین و اصلیترین مناطق تعزیهخیز در شمال ایران و منطقه مازندران محسوب میشود، جایگاهی ویژه دارد و در این میان آمل از جایگاه والایی برخوردار است. غرب مازندران هم شامل مناطقی همچون حسینآباد رویان، صلاحدینکلا نوشهر، یالرود، بلده نور، کجور و ... میشود. در منطقه نور، تکایای اختصاصی اجرای تعزیه از دوران قاجار بهجا مانده است. آمل هم در تعداد جایگاه و تکیه تعزیه و همچنین تعداد شبیهخوانان از امتیاز ویژهای برخوردار است و موقوفههای بسیاری در این خصوص به چشم میخورد.
لطفا درباره این تکایا و بناهای مرتبط با تعزیه در مازندران بیشتر بفرمایید.
در برخی از روستاهای مازندران بهویژه شهرستان نور، تکایای اختصاصی اجرای تعزیه از دوران قاجار بهجا مانده است که به مواردی همچون تکیه تاکر، تکیه یالرود، تکیه یوش، تکایای روستاهایی همچون یاسل، کمررود، نج و همچنین تکیه مُقْریکلا در بندپی بابل، تکیه کلهبست پازَوار در بابلسر و تکیه فیروزکلا در آمل میتوان اشاره نمود. سبک معماری این تکایا، معماری عهد قاجاریان است و همچون سایر تکایای دوران قاجار دارای طاقنما و خانهنشین یا شاهنشین، سکوهای مدور و یا هشتضلعی هستند. معمولاً ورودی تکایا در قدیم درب کوچکی داشت تا برای ورود به تکیه، قامت خم گردد و به حالت سلام و تعظیم وارد تکیه گردند. نمونه آن درب ورودی تکیه یوش و تکیه تاکر است که هنوز به همان حالت حفظ شده است. از ویژگیهای جالب توجه تکایای مازندران، وجود بناهایی به نام «سَقّانَفار» در کنار برخی از آنان است.
در نسخ تعزیه مازندران چه اشخاص و شاعران محلیای حضور دارند؟
در نسخ مازندران، بهجز رضوانی نوازی، اشعار فراوانی از علی بن ولی اهل پیل و علامه نوری اهل یالرود، عاجز اهل ناحیه، دراج اهل کمررود، شیخ عباس توکلی اهل کلاونگاه، در قالب اشعار تعزیه و اشعار مرثیه دیده میشود.
نقش فرهنگ بومی مازندران در تعزیه این منطقه چگونه است؟
منطقه مازندران سرشار از فرهنگهای بومی و فولکلور است که در تعزیه نیز رسوخ نموده است. نفوذ فرهنگی بومی مازندرانی از قبیل گویش و زبان، شرایط آب و هوایی، کشاورزی، پوشش و اماکن اجرای تعزیه موجب آن شده که مازندران تعزیهای متفاوتتر از سایر کشور داشته باشد. شیوه خواندن تعزیه با ملودیها و نغمههای بومی مازنی بر زیباییهای این تعزیه افزوده است.
استاد مجللی، از آوازهای بومی مازندران بفرمایید که در تعزیه نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
از آوازهای بومی مازندران میتوان به آواز «امیری» یا «تبری» اشاره کرد که با اشعار «امیر پازواری» خوانده میشد. دوبیتیهای امیر پازواری ورد زبان چوپانان و کشاورزان است که با آهنگ و ملودی زیبای امیری آن را میخوانند. امروزه نیز در تعزیه طفلان مسلم، نقش چوپان به خواندن اشعار و آواز امیری مبادرت میورزد. به نحوی که چوپانها با پوشیدن جلیقه، چرم پاتو و کلاه نمدی، دقیقاً در هیبت یک مرد مازندرانی ظاهر شده و اشعار و ملودیهای امیری را با گویش مازندرانی روایت میکنند. این موسیقی در مازندران به امیر و گوهر نیز مشهور است و روایتهای عامیانهای از ماجرای امیر و گوهر به صورت سینه به سینه نقل شده است.
آیا تصنیفهای دیگری هم در این پیوند میان موسیقی بومی و تعزیه نقش دارند؟
بله، تصنیف «طالبا» یکی دیگر از تصنیفهای مازندرانی است که رد آن را در تعزیههای شمال کشور بهویژه مازندران میتوان دید. گفته میشود این منظومه موسیقایی منسوب به سیتیالنساء، خواهر طالب آملی میباشد که در فراق برادر سروده و بازتاب زندگی افسانهای طالب آملی به هندوستان است. سیتیالنساء در فراق برادر و ظلم نامادری پا به کوه و جنگل گذاشته و جدایی و غم دوری برادر را با آوا و مویه التیام میبخشد؛ این موضوع با آواز «زینب شل» در بوشهر نیز شباهت دارد.
درباره آوازهای دیگری که در شبیهخوانی مازندران تأثیر داشتهاند چه میتوان گفت؟
آواز «نجما» یکی از آوازهای مازندرانی است که تأثیر آن بر شبیهخوانی، بهخصوص در منطقه آمل، دیده میشود. این آواز در بیشتر مجالس شبیهخوانی مازندران خصوصاً آمل راه پیدا کرده است و نمونه بارز آن را در غریبیهای مسلم میتوان دید؛ جایی که شبیه مسلم با آوای نجما از غریبی و بیکسی میخواند. همچنین به «موری» و «نواجش» نیز میتوان اشاره نمود.
لطفاً درباره «موری» و «نواجش» هم توضیح دهید.
«موری» شعری فیالبداهه و نغمهای دیگر از موسیقی آیینی و مرثیه مازندرانی است که پس از مرگ عزیزان توسط زنان که از نزدیکانند ـو معمولاً در مراسم از دست رفتن عزیزان، سر مزار خوانده میشود. نواجش نیز از موسیقی آوازی مازندران است که در نوازش و تعزیر کودکان، فراق عزیزی سفر کرده یا دوری فرزندی عموماً توسط زنان خوانده میشود. اشعار نواجش به صورت فیالبداهه سروده میشود و لحن آن از درونمایهای حزنانگیز برخوردار است. این موضوع از جهاتی میتوان آن را با لالایی مادر و مادربزرگها سر گهواره مطابقت داد. نواجش در تعزیه امام حسین (ع) و لالایی علیاصغر(ع) دیده میشود.
آیا تعزیه در مازندران تنها در ایام خاص مذهبی اجرا میشود؟
در برخی از روستاهای مازندران که برنجکاری اصلیترین شغل کشاورزی آنها را تشکیل میدهد، در فصل تابستان و در فاصله سه مرحله کاشت، داشت و برداشت برنج، یک دهه تعزیه اجرا میشود. این موضوع به هیچ عنوان به مناسبت ماههای محرم و صفر نیز مرتبط نمیباشد و در فصل تابستان، در هر مناسبت مذهبی که باشد، برنامه تعزیهخوانی دهروزه در این روستاها مرسوم است.
یعنی تعزیه در زندگی کشاورزی مردم نیز تنیده شده است؟
بله، دقیقاً. پوشش نقشهای تعزیه مازندران برگرفته از پوشش بومی مردم این خطه است. این پیوند میان آیین، معیشت، پوشش و موسیقی، تعزیه مازندران را به هنری زنده و مردمی تبدیل کرده است.
لطفا بفرمایید وضعیت تعزیه مازندران در دوران پهلوی چگونه بود؟
تعزیه در مازندران در دوران پهلوی با تعطیلی مواجه نشد و در آن دوران، بهخصوص در روستاها، برنامه تعزیهخوانی اجرا میشد. حتی در پایان دوران پهلوی، شبیهخوانان اگرچه به ظاهر تعزیه میخواندند، ولی کاملاً محرز بود که در این تعزیهها به تبلیغ انقلاب میپردازند. به همین دلیل برخی از آنها را زندانی کردند.
نظر شما