خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- محرم در جایجای ایران با آیینها و سنتهای گوناگونی همراه است که هر یک بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این سرزمین را به نمایش میگذارد.
در کنار مراسم شناختهشدهای همچون سینهزنی، زنجیرزنی، تعزیهخوانی و نخلگردانی، برخی مناطق کشور همچنان میراثی ارزشمند از آیینهای بومی عزاداری را حفظ کردهاند؛ آیینهایی که طی نسلهای متمادی از پدران به فرزندان منتقل شده و امروز به عنوان بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردم شناخته میشوند.
استان خراسان جنوبی یکی از مناطقی است که به واسطه پیشینه تاریخی، مذهبی و فرهنگی خود، گنجینهای از سنتهای عاشورایی را در دل خود جای داده است.
در این خطه کویری، مردم نهتنها واقعه عاشورا را به عنوان یک رویداد تاریخی و مذهبی گرامی میدارند، بلکه با خلق شیوههای خاص عزاداری، ارادت و دلبستگی خود را به خاندان اهلبیت(ع) به نمایش میگذارند. بسیاری از این آیینها ریشه در فرهنگ بومی منطقه دارند و در طول سالیان دراز با باورهای مذهبی مردم درآمیختهاند.
در میان آیینهای متعدد محرم در خراسان جنوبی، مراسم «حسنحسین» جایگاهی ویژه دارد. این آیین که در شهرها و روستاهای مختلف خراسان جنوبی برگزار میشود، نمونهای کمنظیر از پیوند سنتهای محلی با فرهنگ عاشورایی است.
نظم جمعی، حرکات هماهنگ عزاداران، نوحههای ویژه و حضور پررنگ نمادهای مذهبی، این مراسم را به یکی از جلوههای ماندگار عزاداری در شرق ایران تبدیل کرده است.
آیین «حسنحسین» صرفاً یک مراسم سوگواری نیست؛ بلکه نمایشی از همبستگی اجتماعی، مشارکت مردمی و انتقال ارزشهای دینی از نسلی به نسل دیگر به شمار میآید. در روزگاری که بسیاری از آیینهای کهن در معرض فراموشی قرار گرفتهاند، استمرار این مراسم نشان میدهد که مردم منطقه همچنان پاسدار سنتهایی هستند که ریشه در اعتقادات عمیق آنان دارد.آیین «حسنحسین» صرفاً یک مراسم سوگواری نیست؛ بلکه نمایشی از همبستگی اجتماعی، مشارکت مردمی و انتقال ارزشهای دینی از نسلی به نسل دیگر به شمار میآید.
شکلگیری حلقههای عزاداری گرد علم
یکی از شاخصترین ویژگیهای آیین «حسنحسین»، نحوه استقرار عزاداران در هنگام برگزاری مراسم است. شرکتکنندگان به جای تشکیل صفهای مرسوم سینهزنی، به صورت حلقهای یا دایرهای در اطراف علم عزاداری گرد هم میآیند.
علم که در فرهنگ عزاداری نمادی از پرچمداری حضرت ابوالفضل(ع) و پرچم نهضت عاشورا محسوب میشود، در مرکز مراسم قرار میگیرد و تمامی حرکات و ذکرها پیرامون آن شکل میگیرد.
عزاداران با قرار دادن دست بر شانه یکدیگر، حلقهای منسجم ایجاد میکنند؛ حلقهای که نماد وحدت، همدلی و همراهی در سوگ خاندان پیامبر(ص) است. این عزاداران با قرار دادن دست بر شانه یکدیگر، حلقهای منسجم ایجاد میکنند؛ حلقهای که نماد وحدت، همدلی و همراهی در سوگ خاندان پیامبر(ص) است. شیوه قرارگیری باعث میشود همه افراد حاضر در مراسم، خود را جزئی از یک جمع واحد بدانند و احساس مشارکت بیشتری در عزاداری داشته باشند.
نوای «حسن» و «حسین»؛ قلب تپنده مراسم
نام این آیین از ذکرهای جمعی عزاداران گرفته شده است. در طول مراسم، نوحهخوان یا فردی از میان بزرگان مجلس اشعار و مرثیههای عاشورایی را میخواند و عزاداران در پاسخ، نامهای مبارک امام حسن مجتبی(ع) و امام حسین(ع) را با صدایی هماهنگ تکرار میکنند.
این پاسخهای جمعی فضای خاصی در مراسم ایجاد میکند. طنین همزمان صدها صدا که نام «حسن» و «حسین» را در فضای روستا و شهر طنینانداز میکند، حال و هوایی معنوی و تأثیرگذار به وجود میآورد.
بسیاری از اهالی این خطه معتقدند که همین ذکرهای دستهجمعی، روح اصلی مراسم را شکل میدهد و باعث میشود عزاداران ارتباط عاطفی عمیقتری با واقعه کربلا برقرار کنند.
در برخی مناطق، دو گروه از عزاداران به صورت متقابل ذکرها را پاسخ میدهند؛ گروهی نام «حسن» و گروه دیگر نام «حسین» را تکرار میکند و بدین ترتیب نوعی هماهنگی موزون و منظم در مراسم شکل میگیرد که از ویژگیهای منحصربهفرد این آیین به شمار میرود.
حرکات آیینی و هماهنگی مثالزدنی عزاداران
بخش مهم دیگری از مراسم «حسنحسین» به حرکات هماهنگ عزاداران اختصاص دارد. شرکتکنندگان همزمان با نوای نوحه و ذکرهای مذهبی، حرکات مشخصی را اجرا میکنند که طی سالها و نسلهای مختلف حفظ شده است.
ضربههای منظم بر سینه، حرکت هماهنگ پاها و چرخش دستهجمعی به دور علم، جلوهای ویژه به مراسم میبخشد. این حرکات نه جنبه نمایشی، بلکه ماهیتی آیینی و نمادین دارند و نشاندهنده نظم، اتحاد و انسجام جامعه محلی هستند.
ضربههای منظم بر سینه، حرکت هماهنگ پاها و چرخش دستهجمعی به دور علم، جلوهای ویژه به مراسم میبخشد. این حرکات نه جنبه نمایشی، بلکه ماهیتی آیینی و نمادین دارند و نشاندهنده نظم، اتحاد و انسجام جامعه محلی هستند.
مشاهده این هماهنگی برای بسیاری از گردشگران و پژوهشگران فرهنگ عامه جالب توجه است؛ زیرا همه حرکات بدون نیاز به فرماندهی مستقیم و تنها بر اساس سنتهای آموختهشده انجام میشود. نوجوانان و جوانان نیز با حضور در کنار بزرگان، شیوه اجرای مراسم را فرا میگیرند و زمینه تداوم آن را فراهم میکنند.
نمادهای فرهنگی و اجتماعی نهفته در مراسم
آیین «حسنحسین» را نمیتوان صرفاً یک برنامه عزاداری دانست. این مراسم در طول سالیان به بستری برای تقویت روابط اجتماعی و انسجام محلی تبدیل شده است.
بسیاری از خانوادهها از روزها قبل برای برگزاری آن آماده میشوند و مشارکت گسترده مردم در برپایی مراسم، نشاندهنده جایگاه اجتماعی آن در منطقه است.
پژوهشگران فرهنگ مردم معتقدند حلقههای عزاداری که در این مراسم شکل میگیرد، نمادی از اتحاد جامعه در مسیر ارزشهای دینی است. قرارپژوهشگران فرهنگ مردم معتقدند حلقههای عزاداری که در این مراسم شکل میگیرد، نمادی از اتحاد جامعه در مسیر ارزشهای دینی است. گرفتن علم در مرکز حلقه نیز یادآور محوریت آرمانهای عاشورا در زندگی مردم است.
از سوی دیگر، حضور همزمان کودکان، جوانان، میانسالان و سالمندان در مراسم، نقش مهمی در انتقال سنتها و باورهای مذهبی به نسلهای آینده ایفا میکند.
این آیین همچنین فرصتی برای تقویت هویت محلی و حفظ میراث ناملموس فرهنگی منطقه به شمار میرود؛ میراثی که در سایه تلاش مردم و علاقه آنان به فرهنگ عاشورایی همچنان زنده مانده است.
میراثی ارزشمند برای آینده
در سالهای اخیر توجه بیشتری به ثبت، معرفی و حفظ آیینهای سنتی محرم در نقاط مختلف کشور صورت گرفته است. آیین «حسنحسین» نیز به عنوان یکی از جلوههای شاخص فرهنگ عاشورایی خراسان جنوبی مورد توجه پژوهشگران، مستندسازان و فعالان فرهنگی قرار گرفته است.
حفظ چنین آیینهایی تنها به معنای پاسداشت یک سنت مذهبی نیست، بلکه تلاشی برای صیانت از بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران محسوب میشود. این مراسم نشان میدهد که چگونه یک جامعه محلی توانسته است در طول دههها و حتی سدهها، باورهای دینی خود را در قالب شیوهای منحصربهفرد از عزاداری حفظ کند و آن را به نسلهای بعدی منتقل سازد.
امروز آیین «حسنحسین» نهتنها برای مردم خراسان جنوبی، بلکه برای پژوهشگران فرهنگ و تاریخ ایران نیز نمونهای ارزشمند از تداوم سنتهای مذهبی و مردمی به شمار می آیدامروز آیین «حسنحسین» نهتنها برای مردم خراسان جنوبی، بلکه برای پژوهشگران فرهنگ و تاریخ ایران نیز نمونهای ارزشمند از تداوم سنتهای مذهبی و مردمی به شمار میآید؛ آیینی که هر سال با فرا رسیدن محرم، بار دیگر در کوچهها و میدانهای روستاهای منطقه جان میگیرد و نوای «حسن» و «حسین» را در فضای کویر طنینانداز میکند.
آیین سنتی «حسنحسین» از جمله مراسم کهن عزاداری در خراسان جنوبی است که با وجود قدمت و جایگاه فرهنگی در میان مردم منطقه، تاکنون گزارشی از ثبت مستقل آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور منتشر نشده است.
نظر شما