به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از شورای عالی انقلاب فرهنگی، آیین رونمایی از کتاب «پزشک جامعهشناس؛ رویکرد توسعه سلامت اجتماعی در تربیت پزشک جامعهنگر» تألیف دکتر محمدرضا کارچی، با حضور حجتالاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، جمعی از مسئولان و دستاندرکاران نظام سلامت در سالن اجتماعات بیمارستان شریعتی تهران برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین خسروپناه در این مراسم با تسلیت ایام سوگواری اهل بیت (ع)، به تشریح ابعاد مختلف نظام سلامت و لزوم تغییر رویکرد در تربیت پزشکان پرداخت.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش ابتدایی سخنان خود، ضمن قدردانی از وزارت بهداشت و علوم پزشکی، از کادر درمان به عنوان «عصای علوم پزشکی کشور» یاد کرد و گفت: در دوران سخت تحریمها و بحرانها، از شخص وزیر و معاونان گرفته تا رؤسای دانشگاههای علوم پزشکی، مجاهدانه و مخلصانه شبانهروز تلاش کردند. این عزیزان گاهی روزها خانواده خود را نمیدیدند و مشغول خدمت بودند و اگرچه خودشان میگویند «وظیفهمان بوده»، اما انصافاً خدماتی فراتر از وظیفه انجام دادند.
وی در ادامه به معرفی کتاب «پزشک جامعهشناس» تألیف دکتر محمدرضا کارچی پرداخت و اظهار کرد: دکتر کارچی کار بسیار ارزندهای انجام دادند و یک دانش نهفته را آشکار کردند. عنوان «پزشک جامعهشناس» در واقع یک رویکرد توسعه سلامت اجتماعی در تربیت پزشک است.
استاد خسروپناه با بیان اینکه «پزشک جامعهنگر، هم باید جامعنگر باشد و هم جامعهنگر»، افزود: این کتاب ارزشمند در ۶ بخش و ۲۳ فصل نگارش شده است. بنده فرصت مطالعه بخش قابل توجهی از آن را یافتم و باید بگویم اثر بسیار ارزشمندی است که انتشارات ثالث به خوبی آن را نشر داده و مطالعه آن را به همه عزیزان، بهویژه فعالان حوزه سلامت توصیه میکنم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش اصلی و تخصصی سخنان خود، با رویکردی فلسفی به تحلیل جایگاه علوم پرداخت و گفت: ما در فلسفه مبحث هستیشناسی را داریم که فیلسوفان بزرگ غربی همچون هایدگر و فیلسوفان اسلامی و شرقی همچون ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا دغدغه آن را داشتهاند. اما بحث مهمتر، «فلسفه مضاف» است؛ یعنی نسبت برقرار کردن یک علم با مقولات دیگر. همانطور که جامعهشناسی به روابط و نهادهای اجتماعی میپردازد، فلسفه جامعهشناسی نسبت جامعه با سلامت و علوم پزشکی را بررسی میکند.
وی با اشاره به مطالعات تطبیقی خود از نظریهپردازان بزرگ جهان (غرب، شرق و جهان اسلام) تأکید کرد: تقریباً تمام کسانی که در رشته خود نظریهپرداز بودهاند، نگاه فلسفی به آن رشته داشتهاند. به عنوان مثال، هابرماس هم فیلسوف است و هم جامعهشناس. اگر یک جامعهشناس، روانشناس یا اقتصاددان، دانش فلسفی نداشته باشد، نمیتواند «نگاه درجه دو» به دانش خود پیدا کند و نظریهپردازی کند.
استاد خسروپناه خاطرنشان کرد: ممکن است کسی فیزیکدان یا شیمیدان باشد، تدریس خوبی داشته باشد، اما اگر نگاه فلسفی نداشته باشد، حرف نو و نظریهپردازی نخواهد داشت. حتی دانشمندان بزرگ ما مانند شیخ بهایی نیز زمانی که در حوزههایی مثل مهندسی و ریاضیات نظریهپردازی میکردند، در واقع فیلسوف بودند. این نگاه درجه دو و فلسفی است که هم دانشمند را نظریهپرداز میکند و هم دانش میانرشتهای تولید میکند.
تأسیس یک دانش میانرشتهای در حوزه سلامت
وی در پایان با تحلیل محتوایی کتاب دکتر کارچی گفت: دستاورد بزرگ کتاب «پزشک جامعهشناس» این است که نشان میدهد سلامت و پزشکی با اخلاق، مدیریت، اقتصاد، فرهنگ، توسعه، آموزش و مشارکت اجتماعی ارتباط تقابلی و تأثیرگذاری متقابل دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی بیان کرد: این کتاب تنها به پزشک نمیگوید که برای جامعنگری باید جامعهنگر باشد، بلکه در واقع یک دانش میانرشتهای را تأسیس کرده است که مسیر آینده تربیت پزشک و نظام سلامت کشور را متحول خواهد کرد.
استاد خسروپناه در ادامه با انتقاد از غفلت طب قدیم و حتی پزشکی مدرن از ابعاد اجتماعی و روحانی سلامت، اظهار کرد: اطبای بزرگ ما همچون زکریای رازی، علاوه بر تألیف کتابهای بزرگ پزشکی مانند «الحاوی»، آثاری همچون «الطب الروحانی» نیز نگاشتهاند. این رویکرد دقیقاً به این نکته اشاره دارد که میان خلقیات، مسائل اجتماعی انسان با بیماری و درمان، پیوندی ناگسستنی وجود دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تأیید این رویکرد در علوم نوین پزشکی گفت: امروز در حوزه پزشکی ژنتیک، اساتید بزرگ علاوه بر ژنتیک، به «اپیژنتیک» نیز توجه ویژهای دارند. اپیژنتیک یعنی بررسی تأثیر عوامل اجتماعی و محیطی بر ژنهای انسان. عوامل مؤثر بر سلامت صرفاً عوامل درونی نیستند.
وی افزود: به عنوان مثال، جوانی را در نظر بگیرید که در یک خانواده متمول بزرگ شده و هیچگونه مشکل اقتصادی ندارد، اما به دلیل نچشیدن محبت پدر و مادر، دچار یأس و ناامیدی است. این وضعیت روحی و اجتماعی، مستقیماً بر بیماری و ژنهای او اثر میگذارد. بنابراین عواملی همچون فقر، سواد، آموزش، مدیریت و رهبری اجتماعی، هم در پیشگیری و هم در درمان نقشآفرین هستند و یک رابطه دیالکتیکی عمیق میان جامعه و سلامت برقرار است.
تحول تعریف سلامت در سازمان بهداشت جهانی
استاد خسروپناه با اشاره به سیر تحول تعریف سلامت در مجامع بینالمللی تصریح کرد: وقتی به تعاریف سازمان بهداشت جهانی (WHO) دقت میکنیم، میبینیم که سلامت دیگر صرفاً «سلامت جسمی» نیست، بلکه «سلامت روانی» و «سلامت اجتماعی» نیز به آن افزوده شده و اخیراً «سلامت معنوی» نیز مطرح شده است. انسان معناگرا از سلامت بیشتری برخوردار است.
وی با طرح مثالهایی از طول عمر معنویون و روحانیون خاطرنشان کرد: افرادی که حالات عرفانی و معنوی دارند، معمولاً عمر طولانیتری دارند. سالها پیش روحانی و خطیبی در دزفول داشتیم که ۱۲۷ سال عمر کرد. امروز نیز برخی از مراجع تقلید را میبینیم که در سنین بالای ۱۰۰ سال (۱۰۱ یا ۱۰۷ سالگی) در قید حیات هستند. این موضوع به هیچوجه به معنای بیتوجهی آنها به سلامت جسمی نیست؛ بلکه نشان میدهد سلامت اجتماعی، روان و نحوه تعامل با همسر و همسایگان در کنار سلامت معنوی، نقش بیبدیلی در طول عمر دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به ذکر خاطرهای از یکی از مراجع فعلی تقلید پرداخت و گفت: این بزرگوار که اکنون دقیقاً ۱۰۱ سال سن دارند، تا ۱۰ سال پیش روزانه در ورزشگاه ورزش می کرد که بعدها به دلیل توصیه پزشکان میزان ورزش را کاهش داد و اکنون فقط به پیادهروی بسنده میکنند. این نشان میدهد ایشان حتماً به سلامت جسمی توجه ویژهای داشتهاند، اما به آن بسنده نکرده و ابعاد دیگر سلامت را نیز رعایت کردهاند.
نقد رویکرد فردگرایانه در تجویزهای پزشکی
وی در بخش دیگری از سخنان خود به نقد رویکردهای صرفاً فردی در پزشکی مدرن پرداخت و گفت: امروز وقتی فردی چاق به پزشک مراجعه میکند، پزشک صرفاً به او توصیه میکند که پرخوری نکند، غذای چرب نخورد و ورزش کند. اما یک جامعهشناس میپرسد: «علت اینکه این شخص ورزش نمیکند یا سیگار و مشروبات الکلی مصرف میکند، چیست؟» آیا این صرفاً یک انتخاب بد فردی است؟
استاد خسروپناه تأکید کرد: جامعهشناسان معتقدند فرد در این موارد گرفتار نوعی جبر اجتماعی است. هرچند بنده جبر اجتماعی مطلق را قبول ندارم، اما قطعاً انسان بهشدت متاثر از ساختارهای اجتماعی است. وقتی فرد هر هفته سریالهایی را میبیند که در آنها مدام سیگار کشیدن ترویج میشود، آیا این ساختار سینما و رسانه بر رفتار او اثر نمیگذارد؟ در چنین شرایطی، توصیه صرفِ «سیگار نکش» بدون توجه به ساختارهای اجتماعی و رسانهای، راه به جایی نمیبرد. این پیوند وثیق میان جامعه و سلامت، هم در پیشگیری و هم در درمان اثرگذار است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به مسئله مهم «ترک درمان» در بیماران اشاره کرد و افزود: گاهی مشاهده میکنیم بیماران به توصیههای پزشک عمل نمیکنند، از دارو استفاده نمیکنند و در نتیجه بیماریشان عود میکند؛ مثلاً علائم اولیه سرطان را نادیده میگیرند و کار به جراحی و شیمیدرمانی و درد و رنج میکشد. چرا بیماران ترک درمان میکنند؟ این مسئله ریشه در عاملهای اجتماعی دارد و یکی از مهمترین این عوامل، «فقر» است که مانع از پیگیری روند درمان میشود.
احیای «ضرورات سته» در طب سنتی ایرانی-اسلامی
وی با اشاره به ریشههای این رویکرد در طب سنتی خودمان گفت: آنچه دکتر کارچی در این کتاب انجام دادهاند، احیای یک حقیقت است. در همین طب ایرانی و سنتی که در آثار ابنسینا، عقیلی و دیگران میبینیم، بحثی تحت عنوان «ضرورات سته» (شش ضرورت) وجود دارد که عمدتاً مربوط به حوزههای فردی و اجتماعی است. طب جدید نیز امروز به این موارد توجه پیدا کرده است و این کتاب این میراث ارزشمند را به زبان روز و با رویکردی علمی تبیین کرده است.
استاد خسروپناه در بخش پایانی و فلسفی سخنان خود، به چرایی نیاز پزشکان و جامعهشناسان به «نگاه فلسفی» پرداخت و اظهار کرد: اگر پزشکی که تخصص پزشکی دارد، یک نگاه فلسفی به پزشکی و نسبت آن با سایر علوم پیدا کند، علاوه بر توانمندی در درمان، توانمندی در «نظریهپردازی» نیز پیدا میکند.
وی با طرح یک پرسش بنیادین گفت: ما در کشور جامعهشناس زیاد داریم، اما چرا «نظریهپرداز جامعهشناسی» نداریم؟ دلیلش این است که ما صرفاً نظریات غربیها را تکرار میکنیم و سپس میخواهیم آنها را بر جامعه خودمان که فرهنگی کاملاً متفاوت دارد تطبیق دهیم و طبیعی است که هیچوقت هم جواب نمیگیریم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان تأکید کرد: بنابراین، ما باید هم به «فلسفه جامعهشناسی» و هم به «فلسفه پزشکی» توجه ویژهای داشته باشیم تا بتوانیم با درک عمیق از فرهنگ و ساختار بومی، به نظریهپردازی بپردازیم و مسیر توسعه سلامت اجتماعی را به درستی ترسیم کنیم.
گفتنی است، پس از پایان بیانات حجتالاسلام والمسلمین خسروپناه، این مراسم با تقدیر از مولف کتاب و حاضران به کار خود پایان داد.
نظر شما