خبرگزاری شبستان-مازندران؛ هنرهای آیینی و نمایشی در ایران، گنجینهای از روایتهای ماندگار دینی و تاریخی را در خود جای دادهاند. تعزیه، نقالی و دیگر شیوههای روایتگری، نه تنها ابزاری برای بیان قصههای گذشته، بلکه بستری برای انتقال مفاهیم عمیق اخلاقی، اجتماعی و ولایی به نسلهای حاضر و آینده بودهاند. واقعه غدیر، به عنوان روز اکمال دین و تتمیم نعمت الهی، با تأکید بر اصل بنیادین ولایت، پتانسیل عظیمی برای بسط در این هنرهای آیینی دارد؛ ظرفیتی که شاید کمتر از واقعه عاشورا مورد توجه قرار گرفته است.در همین راستا، با استاد اسماعیل مجللی نسب، پژوهشگر برجسته و تعزیهخوان شناختهشده اراکی، به گفتوگو نشسته است تا از منظر یک پژوهشگر دغدغهمند و یک هنرمند متعهد، به ابعاد نمایشی، پژوهشی و اجرایی موضوع غدیر در هنرهای سنتی ایران بپردازد. مجللی که سالهاست در عرصه پژوهش و اجرای تعزیه فعالیت دارد، نگاهی عمیق به پیوند غدیر و عاشورا، پیامهای کاربردی غدیر برای جامعه امروز، و چالشها و راهکارهای احیای این روایتها در قالبهای هنری نوین دارد. مشروح این گفتگو را باهم می خوانیم:
غدیر؛ سرشار از المانهای دراماتیک برای تعزیه
استاد مجللی نسب، با سپاس از فرصتی که در اختیار خبرگزاری شبستان قرار دادید. در آغاز، اگر بخواهیم غدیر را با زبان هنر تعزیه و از دریچه نگاه یک پژوهشگر تعریف کنیم، اولین تصویری که در ذهن شما شکل میگیرد و اساسیترین پیام آن برای جامعه امروز چیست؟
نگاه ما به غدیر از زاویه تعزیه با دیگر زوایا تفاوتی ندارد ولی در تعزیه شکل نمایشی آن پر رنگ تر و جلوه ی بیشتری دارد و اینجا یک هنرمند تعزیه با نگاه نمایشی غدیر باید پیام پر معنا و پر محتوای ولایت را به مخاطب ارائه دهد. اساسا شکل گیری تعزیه چون بر اساس واقعه کربلا بود دلیل اصلی آن هم صورت نمایشی واقعه عاشورا ست که چنین رویکردی فقط در زندگی امام حسین(ع) بروز کرد و در سایر معصومین (علیهم السلام) اینگونه نبود. زندگی امام حسین(ع) به خصوص ۵ و یا ۶ ماه پایانی آن سرشار از شخصیتها و فرهنگها و المانهای مختلف و حتی نیروهای خیر و شر و تضاد سیاه و سپید بود و ماحصل آن این شد که از طریق هنر نمایش بتوانیم ارادت خود را به ساحت نورانی ایشان اثبات کنیم.
تعزیه بیشتر با حماسه عاشورا شناخته میشود. به نظر شما، غدیر به عنوان روز اکمال دین و تعیین جانشینی پیامبر (ص)، چه ظرفیتها و ویژگیهای نمایشی منحصربهفردی دارد که میتواند در قالب تعزیه یا سایر هنرهای روایی آیینی به جامعه امروز منتقل شود؟ آیا میتوان گفت غدیر، «دانشگاه انسانسازی» است که تعزیه میتواند این دانشگاه را معرفی کند؟
به جز عاشورا واقعه ی دیگری که رویکرد نمایشی آن بسیار جلوه خاصی دارد واقعه غدیر است. شما به شاکله ی اصلی غدیر که نگاهی بیاندازید یک رویکرد و ظاهر نمایشی ازآن میبینید. به گونه ای که از جهاز شتران منبری ایجاد میشود، رفتگان باز میگردند، نرسیدگان میرسندو در نهایت اوج خلاقیت نمایشی آن قرار گرفتن دست ولایت در دست نبوت است که تبدیل به یک المان ولایی میشود. به جز مورد ذکر شده واقعه غدیر از رخدادهایی است که به مجلس تعزیه نیز تبدیل شده و امروزه نسخه تعزیه غدیرخم از دوران قاجاریان به جای مانده و اجرا میشود. یعنی تعزیه دین خود را به این رویداد ادا کرده آن هم حدود دو سده ی پیش.
ولایت»؛ محور وحدتبخش در تعزیههای علوی
مهمترین پیام غدیر که در جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم، چیست؟ آیا این پیام صرفاً در مفهوم «ولایت» خلاصه میشود، یا ابعاد گستردهتری همچون «عدالت»، «مسئولیتپذیری اجتماعی»، «وحدت» و «هدایت جامعه» را نیز در بر میگیرد که تعزیه میتواند آنها را بازنمایی کند؟
نظر شخصی بنده این است که با تعزیه به همان مفهوم ولایت پرداخته شود کافی ست و پرداختن به ولایت خودبخود عدالت و وحدت و هدایت جامعه را به دنبال خواهد داشت. اگر مسلمین در صدر اسلام این آخرین سفارش پیامبراسلام حضرت محمد مصطفی(ص) را که حتی بسیاری از اندیشمندان غیر مسلمان نیز در عدم اجرای آن افسوس میخورند ، به طور کلی عمل کرده بودند سبب ایجاد جامعه ی واحد شده بود که متاسفانه این اتفاق رخ نداد. از نگاه هنری به خصوص هنر تعزیه واقعه غدیر نیز همچون سایر واقعات زندگی امام علی(ع) به صورت ظاهری به آن پرداخته شده و مخاطب با تماشای این هنر قطعا به مواردی همچون عدالت و وحدت نیز خواهد رسید.
تعزیه غدیر؛ از دوران قاجار تا چالشهای اجرای معاصر
با توجه به سابقه کمتر هنرهای نمایشی در پرداختن عمیق به غدیر در مقایسه با عاشورا، بزرگترین چالشها در اجرای تعزیه یا روایتگری غدیر چه هستند؟ آیا این چالشها بیشتر محتوایی، ساختاری، اجرایی یا مربوط به استقبال مخاطب است؟
عرض کردم خدمتتان پرداختن به واقعه غدیر از منظر هنرهای نمایشی به دوران قاجار باز میگردد و این زمان مدت زمان کوتاهی نیست. امروزه هم برای اجرای مجلس تعزیه غدیر با چالش خاصی مواجه نیستیم و مخاطب با تعزیه غدیرهمان برخورد را دارد که با مجالس عاشورایی داشته است. اما اصلی ترین دلیل که شاید چالش به حساب آید این است که زمان اجرای این تعزیه فقط به ایام غدیر محدود میشود و در سایر مناسبت های مذهبی شاید با اقبال مواجه نشود درحالی که مجالس عاشورایی در هر برهه ای از زمان که اجرا شود با اقبال مواجه میگردد.
هنر سنتی؛ پلی برای انتقال مفاهیم به نسل نو
شما به عنوان یک پژوهشگر، چه جایگاهی برای تحقیقات علمی و میدانی در احیای ظرفیتهای نمایشی و روایی غدیر در تعزیه و سایر هنرهای آیینی قائل هستید؟ پژوهشگران و هنرمندان برای پرداختن جدیتر به این موضوع، نیازمند چه پشتوانههای علمی و متنی هستند؟
تحقیقات علمی و میدانی در هر برهه ای جزو ملزومات یک هنرمند است و باید بر اساس تحقیقات به زوایای دیگر این واقعه پی برد، اتفاقی در بیش از ۱۴۰۰ سال پیش رخ داده و تمام شاهدان این رویداد از دنیا دست کشیده اند اما هدف اصلی و پیام اصلی این واقعه همچنان زنده ونامیراست برای تبلیغ آن باید بیش از گذشته بر اساس مستندات اقدام کرد.
لزوم تجهیز به ابزارهای نوین در نبرد روایتها
ارتباط نسل جوان امروز با مفاهیم غدیر از طریق هنرهای سنتی مانند تعزیه چگونه است؟ برای اینکه این مفاهیم به زبانی امروزی و جذاب برای جوانان بازگو شود، چه رویکردها و ابزارهای اجرایی (مانند تلفیق با فناوریهای جدید) مؤثرتر خواهد بود؟
تاثیر گذاری هنرهای سنتی ولو با یک حس نوستالژیک هم غیر قابل انکار است اما امروزه چه بخواهیم و چه نخواهیم مخاطب ما با ابزارهای به روز شده مواجه هستند و ما در مرتبط کردن نسل جوان با امکانات روز باید پیشگام باشیم نباید به نحوی باشد که ما برای تبلیغ ارزشها به هنرهای سنتی و قدیمی متوسل شویم در حالی که دشمن برای تکذیب این ارزشها با امکانات به روز شده اقدام کند. میشود نبرد بین دو لشگری که یکی با ابزار سنتی چند صد ساله میخواهد مقابل امکانات جنگ نوین ایستادگی کند به مراتب امکان شکست بیشتر خواهد شد بنابراین باید اقدام قاطع تری داشته باشیم.
جایگاه بیبدیل امام علی(ع) در فرهنگ عامه و آیینهای ایرانی
آیا در پهنه ایران اسلامی، سنتهای نمایشی یا روایی ویژهای مرتبط با واقعه غدیر وجود داشته یا دارد؟ اگر پاسخ مثبت است، این سنتها چه ویژگیهایی داشتهاند و چگونه میتوان از آنها در احیای این موضوع بهره برد؟
بله آیینهای نمایشی که در جشنهای مختلف ایرانی اجرا میشد و شخصیتی با گریمی مضحک کشته میشد و امروزه نیز در برخی مناطق کشور مرسوم است. علاوه بر سنتهای نمایشی که مستقیم و یا غیر مستقیم به مسئله غدیر میپرداختند وجود نازنین امام علی(ع) در زندگی ما ایرانیان جزو لا ینفک بوده و هست. حضرت امیرالمومنین علی(ع) در لالایی کودکان، آوازهای کار، اقدامات سخت و سنگین، اشعار عامیانه، طلب استمداد و یاری و ... بروز کرده است. المانهای ایشان همچون دلدل، ذوالفقار، قنبر از مواردی هستند که در فرهنگ عمومی ایرانی جای باز کرده اند، نقاشی های مختلفی به خصوص اینکه شیری در کنار ایشان قرار گرفته است از دیگر کارکردهای حضور امام علی(ع) در فرهنگ و هنر آـیینی به شمار میرود .
با توجه به تحولات فرهنگی و رسانهای امروز، آینده روایت غدیر در هنرهای آیینی را چگونه پیشبینی میکنید؟ چه راهکارهایی پیشنهاد میدهید تا غدیر، جایگاه شایستهتر خود را هم در پژوهش و هم در اجرا پیدا کند؟
قطعا پیشرفت خواهد بود و نمیتوان درجا زدن و یا پس رفت را تعریف کرد. امروزه شاهد علاقمندی کودکان به هنر های آوایی و نقالی هستیم که بخش اعظمی از محتوای این هنرها روایتگری شجاعتهای امام علی (ع) است در حالی که در دهه های پیشین اینگونه نبود. بحث آموزش در هنرهای سنتی را نباید مغفول ماند و همچنین پیام غدیر با تولید محتواهای هنری مرتبط با غدیر در رشته های مختلف هنری را نباید غافل ماند.
استاد مجللی نسب، در پایان، اگر قرار باشد یک جمله کلیدی از گفتوگوی امروز شما به عنوان اصلیترین پیام برای مخاطبان خبرگزاری شبستان باقی بماند، آن جمله چه خواهد بود؟
نمایش عاشورا اپیزود بعدی نمایش غدیر است.
نظر شما