راهبردهای نهج البلاغه برای مقابله با نفاق و تردیدافکنی

خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- شناخت جریان نفاق و روش‌های پنهان آن، از اساسی‌ترین نیازهای جوامع ایمانی در هر عصر و زمانه‌ای است؛ چرا که نفاق، برخلاف دشمنی آشکار، با نقابِ همراهی و همدلی وارد میدان می‌شود و درست از همین نقطه، بیشترین آسیب را به جامعه مؤمنان وارد می‌سازد.

امیرالمؤمنین علی(ع) در نهج‌البلاغه، با بیانی عمیق، دقیق و چندلایه، پرده از چهره این جریان برداشته‌اند و ویژگی‌های آن را چنان روشن ترسیم کرده‌اند که امروز نیز می‌توان از آن برای تحلیل رفتارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بهره گرفت.

در همین راستا، حجت‌الاسلام هادی نورانی، امام جمعه شهرستان سرایان، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان، به تشریح ابعاد نفاق در کلام حضرت امیر(ع) پرداخت و با اشاره به خطرات این جریان در ضربه زدن به وحدت و امید اجتماعی، بر ضرورت بصیرت‌افزایی و هوشیاری در برابر ترفندهای منافقان تأکید کرد.

تلوّن؛ نخستین نشانه بی‌ثباتی در جبهه نفاق

حجت‌الاسلام نورانی در آغاز این گفت‌وگو، نخستین ویژگی منافقان را از نگاه امیرالمؤمنین(ع) «تلوّن» دانست و اظهار کرد: در کلام مولا علی(ع) تعبیر «یَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً» به‌روشنی آمده است؛ یعنی منافقان در برخورد با شرایط گوناگون، به رنگ‌های مختلف درمی‌آیند و همواره در حال تغییر موضع، تغییر گفتار و تغییر رفتار هستند. این تغییر رنگ، نشانه انعطاف مثبت نیست، بلکه علامت فقدانِ ریشه، اصالت و صداقت درونی است.

وی افزود: منافق، انسانی نیست که بر اساس اصول ثابت حرکت کند؛ بلکه او تابع فضا، قدرت، منفعت و مصلحت شخصی است. منافق، انسانی نیست که بر اساس اصول ثابت حرکت کند؛ بلکه او تابع فضا، قدرت، منفعت و مصلحت شخصی است. تا وقتی که شرایط به سود اوست، در کنار حق می‌ایستد و حتی ممکن است از همه جلوتر حرکت کند، اما به محض آنکه راه حق با سختی، هزینه، محدودیت یا مسئولیت همراه شود، عقب‌نشینی می‌کند و به‌تدریج خود را از صحنه کنار می‌کشد. به تعبیر دیگر، منافق اهل «ایمانِ موضعی» است، نه «وفاداریِ اصولی».

امام جمعه سرایان تصریح کرد: این تلوّن، فقط در سطح رفتار فردی باقی نمی‌ماند، بلکه به مرور در تصمیم‌سازی‌ها، موضع‌گیری‌ها و حتی در روابط اجتماعی و سیاسی نیز خود را نشان می‌دهد. منافق در هر مقطع، لباسی متناسب با فضا بر تن می‌کند تا شناخته نشود و بتواند جایگاه خود را حفظ کند. درست همین ویژگی است که او را برای جامعه خطرناک‌تر از دشمن آشکار می‌سازد.

فتنه‌گری؛ مهندسی غبارآلود حقیقت برای فریب افکار عمومی

حجت‌الاسلام نورانی در ادامه، به دومین خصلت مهم منافقان یعنی «فتنه‌گری» اشاره کرد و گفت:در کلام امیرالمؤمنین(ع) عبارت «وَ یَفْتَنُونَ افْتِنَاناً» نشان می‌دهد که هدف منافق، صرفاً مخالفت با حق نیست؛ بلکه او می‌خواهد مردم را دچار اشتباه، سردرگمی و انحراف کند. در کلام امیرالمؤمنین(ع) عبارت «وَ یَفْتَنُونَ افْتِنَاناً» نشان می‌دهد که هدف منافق، صرفاً مخالفت با حق نیست؛ بلکه او می‌خواهد مردم را دچار اشتباه، سردرگمی و انحراف کند. منافق از آن‌جا که نمی‌تواند باطل را به صورت آشکار و بی‌پرده پیش ببرد، آن را با بخشی از حق در هم می‌آمیزد تا فضای تشخیص برای مردم دشوار شود.

وی با بیان اینکه فتنه، یکی از پیچیده‌ترین ابزارهای جریان نفاق است، اظهار داشت: خاصیت فتنه این است که فضا را غبارآلود می‌کند؛ حق و باطل در هم می‌پیچند و انسان‌ها تا زمانی که این غبار فرو ننشیند، نمی‌توانند به‌درستی مسیر را تشخیص دهند.

حجت الاسلام نورانی افزود: منافق دقیقاً از همین ناتوانی لحظه‌ای مردم در تشخیص، بهره‌برداری می‌کند. او می‌داند که اگر حقیقت شفاف باشد، دیگر جایی برای فریب باقی نمی‌ماند؛ بنابراین با پخش شایعه، تولید تردید، تحریف واقعیت و ایجاد التهاب، جامعه را در وضعیت ابهام نگه می‌دارد.

امام جمعه سرایان گفت:فتنه‌گران معمولاً با زبانِ خیرخواهی، دلسوزی و حتی با ادبیات دینی وارد میدان می‌شوند، اما در پشت پرده، هدفی جز فروپاشی اعتماد عمومی ندارند.  فتنه‌گران معمولاً با زبانِ خیرخواهی، دلسوزی و حتی با ادبیات دینی وارد میدان می‌شوند، اما در پشت پرده، هدفی جز فروپاشی اعتماد عمومی ندارند. آنان می‌کوشند بین مردم و حقیقت فاصله بیندازند و با مخدوش کردن مرزها، کاری کنند که باطل، چهره حق به خود بگیرد. اینجاست که بصیرت، به عنوان یک ضرورت حیاتی، معنا پیدا می‌کند؛ چرا که در فضای فتنه، تنها کسانی از آسیب در امان می‌مانند که قدرت تشخیص، صبر و عمق نگاه داشته باشند.

ظاهر شفابخش، باطن بیمار؛ چهره خزنده منافقان در جامعه

وی در ادامه، با اشاره به بخش دیگری از توصیفات امیرالمؤمنین(ع) درباره منافقان، گفت: حضرت علی(ع) منافقان را به موجوداتی تشبیه می‌کنند که آرام، خزنده و پنهانی حرکت می‌کنند؛ افرادی که در ظاهر، پاکیزه، مؤدب، دلسوز و حتی درمانگر جلوه می‌کنند، اما در باطن، آلوده به بیماری و فسادند. همین تضاد است که خطر نفاق را چند برابر می‌کند.

حجت‌الاسلام نورانی با بیان اینکه منافقان برای درهم‌شکستن صفوف مؤمنان از هر وسیله‌ای استفاده می‌کنند، تصریح کرد:شایعه‌افکنی، ایجاد بدبینی، القای ناامیدی، تزریق تردید و تضعیف اعتماد اجتماعی از ابزارهای همیشگی این جریان است.  شایعه‌افکنی، ایجاد بدبینی، القای ناامیدی، تزریق تردید و تضعیف اعتماد اجتماعی از ابزارهای همیشگی این جریان است. آنان به‌ظاهر از اصلاح سخن می‌گویند، اما در عمل، بنیان‌های همبستگی را هدف می‌گیرند. به تعبیر نهج‌البلاغه، «گفتارشان درمان، اما کردارشان درد بی‌درمان است».

وی افزود: یکی از خطرناک‌ترین ویژگی‌های منافقان همین است که مردم ممکن است در ابتدا متوجه چهره واقعی آنان نشوند. آنها در جلسات و محافل، زبان نرم دارند و ادبیاتشان دلنشین است، اما در میدان عمل، نتیجه‌ای جز اختلاف، فساد، آشفتگی و سست‌شدن اراده‌ها به جا نمی‌گذارند.

امام جمعه سرایان در، ادامه عنوان داشت: از این رو، امام علی(ع) با دقتی شگفت‌انگیز، نه فقط به ظاهر رفتار آنان، بلکه به آثار اجتماعی و روانی حضورشان نیز توجه داده‌اند.

حسادت به آسایش مردم؛ پروژه دشمنی با امید و آرامش

امام جمعه سرایان به حسادت منافقان نسبت به رفاه، آسایش و آرامش جامعه اشاره کرد و گفت: در نگاه امیرالمؤمنین(ع)، منافق نه‌تنها از پیشرفت و موفقیت مؤمنان خوشحال نمی‌شود، بلکه از آن رنج می‌برد.  در نگاه امیرالمؤمنین(ع)، منافق نه‌تنها از پیشرفت و موفقیت مؤمنان خوشحال نمی‌شود، بلکه از آن رنج می‌برد.او تحمل نمی‌کند که جامعه مؤمنان در آرامش، رفاه یا عزت باشد. به همین دلیل، هرجا که نشانه‌ای از خوشی، پیشرفت یا ثبات دیده می‌شود، منافق دچار اضطراب درونی می‌شود و می‌کوشد آن را مخدوش کند.

وی با استناد به آیات قرآن کریم، افزود: قرآن به‌روشنی این روحیه را توصیف می‌کند؛ جایی که می‌فرماید اگر خیر و نیکی به شما برسد، ناراحت می‌شوند و اگر مصیبتی بر شما وارد شود، خوشحال می‌گردند. این دقیقاً همان منطق نفاق است: شادی از رنج دیگران و اندوه از رفاه آنان. منافق، دلش به جای آنکه برای رشد جامعه بتپد، برای شکست آن آرام می‌گیرد.

حجت‌الاسلام نورانی ادامه داد: در روزگار ما، این ویژگی در قالب «ترور امید» بیش از گذشته خود را نشان می‌دهد. جریان‌های نفاق‌گونه، چه در داخل و چه در بیرون از مرزهای جغرافیایی، با بهره‌گیری از رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای تبلیغاتی، می‌کوشند روحیه امید را در مردم تضعیف کنند.جریان‌های نفاق‌گونه، چه در داخل و چه در بیرون از مرزهای جغرافیایی، با بهره‌گیری از رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای تبلیغاتی، می‌کوشند روحیه امید را در مردم تضعیف کنند.

وی در ادامه گفت: آنان هر موفقیتی را کوچک می‌شمارند و هر مشکل را بزرگ‌نمایی می‌کنند تا جامعه احساس بن‌بست کند. در حالی که قرآن و معارف اهل‌بیت(ع) ما را به امید، پایداری و توکل دعوت می‌کنند و می‌فرمایند: «إِنْ تَنصُرُوا اللهَ یَنصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ».

سختی‌های راه حق؛ غربالِ الهی برای جدا کردن مؤمن از منافق

وی در ادامه با اشاره به واکنش منافقان در برابر دشواری‌های مسیر حق، اظهار داشت: از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع)، سختی‌ها و آزمون‌ها در مسیر حق، فقط مانع نیستند، بلکه نوعی غربال و پالایش الهی‌اند. این سختی‌ها می‌آیند تا روشن شود چه کسانی حقیقتاً با حق‌اند و چه کسانی تنها تا زمانی همراه‌اند که هزینه‌ای نپردازند.

حجت‌الاسلام نورانی گفت:منافق، اهل استقامت در دشواری نیست. او تا جایی با حق همراهی می‌کند که این همراهی برایش سود داشته باشد؛ اما همین‌که راه حق نیازمند ایثار، گذشت، مجاهدت، صبر یا تحمل محرومیت شد، عقب می‌نشیند. منافق، اهل استقامت در دشواری نیست. او تا جایی با حق همراهی می‌کند که این همراهی برایش سود داشته باشد؛ اما همین‌که راه حق نیازمند ایثار، گذشت، مجاهدت، صبر یا تحمل محرومیت شد، عقب می‌نشیند. او با حق رابطه عبودیت ندارد، بلکه رابطه محاسبه‌گرانه دارد. یعنی هر چیز را با منطق سود و زیان می‌سنجد و هرجا که احساس کند منفعتی در میان نیست، از میدان خارج می‌شود.

وی افزود: امام علی(ع) در مقابل این نگاه معامله‌گرانه، از مؤمنانی یاد می‌کنند که در برابر حق، صادق، ثابت‌قدم و بی‌ادعا هستند. مؤمن واقعی با حق «فانی» می‌شود؛ یعنی خود را در مسیر آن تعریف می‌کند، نه اینکه هر لحظه بر اساس سود شخصی، زاویه‌اش را تغییر دهد. از همین‌روست که امام، ثبات قدم در سختی‌ها را از نشانه‌های روشن ایمان می‌دانند و آن را در برابر تزلزل، ترس و فرار منافق قرار می‌دهند.

حجت‌الاسلام نورانی با تأکید بر اینکه نفاق یکی از پیچیده‌ترین آفات اجتماعی است، خاطرنشان کرد: امیرالمؤمنین(ع) با نگاهی عمیق، نفاق را فقط یک رفتار ناپسند نمی‌دانند، بلکه آن را بیماری‌ای می‌دانند که اگر شناخته و درمان نشود، می‌تواند ریشه‌های اعتماد، همدلی و انسجام را در جامعه از بین ببرد. از همین رو، راه مقابله با نفاق، تنها در افشاگری خلاصه نمی‌شود؛ بلکه نیازمند بصیرت، صداقت، استقامت، امیدآفرینی و وفاداری عملی به حق است.

وی در پایان عنوان کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری باید از نهج‌البلاغه بیاموزیم که چگونه چهره‌های چندرنگ را بشناسیم، چگونه فریب فتنه را نخوریم و چگونه در میدان‌های دشوار، استوار بمانیم. چرا که جامعه‌ای که امید، صداقت و استقامت را حفظ کند، در برابر امواج نفاق و شبهه، شکست‌ناپذیر خواهد بود.