به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، حجتالاسلام والمسلمین مرتضی خوش صحبت، عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) امروز در نشست «نگرش الهیاتی به امت واحده و زمینه های آن در جنگ اخیر» از سلسله نشست های هم اندیشی علمی «الهیات مقاومت در جنگ رمضان» که پیش از ظهر امروز در قم برگزار شد به ارائه رویکردی نو در کلام اجتماعی پرداخت و با تأکید بر لزوم خروج از کلام انتزاعی و ورود به متن پدیده های عینی، جنگ رمضان را به مثابه «متن مقدسی» معرفی کرد که میتوان مفاهیم عمیق الهیاتی را از دل آن استخراج کرد.
وی اظهار داشت: بحث امروز نه در زمره مباحث صرفاً کتابخانه ای و کلام انتزاعی، بلکه ذیل «کلام اجتماعیِ میدانی» قابل تعریف است. در جنگ اخیر، مفاهیمی نظیر لطف الهی، اراده تشیع، سنت امتحان، ولایت، شهادت، استضعاف و وحدت، دیگر در کتب ارجاعی کلامی محبوس نماندند؛ بلکه بر پیکره موشکها، در بیانیههای مشترک علمای شیعه و سنی، در انیمیشنهای جوانان ایرانی و در شعارهای شبانه مردم، جسمیت و جان پیدا کردند.
وی افزود: امروز پرسش اصلی متکلم، بحث از «امکان یا وجوب عقلی وحدت» نیست؛ بلکه مهمترین رسالت وی، «تفسیر الهیاتی وحدت محقق و عینیِ» شکل گرفته در متن جامعه است.
وجودشناسی امت؛ واقعیتی عینی و تشکیکی
این استاد الهیات اجتماعی با نقد نگاه پوزیتیویستی که جامعه را صرفاً یک برساخت ذهنی و اعتباری میداند، به دیدگاه علامه طباطبایی (ره) استناد کرد و گفت: ایشان در تفسیر المیزان ذیل آیه شریفه «وَلِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ» اثبات می کنند که امت، دارای وجودی حقیقی، حیات، ممات، صعود، سقوط و اجل جمعی است. در غیر این صورت، انتساب اوصافی همچون «کتاب»، «عمل جمعی» و «اجل» از سوی قرآن کریم به امت ها، لغو و بی معنا خواهد بود.
وی در ادامه به «تشکیکی بودن حقیقت امت واحده» اشاره کرد و افزود: از یک سو آیه «إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً» ناظر به یک واقعیت تکوینی و عینی است؛ و از سوی دیگر آیه «وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً» نشان می دهد که تحقق کامل آن نیازمند بسترسازی انسانی است. بنابراین ما همواره به طور نسبی شاهد مراتبی از امت واحده هستیم و شکوفایی نهایی آن در گرو فراهمشدن تمام زمینههای لازم است.
تبیین قلمرو امت واحده در سه لایه مشخص
دکتر خوش صحبت برای تبیین دقیق قلمرو امت واحده از مفهوم کلیدی «دارالاسلام» در فقه سیاسی اسلامی بهره برد و سه لایه عینی برای آن در جنگ اخیر احصا کرد:
لایه اول: امت ایمان
وی افزود:این لایه که گستردهترین لایه امت واحده است، همه مسلمانان با هر تنوع مذهبی را دربر میگیرد. در قرآن کریم با تعبیر «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» از آن یاد شده است. مصادیق عینی این لایه در جنگ اخیر عبارت بود از:صدور بیانیه های متعدد از سوی بیش از ۱۳۰۰ نفر از علما و متفکران اهل سنت ایران مبنی بر وجوب شرعی دفاع از کیان اسلام در برابر متجاوزان.، حمایت صریح رئیس جمعیت علمای اهل سنت عراق، از جمهوری اسلامی ایران و تأکید بر همبستگی اسلامی.
لایه دوم: امت مقاومت
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: این لایه فراتر از هم عقیدگی کامل، بر اساس اشتراک هدف و دشمن مشترک (استکبار و صهیونیسم) شکل می گیرد و حتی ممکن است غیرمسلمانانِ آزادیخواه را نیز شامل شود. قرآن کریم از ویژگی این امت با تعبیر «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» یاد کرده است.
خوش صحبت افزود: شواهد عینی این لایه در صحنه نبرد عبارت بود از:نقش بستن تصاویر شهدای بزرگ اهل سنت نظیر شهید یحیی سنوار و مرحوم نجم الدین اربکان (نخست وزیر پیشین ترکیه) بر روی بدنه موشک های ایرانی در عملیات های «وعده صادق».، تأکید رئیس هیئت امنای تجمع علمای مسلمین لبنان، بر جایگاه فرامذهبی رهبری و معرفی حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی) به عنوان «پرچمدار واقعی امت اسلامی».
لایه سوم: امت تمدنی - ظهور
وی افزود:این لایه که نهایی ترین و کام لترین مرتبه تحقق امت واحده است، در عصر ظهور حضرت ولیعصر (عج) تحقق خواهد یافت و در آیاتی نظیر «وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ» به آن اشاره شده است. این لایه، چشم انداز معنابخش به مبارزات کنونی امت اسلامی است.
نسبت امت واحده با وحدت ملی؛ از تعارف تا تکامل
دکتر خوش صحبت با اشاره به آیه شریفه «وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» تأکید کرد: شعوب و قبایل به عنوان واقعیت های اجتماعیِ آفریده شده توسط خداوند، منتفی نمی شوند، بلکه غایت آنها «تعارف» (هم افزایی و شناخت متقابل) است، نه تفاخر.
وی در تبیین نسبت میان «امت واحده» و «وحدت ملی» اظهار داشت: وحدت ملی در یک کشور (مانند ایران) نه تنها مانع امت واحده نیست، بلکه به منزله حلقه میانی و پلی برای تحقق امت واحده در مقیاس بزرگتر عمل می کند. ملتی که از درون دچار تفرقه باشد، قادر به ایفای نقش در امت اسلامی نخواهد بود. از سوی دیگر، اگر وحدت ملی به «ناسیونالیسم افراطی» و «تکبر ملی» تبدیل شود، به مانعی جدی در مسیر امت واحده مبدل خواهد گشت.
حبل الله و عامل اصلی انسجام؛ نقش ولایت فقیه در میدان نبرد
وی با استناد به آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا»، حبل الله را عامل وحدت بخش امت معرفی کرد و گفت: مفسران بزرگ شیعه با استناد به روایات متواتر اهل بیت (علیهم السلام)، «حبل الله» را به قرآن و عترت تفسیر کرده اند. علامه طباطبایی نیز در المیزان همین دیدگاه را برگزیده است.
وی افزود: در عصر غیبت، جریان ولایت و امامت که همان حبل الله است، در نظام ولایت فقیه تجسد و تحقق عینی می یابد. ولایت فقیه به عنوان استمرار امامت و نیابت عام از اهل بیت (ع)، همان رشته اتصالی بود که در جنگ رمضان، اجزای پراکنده امت را علیرغم تنوع ملی و مذهبی، به یک کل منسجم در جبهه مقاومت تبدیل کرد.
دکتر خوش صحبت با اشاره به آینده تمدنی امت واحده خاطرنشان کرد: نیم نگاهی به افق تمدنی انقلاب اسلامی نشان می دهد که این فرآیند همچنان ادامه دارد و آنچه در جنگ اخیر شاهد آن بودیم، تنها یکی از مراحل تحقق عینی وعده الهی درباره حاکمیت مستضعفان بر جهان است.
ولایت فقیه؛ ریسمان الهی در عصر غیبت
حجت الاسلام والمسلمین خوش صحبت در ادامه به تبیین کارکرد ولایت فقیه به عنوان عامل وحدت، سازوکار تبدیل موانع به زمینههای همگرایی و افق تمدنی امت واحده پرداخت و با اشاره به آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا» اظهار داشت: همانگونه که در روایات، حبل الله به قرآن و عترت تفسیر شده، در عصر غیبت، این حقیقت در نظام ولایت فقیه تجسد می یابد. جنگ اخیر صحنه ای برای تجسم عینی این استعاره الهیاتی بود.
وی افزود: دشمن با ترور رهبر شهید انقلاب اسلامی (حضرت آیت الله سیدابراهیم رئیسی و همراهان شان) تلاش کرد این ریسمان الهی را بگسلد، اما نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه این حبل الله مستحکم تر از پیش در اختیار امت قرار گرفت. انتقال آرام و بدون تنش رهبری به حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای در بحبوحه جنگ و خون، نشان داد که ولایت فقیه یک امر فردی یا شخصی نیست، بلکه نهادی الهی و جریانی است که دست قدرت الهی بر آن حاکم و ناظر است.
پاسخ به شبهه تحمیل باور شیعی؛ تفکیک دو سطح وحدت
این استاد کلام اجتماعی با طرح این شبهه که «تأکید بر ولایت فقیه به عنوان محور وحدت، آیا به معنای تحمیل باورهای شیعی بر دیگر مذاهب و در نتیجه تضعیف وحدت نیست؟» گفت: برای پاسخ، باید دو سطح از وحدت را از یکدیگر تفکیک کنیم:
سطح اول؛ وحدت سیاسی ـ نظامی (وحدت در هدف و دشمن مشترک)
وی افزود: در این سطح، همه گروه ها و مذاهب اسلامی می توانند حول محور ولایت فقیه به عنوان فرماندهی میدان و مرکز ثقل انسجام سیاسی جمع شوند، بدون آنکه نیاز به پذیرش تمام باورهای کلامی شیعه باشد.
سطح دوم؛ وحدت کلامی ـ اعتقادی (وحدت در مبانی نظری)
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره)ادامه داد: این سطح ناظر به پذیرش نظریه ولایت فقیه به عنوان یک اصل اعتقادی شیعی است که مختص پیروان مکتب اهلبیت (ع) می باشد.
خوش صحبت تأکید کرد: با این تفکیک، محوریت ولایت فقیه در «امت مقاومت» به معنای تحمیل عقیده نیست، بلکه پذیرش یک فرماندهی سیاسی ـ نظامی مشروع برای دفاع از کیان اسلامی است.
دشمن شناسی قرآنی؛ از جنگ سخت تا فتنه نرم
دکتر خوش صحبت در ادامه به تحلیل موانع تحقق امت واحده پرداخت و با اشاره به واژگان قرآنی نظیر «طاغوت»، «مستکبر» و «شیطان» گفت: تقابل جبهه حق و باطل، یک نبرد وجودی و تمدنی است.
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: دشمن دو راهبرد اصلی دارد: قتل (جنگ سخت) و فتنه (جنگ نرم) . به تعبیر قرآن کریم «وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ»؛ زیرا قتل، جسم فرد را هدف قرار میدهد اما فتنه، ایمان و عقل امت را نشانه می رود و شیرازه یک ملت را از هم می پاشد.
وی با استناد به آیه ۵۲ سوره حج که به القای شیطان در تمنیات انبیا اشاره دارد، خاطرنشان ساخت: استکبار جهانی به مثابه «شیطان مجسم» در عصر حاضر، پیوسته در حال القای موانع در مسیر تحقق امت واحده است. از جمله این فتنه ها میتوان به فتنه های رسانه ای (تحریف روایت)، فتنه های قومی و مذهبی (شکاف شیعه و سنی)، فتنههای روانی (ایجاد رعب و ناامیدی)، فتنههای دیپلماتیک (مشروعیت زدایی بین المللی) و فتنه های امنیتی (نفوذ و جاسوسی) اشاره کرد.
جهاد تبیین؛ سلاح مقابله با فتنه های نرم
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره)، «جهاد تبیین» را به عنوان راهکار قرآنی مقابله با فتنه ها معرفی کرد و گفت: آیه ۷۳ سوره توبه «جَاهِدِ الْکُفَّارَ وَالْمُنَافِقِینَ وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ» و آیه ۵۲ سوره فرقان «جَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا» (با قرآن جهاد بزرگ کنید)، ناظر به جهاد تبیینی است. در جنگ اخیر، این جهاد در اشکال گوناگون متجسد شد: بیانیه های علمای اهل سنت، انیمیشن های طنزآمیز جوانان ایرانی برای به سخره گرفتن روایت دشمن، توییت های مقامات ایرانی در پاسخ به لفاظی های ترامپ، شعارهای حک شده بر موشک ها و حضور دائمی مردم با پلاکاردهای تدوینگر در خیابان ها.
خوش صحبت با طرح یک پارادوکس ظاهری گفت: تحریم های فلج کننده اقتصادی، ترور فرماندهان و رهبران مقاومت و حملات نظامی تمام عیار که برای نابودی وحدت امت طراحی شده بودند، در عمل خود به عامل انسجام بیشتر تبدیل شدند. برای تبیین این مسئله، باید دو مفهوم قرآنی را از هم تفکیک کنیم.
اُلفت اضطراری
وی افزود: همگرایی موقتی و واکنشی در برابر تهدید خارجی (مانند همکاری سرنشینان یک کشتی در طوفان) این نوع الفت با رفع خطر از بین می رود.
اُلفت ایمانی
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره)ادامه داد: همگرایی پایدار و کنشی که از محبت الهی و اخوت دینی سرچشمه می گیرد و با رفع بحران ها نه تنها از بین نمی رود، بلکه مستحکم تر می شود. قرآن از این الفت با تعبیر «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» یاد کرده است.
وی افزود: جنگ تحمیلی سوم نشان داد که میتوان الفت اضطراری را در سه گام به الفت ایمانی تبدیل کرد؛ گام اول: تهدید خارجی زمینه ساز الفت اضطراری و همگرایی تدافعی می شود. گام دوم: پدیده شهادت (به ویژه شهادت امام خمینی رهبر شهید انقلاب و فرماندهان ارشد)، این الفت اضطراری را تطهیر و تقویت کرده و آن را از همگرایی مصلحت جویانه به همگرایی ایمان مدارانه ارتقا می دهد. شهدا در حیات اجتماعی جاری می شوند و تشییع های عظیم مردمی خود مانیفست عملی وحدت است.گام سوم: استمرار و گسترش الفت ایمانی به تمام عرصه های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، که در نهایت به وحدت تمدنی منجر می شود.
امکان تحقق نسبی امت واحده در عصر غیبت (نقد دیدگاه ممتنع)
دکتر خوش صحبت در پاسخ به دیدگاهی که امت واحده را صرفاً متعلق به عصر ظهور می داند و هرگونه تلاش برای تحقق آن در عصر غیبت را محکوم به شکست می خواند، سه نقد اساسی وارد کرد و گفت:این دیدگاه، اطلاق و عمومیت امر خداوند در آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا» را نادیده می گیرد. اگر وحدت در عصر غیبت ممکن نباشد، امر به آن قبیح خواهد بود.این نظریه، «تشکیکی بودن» مفاهیم دینی را نادیده گرفته است. عدالت، اسلام و سایر مفاهیم دارای مراتب هستند. امت واحده نیز حقیقتی مراتبدار است. کمال نهایی آن در عصر ظهور محقق می شود، ولی این به معنای ممتنع بودن مراتب پایین تر آن در عصر غیبت نیست (چنانکه امت نبوی در صدر اسلام خود نمونه ای از امت واحده نسبی بود).
وی تاکید کرد: این دیدگاه، پیوند میان امت واحده و تکلیف جهاد را نادیده می گیرد. قرآن می فرماید «وَجَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ»؛ تحقق حق جهاد بدون امت واحده ممکن نیست. بنابراین، نظریه ولایت فقیه دقیقاً برای پر کردن خلا رهبری و ایجاد انسجام نسبی در عصر غیبت طراحی شده است و تحقق نسبی امت واحده نه تنها ممکن، بلکه واجب شرعی است.
حفظ و ارتقای وحدت؛ از جنگ تا صلح، از اضطراری تا تمدنی
دکتر خوش صحبت در بخش پایانی سخنان خود به این پرسش اساسی پرداخت که «امت واحده متولد شده در آتش جنگ، چگونه می تواند در صلح زنده بماند و از وحدت اضطراری به وحدت پایدار تمدنی ارتقا یابد؟» و دو راهبرد اساسی ارائه کرد:
راهبرد ذکر و شکر نعمت
وی گفت: وحدت ایجاد شده در جنگ، یک نعمت الهی بود، نه دستاورد صرفاً انسانی. شکر این نعمت، پرهیز از اختلافات فرساینده و تلاش برای حفظ انسجام است. کفران نعمت وحدت، بازگشت به نزاع های پیشین است.
راهبرد بسط میدانی وحدت
وی افزود: روحیه جهادی و همبستگی متولد شده در میدان نبرد نباید منحصر به جنگ بماند، بلکه باید به تمام عرصه های حیات اجتماعی تسری یابد: وحدت در اقتصاد (مقاومت اقتصادی)، وحدت در آموزش، وحدت در فرهنگ، وحدت در سیاست. نامگذاری سال ۱۴۵۰ با عنوان «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیتی» از سوی رهبر معظم انقلاب، دقیقاً نقشه راه همین بسط میدانی است.
افق تمدنی؛ مهدویت، بزرگترین سرمایه مشترک امت اسلامی
این استاد کلام اجتماعی «انتظار فرج» را بزرگترین افق غایی برای حفظ و ارتقای وحدت امت اسلامی دانست و تصریح کرد: اعتقاد به مهدویت، نقطه اشتراک همه مذاهب اسلامی و بزرگترین سرمایه مشترک برای حفظ وحدت است. انتظار فرج یک آموزه انفعالی نیست، بلکه انتظارِ قدرت آفرین و حرکت آفرین است که موتور محرکه حرکت به سمت افق تمدنی امت واحده خواهد بود.
خوش صحبت در پایان تأکید کرد: جنگ اخیر از منظر الهیات اجتماعی، یک آزمایشگاه کلامی بود که در آن مفاهیم انتزاعی از حصار کتابها خارج شدند و بر بدنه موشک ها، در شعارهای شبانه مردم، در انیمیشن های جوانان، در بیانیه های علمای شیعه و سنی و در پلاکاردهای خیابانی جسم و جان پیدا کردند. پاسداشت این دستاورد مقدس و ارتقای آن به وحدت پایدار تمدنی، امروز یکی از مهمترین رسالت های امت اسلامی است.
نظر شما