حجتالاسلام قاسم علیمحمدی، معاون آموزش و پژوهش بنیاد مهدویت استان البرز در گفتوگو با خبرنگار دین و اندیشه خبرگزاری شبستان، به مناسبت روز بزرگداشت شیخ صدوق، با اشاره به ابعاد عمیق ارتباط امام زمان(عج) با زندگی بشر، اظهار کرد: پرسش از نسبت میان امامت در عصر غیبت و حیات اجتماعی انسان، ما را به یکی از مهمترین منابع معرفتی یعنی توقیعات و نامههای امام زمان عجلالله تعالی فرجه الشریف بهویژه خطاب به شیخ صدوق رهنمون میکند، متونی که نهتنها ارزش تاریخی دارند، بلکه بهمثابه الگوی هدایت در شرایط فقدان حضور ظاهری امام قابل تحلیل و بهرهبرداری هستند.
وی افزود: در این توقیعات میتوان اصول راهبردی متعددی را استخراج کرد که هر یک در مواجهه با مسائل امروز نیز کارآمد هستند. نخستین اصل، «هدایت غیرمستقیم اما مستمر امام» است، آنجا که حضرت(عج) در توقیع شریف میفرمایند: «إنّا غَیرُ مُهمِلینَ لِمُراعاتِکُم ولا ناسین لِذِکرِکُم»، این عبارت نشاندهنده آن است که امام در عصر غیبت نیز نسبت به شیعیان و انسانها بیتفاوت نیست، بلکه نوعی هدایت پنهان، باطنی و تکوینی را اعمال میکند، هدایتی که گرچه در قالب ظاهری و مستقیم نیست، اما در عمق جان انسانها جاری است.
امام، حتی در غیبت، نقش هدایتگری خود را ایفا میکند این مسئله در شرایط امروز، بهویژه در مواجهه با بحران هویت در میان نسل جوان، اهمیت دوچندان دارد
معاون آموزش و پژوهش بنیاد مهدویت استان البرز با اشاره به پیوند این اصل با آموزههای قرآنی ادامه داد: همانگونه که در قرآن کریم به ایمان به غیب اشاره شده و در روایات، این ایمان به امام غائب تفسیر شده است، میتوان گفت که امام، حتی در غیبت، نقش هدایتگری خود را ایفا میکند این مسئله در شرایط امروز، بهویژه در مواجهه با بحران هویت در میان نسل جوان، اهمیت دوچندان دارد، چراکه باور به حضور امام و اتصال به انسان کامل میتواند به هویتبخشی و شکلگیری فرهنگ انتظار فعال کمک کند.
وی اصل دوم را «واگذاری مسئولیت هدایت عملی به انسانها» دانست و تصریح کرد: در توقیعات، امام زمان عجلاللهتعالیفرجه بهجای ارائه دستورالعملهای جزئی در عرصههای مختلف، بر مفاهیمی همچون تکلیفمداری، تقوا، انتظار فعال و مراجعه به فقها تأکید دارند و این امر نشان میدهد که عصر غیبت، عصر بلوغ فکری و مسئولیتپذیری انسانهاست در چنین شرایطی، ایمان نمیتواند تقلیدی و منفعل باشد، بلکه باید مبتنی بر پرسشگری، تحقیق و انتخاب آگاهانه شکل گیرد.
هدایت عملی در عصر غیبت تا حد زیادی به خود انسانها واگذار شده و آنها باید با اتکا به منابع معتبر دینی، مسیر صحیح را انتخاب کنند
حجتالاسلام علیمحمدی ادامه داد: تأکید بر مراجعه به فقهای جامعالشرایط، از جمله لزوم شناسایی اعلم، خود انسان را به تحقیق و جستوجوی حقیقت سوق میدهد و از این منظر، هدایت عملی در عصر غیبت تا حد زیادی به خود انسانها واگذار شده و آنها باید با اتکا به منابع معتبر دینی، مسیر صحیح را انتخاب کنند.
وی سومین اصل را «مرجعیت معرفتی به جای اقتدار تحمیلی» عنوان کرد و گفت: در توقیعات، ارجاع به فقها بهگونهای طراحی شده که آنان بتوانند در مواجهه با مسائل نوپدید، بر اساس اصول استنباطی، حکم شرعی را استخراج کنند و این امر نشان میدهد که دین، بر پایه دانش، تخصص و عقلانیت، نه بر هیجانات و روایتسازیهای احساسی استواراست.
استاد حوزه با اشاره به شرایط امروز جهان افزود: در دنیای معاصر که با پدیده «جنگ روایتها» مواجه هستیم، این اصل اهمیت ویژهای دارد، چراکه به ما میآموزد میان روایتهای مبتنی بر احساس، ترس و تصویرسازی، با روایتهای مستند، عقلانی و قابل نقد تمایز قائل شویم، این رویکرد، دین را از افتادن در دام پوپولیسم نجات داده و زمینه گفتوگوی عقلانی در عرصه جهانی را فراهم میکند.
در این متون، عصر غیبت بهعنوان دوران ابتلا معرفی شده است، دورانی که حق و باطل در هم آمیخته و دستیابی به یقین، مستلزم پرداخت هزینه است
حجتالاسلام علیمحمدی «اصل امتحان و غربالگری مستمر» را از دیگر آموزههای توقیعات دانست و تأکید کرد: در این متون، عصر غیبت بهعنوان دوران ابتلا معرفی شده است، دورانی که حق و باطل در هم آمیخته و دستیابی به یقین، مستلزم پرداخت هزینه است، در چنین شرایطی، انسان باید با صبر فعال و با بهرهگیری از معیارهای دینی، قدرت تشخیص خود را تقویت کند.
وی افزود: رجوع به علمای ربانی و بررسی زندگی و سلوک آنان، میتواند در تشخیص حق از باطل مؤثر باشد، چراکه این عالمان، با پایبندی به معیارهای علمی و اخلاقی، امکان تمیز روایت معتبر از غیرمعتبر را فراهم میکنند.
وی گفت: اگر چالش امروز را بحران هویت بدانیم، پاسخ توقیعات، هدایت مستمر امام است، اگر تردیدهای دینی مطرح باشد، راهکار، مسئولیتپذیری و ایمان فعال است و اگر با جنگ روایتها مواجه باشیم، مرجعیت معرفتی راهگشاست و در شرایط پساحقیقت، اصل ابتلا و غربالگری معنا پیدا میکند.
خداوند، امام معصوم را بهعنوان حجت خود بر عالمان قرار داده و عالمان نیز بهعنوان حجت امام بر مردم معرفی شدهاندمعاونت آموزش و پژوهش بنیاد مهدویت استان البرز در ادامه به تبیین رابطه میان امام غائب و عالمان دینی در توقیعات پرداخت و گفت: در این متون، الگویی چندلایه از این رابطه ترسیم شده است، بهگونهای که خداوند، امام معصوم را بهعنوان حجت خود بر عالمان قرار داده و عالمان نیز بهعنوان حجت امام بر مردم معرفی شدهاند.
حجتالاسلام علیمحمدی افزود: بر اساس توقیع مشهور «امَّا الْحَوادِثُ الْواقِعَهُ فَارْجِعُوا فیها إلی رُواةِ حدیثِنا»، در مسائل نوپدید باید به عالمان آگاه به معارف اهلبیت علیهمالسلام مراجعه کرد، این امر نشان میدهد که عالم دینی، صرفاً صاحبنظر شخصی نیست، بلکه در چارچوب معارف اهلبیت علیهمالسلام، نماینده علمی و فکری امام در جامعه بهشمار میرود.
وی ادامه داد: از دیگر ویژگیهای این رابطه، «امانتداری علما» است، به این معنا که آنان در عصر غیبت، حامل و پاسدار معارف دینی هستند و وظیفه دارند این امانت را بدون تحریف به نسلهای بعد منتقل کنند و در روایات نیز از علما بهعنوان «امنای رسول» و «وارثان انبیا» یاد شده است.
در شرایطی که جامعه با جنگ نرم، شبهات و تحریفها مواجه است، عالم دینی موظف است با استفاده از ابزار علم و استدلال، از حریم دین دفاع کندوی «نقش دفاعی علما» را نیز مورد توجه قرار داد و گفت: در شرایطی که جامعه با جنگ نرم، شبهات و تحریفها مواجه است، عالم دینی موظف است با استفاده از ابزار علم و استدلال، از حریم دین دفاع کند و در برابر بدعتها بایستد، نقشی که در برخی روایات، همسنگ جهاد در رکاب پیامبر صلواتاللهعلیه دانسته شده است.
استاد حوزه همچنین به «نقش اجرایی و قضایی علما» اشاره کرد و افزود: در نبود دسترسی مستقیم به امام، قضاوت و حلوفصل اختلافات به فقهای آگاه به احکام سپرده شده و این امر در فقه شیعه به نظریه نیابت عامه و ولایت فقیه انجامیده است.
حجتالاسلام علیمحمدی به پیامدهای این الگو برای عصر حاضر پرداخت و گفت: بر اساس این چارچوب، علما و نخبگان فکری امروز چند مسئولیت کلیدی بر عهده دارند، نخست، هدایت افکار عمومی در مواجهه با مسائل نوپدید است که مستلزم شناخت دقیق زمانه و ارائه پاسخهای روزآمد و مبتنی بر معارف دینی است.
وی ادامه داد: حفظ انسجام فکری و اجتماعی جامعه شیعه، از دیگر وظایف مهم علماست، بهگونهای که اختلافات علمی در چارچوبی مدیریت شود که به تفرقه و تضعیف اعتقادات نینجامد.
هرگونه انحراف، سوءاستفاده یا تعصب نابجا میتواند به چهره دین آسیب بزند
وی «امانتداری علمی و اخلاقی» را از دیگر مسئولیتها دانست و تأکید کرد: هرگونه انحراف، سوءاستفاده یا تعصب نابجا میتواند به چهره دین آسیب بزند و از اینرو علما باید با پایبندی به معیارهای اصیل، اعتماد عمومی را حفظ کنند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین وظایف علما، تقویت ارتباط میان مردم و امام عصرعجلاللهتعالیفرجه ترویج فرهنگ «انتظار فعال» است، انتظاری که صرفاً به دعا محدود نمیشود، بلکه با تلاش، مسئولیتپذیری، عدالتخواهی و حرکت در مسیر اصلاح جامعه معنا پیدا میکند و میتواند زمینهساز تحقق آرمانهای مهدوی باشد.
نظر شما