به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از گیلان، نوشین کریمی: تقریبا دو ماهی است که ایران با جنگ تحمیلی سوم مواجه شده، جنگی که تجربه اش را با عراق از سال ۵۹ به مدت هشت سال، و با اسرائیل در سال ۱۴۰۴ به مدت ۱۲ روز، و برای بار سوم از نهم اسفند ۱۴۰۴ تا کنون با اسرائیل و آمریکا تجربه کرده ایم.
هنوز خاطرات آن هشت سال جنگ تحمیلی را از یاد نبرده ایم و بارها برای کودکانمان از آن روزها و سپری کردن همه پستی بلندی ها، گذشتن از همه تحریم ها و تهدیدهای ادامه دار دشمنانمان، از کمک ها و همدلی های مردمی و پیوند عمیق تاریخی خودمان حرف میزدیم که در ناباوری آنها، به یکباره تجربه جنگ ۱۲ روزه و این جنگی که نزدیک به دو ماه از آغازش میگذرد نصیب ما و فرزندانمان شد.
دست فرزندانم را میگیرم و در اجتماعات شبانه شرکت میکنیم تا ببینند تنها نیستیم و ملت غیرتمند و با تعصب با مقاومت پای وطنش می ماند. با گذشتن از کوچه ها و خیابان ها موکب ها و غرفه هایی را می بینند که هر کدامشان برای همدلی و همراهی با این روزها برپا شده اند و نور امید را در چلچراغ وطن روشن نگه می دارند.
اما در بین جمعیت، در کنار همه تصاویری که جلوی چشمهایم قطار میشوند بغض هایی را می بینم که به اشک نرسیده اند، اشک هایی می بینم که یواشکی پاک می شوند و خنده هایی که گاها از ته دل نیست. اما مقاومند. با صبر و شکیبایی پای وطن ایستادگی می کنند و دیگران را هم دعوت به ایستادگی می کنند.
«نرگس» همسرش نظامی است، می گوید بیشتر از یک ماه است که ندیدمش. خودم هم، شب ها تا دیر وقت در اجتماع می مانم و روزها در پایگاه محل با بانوان داوطلب برای رزمنده ها پخت و پز انجام می دهیم. با یک لیوان آب خنک، یک فلاکس چایی و یک لقه کوچک هم می شود به این سربازان وطن روحیه داد، باید ببینند که ما در کنارشان هستیم و زندگی ادامه دارد...
«رخساره» کمی مسن تر است، تجربه سال ها زندگی از صورت چروکیده و دست های لرزانش نشان می دهد غم روزگار را زیاد خورده، چشمانش اما آبی دریاست. پر امید و پر هیاهو. با شیطنت جسورانه ای می گوید کسی حریف ما نمی شود. ما زن ها وقتی مادر میشویم، بخاطر بچه هامان کوه را جابجا می کنیم. این هایی که دارند در خط مقدم می جنگند هم بچه های ما هستند. ما می توانیم همزمان خانه داری کنیم، بچه داری کنیم و بیرون از خانه هم به کارها برسیم مهم این است که پشت مردها را خالی نکنیم. گفت مادر بزرگم میگفت «پشت مرد که خالی بشود از پا می افتد. زن باید دوشادوش مرد باشد و کم نیاورد» خانمی که کنارش نشسته بود و به حرف های عاقل منشانه اش گوش میداد ادامه داد « «مادر بزرگش جنگلی بود، همسرش با میرزا کوچک همراه بود. نهضت جنگل یادت هست!»
و من غرق در تاب آوری مردمی شدم که دنیا برایشان سختی نداشت، داشت اما آنها کوه صبر و صلابت بودند و نمیگذاشتند اجنبی یک وجب از این خاک را از آن خودش کند.
به سراغ سیده ارمغان سقراط، کاندیدای دکترای مسائل اجتماعی ایران و پژوهشگر حوزه مسائل اجتماعی رفتم. وی در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری شبستان در خصوص «جامعهشناختی تابآوری در روزهای بحران» به تحلیل رفتار مردم ایران در شرایط جنگ پرداخت و اظهار کرد: از نهم اسفند ماه تاکنون، سایه جنگ بر روزگار ما سنگینی کرده است و شبهای بیخوابی، روزهای پر دغدغه و دلنگرانیهای بیپایان، مانند غباری غلیظ، نفسها را به شماره انداخته است.
وی گفت: در این بحران و شرایط دشوار، جایی که صدای جنگنده و انفجار، لالایی روز و شب است و خبرهای ناگوار میهمان ناخوانده هر خانهای شد، ترجیح این مردم نازنین، تاب آوردن بوده است.
سقراط تأکید کرد: تابآوری، روحیهای است که سالها با سختیها و فراز و نشیبهای تاریخ این دیار خو گرفته و از آن، چون گوهری گرانبها پاسداری میکند.
وی تاب آوری را میراثی دانست که نسل به نسل، در تار و پود فرهنگمان تنیده شده است و ادامه داد: فرهنگی که آموخته چگونه در برابر فشارهای بیرونی، نه تنها تسلیم نشود بلکه تاب بیاورد و هویت تاریخی و اصیل خود را با تمام وجود حفظ کند.
آگاهی تاریخی؛ سرمایه اجتماعی و عاطفی
این پژوهشگر حوزه مسائل اجتماعی با بیان اینکه از منظر جامعهشناختی، این استقامت صرفاً واکنشی آنی به شرایط بحرانی نیست، افزود: این استقامت بازتابی عمیق از یک هویت جمعی شکلگرفته در بستر تاریخی غنی ایران است.
سقراط تاکید کرد: مردمی که تاریخ را خواندهاند، نه تنها رنجها و سختیها، بلکه رهاییها و پیروزیها را نیز به یاد دارند و این آگاهی تاریخی، سرمایهای اجتماعی و عاطفی است که به افراد قدرت میبخشد تا در مواجهه با چالشهای امروز، امید خود را از دست ندهند و نه تنها بقا، که رشد را در تمامی ابعاد زندگی انتخاب کنند.
وی تصریح کرد: انتخابی که از عمق درکی برخاسته است که رنجها را به ابزاری برای شکوفایی انسانیت بدل میکند.
جلوههای ایثار و فداکاری از نخستین روزهای بحران
سقراط در ادامه به مصادیق عینی تابآوری اجتماعی اشاره کرد و گفت: از همان نخستین روزهای بحران، جلوههای ایثار و فداکاری مردم در کنار شجاعت مثالزدنی، چهرهای روشن از تابآوری و روحیه جمعی جامعه را به نمایش گذاشت و شکلگیری شبکههای خودجوش مردمی برای جمعآوری کمک به خانوادههای آسیبدیده، پناه دادن به جنگزدگان در مناطق و شهرهای امنتر، اعلام آمادگی صنوف مختلف از پزشک و پرستار و روانشناس و مشاور تا مربی ورزش و تعمیرکار و آرایشگر و نانوا برای ارائه خدمت داوطلبانه و رایگان، ادامه فعالیت صاحبان مشاغل و بنگاههای کوچک با وجود کمبود منابع و فشارهای اقتصادی، طبخ غذای گرم و توزیع در میان آسیبدیدگان و نیروهای امدادی و... از این جمله هستند.
وی افزود: این موارد حکایت از کنش جمعی بیصدا اما مؤثر لایههای مختلف اجتماعی دارد که نشان داد چگونه در دل وضعیتهای بحرانی، سرمایه اجتماعی نه در قالب ساختارهای رسمی، بلکه از طریق رفتارهای کوچک اما معنادار، بازتولید میشود.
نور امید در دل مردم فروزان خواهد ماند
سقراط در ادامه خاطر نشان کرد: مجموع این رفتارها تصویری گویا از جامعهای است که در لحظههای سخت، با اتکا به همیاریهای نامرئی و اعتماد متقابل، خود را بازسازی میکند و نظم اجتماعی را حتی در میانه آشفتگی برپا نگاه میدارد.
وی اضافه کرد: این روحیه فداکاری، سازگاری، همراهی و پایداری، نویدبخش آن است که حتی در تاریکترین شبها و سختترین طوفانها، نور امید و قابلیت بازسازی و پیشرفت، همواره در دل این مردم فروزان خواهد ماند و میراثی ماندگار برای نسلهای آینده خواهد بود.
تابآوری اجتماعی چیست؟
این پژوهشگر در ادامه با تعریف مفهوم تابآوری اجتماعی از منظر جامعهشناسی، اظهار کرد: تابآوری اجتماعی در جامعهشناسی به مجموعه تواناییهای یک جامعه برای تحمل، سازگاری و بازیابی در برابر بحرانها، فشارها و اختلالات اطلاق میشود.
سقراط گفت: این مفهوم فراتر از صرف مقاومت است و بر قابلیت بازسازی و بازآرایی روابط اجتماعی، نهادها و معانی جمعی تأکید میکند.
وی با اشاره به اینکه جامعهای تابآور فقط در برابر بحرانها سرپا نمیماند، بلکه از دل بحران منابع جدیدی برای یادگیری جمعی، انسجام اجتماعی و بازتعریف مسیر آینده خود تولید میکند گفت: تابآوری اجتماعی از سه محور اصلی «ظرفیتهای فردی»، «ظرفیتهای اجتماعی و نهادی» و شکلگرفته است.
سقراط بیان کرد: «ظرفیتهای فردی» شامل مهارتهای مقابلهای، امید، خودکارآمدی، و توانایی افراد برای مدیریت استرس و ابهام است و پژوهشها نیز نشان میدهد جامعهای که سرمایه انسانی آن از مهارتهای روانی-اجتماعی برخوردار است، در مواجهه با بحرانهای گسترده، انعطافپذیرتر عمل میکند.
وی دومین مورد را «ظرفیتهای اجتماعی و نهادی» دانست و افزود: شبکههای اجتماعی حمایتی، اعتماد عمومی، کارکرد مناسب نهادهای خدماتی و حمایتی، و مهارت نظام حکمرانی در مدیریت بحران از عناصر کلیدی تابآوری هستند.
سقراط با تاکید بر اینکه، اعتماد و انسجام اجتماعی مهمترین سرمایههایی هستند که جامعه را در برابر آسیبهای ثانویه حفظ میکنند گفت: در ضلع سوم یعنی «ظرفیتهای فرهنگی و معنایی»، فرهنگهای محلی، روایتهای جمعی، ارزشهای مشترک و احساس تعلق اجتماعی در زمان بحران نقش مهمی در سازماندهی واکنشهای مردم ایفا میکنند.
وی تصریح کرد: فرهنگ میتواند معنای بحران را بازتولید و آن را قابل تحمل کند و از دل آن الگوهای جدیدی برای همکاری اجتماعی خلق نماید.
تابآوری یک فرایند است، نه یک ویژگی ثابت
سقراط خاطر نشان کرد: تابآوری اجتماعی یک ویژگی ثابت و از پیش دادهشده نیست، بلکه یک فرایند است که در طول زمان و از طریق تجربههای مشترک شکل میگیرد.
وی افزود: هر بحران، خواه طبیعی، خواه اقتصادی، روانی یا اجتماعی، میتواند یک آزمون برای سنجش کیفیت روابط اجتماعی و کارکرد نهادها باشد.
سقراط با بیان اینکه، جامعهای که سازوکارهای مشارکت، گفتگو، همدلی و اعتماد را تقویت کرده باشد، آسیبپذیری کمتری در مواجهه با بحرانهای بعدی خواهد داشت، به یک نکته مهم اشاره و تاکید کرد: تابآوری اجتماعی به معنای عادیسازی رنج نیست؛ بلکه تأکید دارد که جامعه چگونه میتواند از منابع خود برای کاهش آسیب، حفظ پایداری و ساختن مسیرهای جدید استفاده کند و از دل رنج معنا بیافریند.
وی تصریح کرد: جامعهشناسان تابآوری را پدیدهای پویا میدانند که در تعامل مداوم بین مردم، نهادها و زیستجهان اجتماعی شکل میگیرد و بر کیفیت زندگی و احساس امنیت روانی-اجتماعی اثر مستقیم دارد.
سه سطح ظرفیت ارتجاعی جامعه
این پژوهشگر همچنین گفت: در شرایطی که جامعه با فشار یا تنش مواجه میشود، ظرفیت ارتجاعی جامعه در سه سطح بازدارندگی (جلوگیری از فروپاشی)، سازگاری (تنظیم رفتارها و نقشها)، و بازیابی (بازگشت به وضعیت پایدار یا رسیدن به وضعیت جدید) فعال میشودـ
وی ادامه داد: قدرت جامعه در این سه سطح تعیین میکند که بحران در جامعه به «آسیب ساختاری» یا «فرصت یادگیری جمعی» تبدیل میشود.
راهکارهای تقویت تابآوری اجتماعی
سقراط اظهار کرد: تقویت تابآوری اجتماعی نیازمند نگاه چندبعدی همچون؛ آموزش عمومی، تقویت شبکههای غیررسمی، توانافزایی نهادهای حمایتی، ارتقای مشارکت اجتماعی، و تقویت گفتوگو و آگاهی جمعی است و این مجموعه عناصر است که باعث میشود جامعه نهتنها از بحران عبور کند، بلکه در مسیر عبور، قویتر و آگاهتر شود.
نظر شما