خبرگزاری شبستان _ خراسان جنوبی؛ آنجا که کویر با تمام سخاوتش، آغوش برای رویشِ تمدنی کهن میگشاید، شهری ایستاده است که هر آجرش، راوی قصهای از درایت و هنر است. بیرجند، نگین درخشان شرق ایران، فراتر از یک جغرافیا، موزهای زنده است که در آن صدای پای تاریخ از میان مقرنسهای باشکوه «عمارت اکبریه» و انعکاس آب در حوضخانهی «ارگ کلاه فرنگی» به گوش میرسد. در این گزارش، سفری خواهیم داشت به شهری که سپیدیِ دیوارههای «مدرسه شوکتیه» اش یادآور طلوع دانایی و صلابت «قلعهی سنگی» اش، نشان از نگاهبانیِ بیدارِ مردمان این دیار در گذر قرنهاست، جایی که هنر ایرانی، از دورهی زندیه تا قاجار، چنان در هم تنیده شده که گویی زمان در زیباترین شکل خود متوقف گشته است.
برای درک تمدنِ شرق، باید پا بر خاکِ بیرجند گذاشت شهری که معماریاش نه برای تفاخر، بلکه برای همزیستیِ هوشمندانه با اقلیم ساخته شده است بیرجند شهری که نخستین گامهای نوین آموزشی ایران در «مدرسه شوکتیه» برداشته شده و شکوهِ «باغ ایرانی» در «عمارت اکبریه» چنان به اوج رسیده که چشمِ جهانیان را در یونسکو به خود خیره کرده است. از ساختار منحصربهفرد «ارگ کلاه فرنگی» که گویی نمادی از میل به اوج گرفتن است، تا فرازِ «قلعه بیرجند» که چون پاسبانی خستگیناپذیر بر فراز تپه ایستاده، همه و همه نشان از هویتی دارد که در میان خشت و گل، تالارهای آینه و مقرنسهای بیبدیل تجلی یافته است. در این نوشتار، به تماشای میراثی مینشینیم که شناسنامهی تمدن خراسان جنوبی است.
از جاذبه های تاریخی شاخص بیرجند میتوان به ارگ کلاه فرنگی (ارگ امیرحسنخان) با شماره ثبت ملی ۱۸۸۰ و قدمت دوران قاجار اشاره کرد.
ارگ کلاهفرنگی
ارگ کلاه فرنگی به عنوان دارالحکومه محل حکمرانی امیر معصوم خان بوده که در اواخر دوره زندیه احداث شده است، بنای مزبور به طور کلی از نظر فرم معماری با سایر بناهای شهری متفاوت است. این ساختمان در ۶ اشکوب بنا شده، دو اشکوب آن فضا دار و بقیه طبقات جهت تکمیل فرم نمای بیرونی بر روی گنبد حوضخانه ساخته شده است. بخش همکف آن از یک پلان مربع شکل که اتاقهای متعددی آن را احاطه نموده تشکیل شده است. در همین طبقه ۴ هشتی به شکل قرینه به چشم می خورد، که اصلی ترین بخش ساختمان یعنی حوضخانه نیز در آن واقع شده است. طبقه دوم تیز شامل یک هشت ضلعی است که چند اتاق را در خود جای داده و بخش های فوقانی فقط جنبه سمبلیک و زیبایی داشته با پنجره هایی کوچک وکم عرض که جهت تأمین نور حوضخانه تعبیه شده وبه کلاه فرنگی موسوم است. بخش محوطه و باغ مجموعه بر اساس اسناد قدیمی آن به شکل چهارباغ بوده که به دلیل تغییراتی که در آن ایجاد شده شکل اصلی خود را از دست داده است.
مدرسه شوکتیه
مدرسه شوکتیه با شماره ثبت ملی ۱۳۷۱ نیز به سبک تک ایوانی و در دو طبقه ساخته شده و بزرگترین حسینیه تاریخی بیرجند محسوب میشود. عناصر معماری آن شامل دو سر در ورودی با تزیینات مقرنسکاری، هشتیها، دالانهای منتهی به صحن، صحن، حوضخانه، ایوان، گنبدخانه و حجرهها و رواقهای اطراف صحن است.
مهمترین بخش شوکتیه ایوان آن است که دارای طاق کلیل دو گلویی است که بر روی دهانهای عریض ایجاد شده است. این بنـا در سال ۱۳۱۲ هجریقمری به فرمان اسماعیل خانشوکتالملک اول به منظور برگزاری مراسم عزاداری محرم ساخته شد و در سال ۱۳۲۶ پس از تاسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز با ابتکار محمد ابراهیم خان شوکتالملک دوم جهت تاسیس نخستین مدرسه جدید بیرجند انتخاب شد. در حال حاضر از این اثر تنها به عنوان حسینیه استفاده میشود.
قلعه بیرجند
قلعه بیرجند با شماره ثبت ملی ۵۱۶۴ بر فراز تپه ای طبیعی در خیابان جمهوری اسلامی بیرجند قرار گرفته، نقشه آن به شکل چهار ضلعی با چهار برج مدور در چهار گوشه و دو برج در دو ضلع غربی و شرقی است. این قلعه دارای دو در ورودی در اضلاع شمال و غربی است، مساحت آن حـدود دوهزار ۵۰۰ متر مربع می باشد. فضای داخل قلعه در گذشته بناها و عناصر معماری متعددی را شـامل می شده است که به مرور زمان کاملا تخریب شده و فضای داخلی به شکل یک میدان و محوطه محصور در میان حصار و برج ها در آمده است. مصالح بکار رفته در آن خشت و گل و چینه می باشد. بر اساس کاوش باستان شناسی صورت گرفته در این محل می توان گفت قلعه بیرجند در دوره صفویه بنا شده و در دوره قاجاریه مورد بازسازی اساسی قرار گرفته و تعمیراتی نیز در ضلع شمالی و برجهای آن اعمال شده است.
باغ و عمارت اکبریـه
باغ و عمارت اکبریه نیز با شماره ثبت ملی ۲۳۲۶ در میان آثار تاریخی بیرجند بیش از همه نگاه پرسشگر هر بیننده ای را به سوی خود جلب می کند تا انسان را بی اختیار وادار به مدح و ستایش طراح و معمار بنای عظیم و باغ با شکوه اکبریه نماید.
این باغ و بنا در زمینی به مساحت۵/۳ هکتار و کوشک مرکزی آن در دو طبقه مجزا مربوط به دوره های زندیه تا اوایل دوره پهلوی طراحی و احداث شده است. تزئینات آن شامل تالارآینه، میانخانه وگنبد عرقچین و تزئینات مقرنس، رسمی بندی می باشد. با توجه به کاربری اولیه بنا که به عنوان دارالحکومه مورد استفاده بوده است، باغ در گروه باغهای حکومتی قرار می گیرد. هم اکنون سفره خانه سنتی وسه گنجینه ارزشمند باستان شناسی ومردم شناسی، حیات وحش و ... برای بازدید کنندگان و مشتاقان آثار و یادگارهای تاریخی شهر کهن بیرجند دراین مجموعه گنجانده شده است.
باغ و عمارت اکبریه در سی و پنچمین اجلاس کمیته میـراث جهانی(ژوئن ۲۰۱۱ - پاریس) در ذیل پرونده ثبت جهانی باغ ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
باغ و عمارت رحیم آباد
مجموعه باغ و عمارت رحیم آباد در شهر بیرجند و در روستایی با همین نام واقع شده است. این باغ دارای دو در ورودی است که فضای دسترسی به داخل از همین دو در میسر می باشد. مجموعه تاریخی رحیم آباد شامل حصار، برجهای نگهبانی، باغ، عمارت اصلی، حوضخانه، عمارت کلاه فرنگی، اصطبل و فضاهای خدماتی می باشد. در سه گوشه حصار گلین باغ بقایای برج ها مشهود است و تنها برج شمال شرقی بنا با ساخت عمارت به کلی از میان رفته است. محور اصلی باغ در حدفاصل دو عمارت و در خط تقارن طولی آن می باشد. این محور با دو حوض، یک استخر و درختانی در دو سوی مسیر از سایر نقاط متمایز شده که خود جلوه ایی از الگوی باغ ایرانی است. قدمت این بنا حداقل به دوره زندیـه بر می گردد. باغ دارای دو خیابان اصلی است که عمارت مرکزی در مرکز تقاطع این دو خیابان قرار دارد، درختان باغ عمدتـاً شامل کاج و سپیـدار و درختـان مثـمری چون زردآلـو و زرشک است.
باغ و عمارت شوکت آباد
باغ و عمارت شوکت آباد با شماره ثبت ملی ۲۳۶۳ در فاصله ۵ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند و در روستای شوکت آباد واقع شده است و شامل حصار، برجهای دیده بانی، سردر ورودی، عمارت اصلی، حوضخانه، عمارت نارنجستان، باغ، اصطبل و فضاهای خدماتی می باشد. در مجموع بناهای باغ شوکت آباد به صورت متراکم بوده و در جبهه جنوبی و شرقی باغ احداث شده است. از ویژگی های جالب این بنا ارتباط یافتن فضاهای داخلی با یکدیگر است که این ارتبـاط به وسیـله دالان ها، راهروها و اتاق ها میسر می گردد.
عمارت نارنجستان یکی از فضاهای مهم محسوب شده و در پشت عمارت اصلی واقع شده است. این بنا اندرونی بـاغ بـه حساب می آمده که زنـدگی خصوصی حاکم و خانواده او در این بخش جریان داشته است. محوطه سازی باغ از نقطه نظر درختان و فرم بصورت منظم و دارای مسیرهای ارتباطی به طرف همدیگر است که تقاطع هایی را نیز در آن بوجود آورده و این بـخش ها را گل هایی زیـنت می دهند که در حاشیه این مسیرها چشم نـوازی می کنـد. درختان میوه موجود در این محوطه شامل انار، سیب، انگور، گلابی و از جمله درختان تزئینی می توان به سرو، چنار، تبریزی، سپیدار و کاج اشاره نمود. تاریخ احداث باغ و عمارت شوکـت آبـاد به دوران قاجاریـه باز می گردد.
نظر شما