خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم-نوروز در پهنهی خراسان جنوبی، فراتر از یک تغییر فصل، رستاخیزی در جانِ فرهنگ و تبلور شکوهِ سادگی است.
در این خطهی کویری، استقبال از بهار نه از لحظهی تحویل سال، که ماهها پیش از آن و با چرخش صبورانهی "چَرخوک" برای بافتن جامهای نو آغاز میشد؛ گویی هر گره بر تار و پود پنبه، گرهی بر میثاق مردمان با هویت ملیشان بود.
نوروز؛ میراثی باستانی که در هر منطقه بازتعریف میشود
حسین زنگویی، مدرس و بازنشسته دانشگاه فرهنگیان بیرجند، در گفتوگو با خبرنگار شبستان با اشاره به ساختار بنیادی نوروز اظهار کرد: پدیده نوروز برخاسته از یک فرهنگ باستانی و ملی با حوزهی تاریخی و جغرافیایی گستردهای است. این آیین در گذر زمان به مناطق مختلف سرایت کرده و مردم هر منطقه براساس درک جمعی و مقتضیات فرهنگی خود، آیینهایی را برای گرامیداشت آن وضع کردهاند که امروزه به عنوان سنتهای بومی شناخته میشود.
وی با تاکید بر اصالت ایرانی این جشن افزود: بررسیها نشان میدهد اصالت فرهنگی نوروز به عنوان یادگار ایرانیان باستان و انتساب آن به عصر جمشیدی، مورد پذیرش همگان است؛ هرچند برخی کشورهای نوپا که دوران کودکی سیاسی خود را میگذرانند، گاهی به غلط مدعی مشارکت در مالکیت آن میشوند.
این پژوهشگر بیرجندی خاطرنشان کرد: در کنار آیینهای عمومی نظیر سفره هفتسین و دید و بازدید که در کل حوزه فرهنگ زبان فارسی مشترک است، برخی سنتهای منطقهای در خراسان جنوبی وجود دارد که در نوع خوراک، بازیها و شیوه پذیرایی، منحصربهفرد است.
از تخممرغ رنگی تا میثاق در مزار «پیرمراد»
زنگویی با گذری به خاطرات دوران کودکی خود در روستاهای بیرجند، تصویری زنده از نوروز دهههای گذشته ارائه داد و گفت: اولین تصویر من، کودکی روستایی با پیراهن و شلواری از پارچه "کودری" (دستباف و دستدوخت محلی) است که با سری تراشیده و بدون کفش به خانه عمویش میرود و زنعمو به او یک عدد تخممرغ رنگشده هدیه میدهد؛ هدیهای که در آن سادگی، تمام دنیای یک کودک بود.
وی ادامه داد: تصویر دوم، اجتماع پرشور جوانان در میدان روستا و طنین آوازهای "چهاربیتیخوانی" است. پس از آن، مردم دستهجمعی به زیارت مزار "پیرمراد" در نزدیکی روستا میرفتند تا آغاز سال نو را با تجدید عهد برای مهرورزی، دوستی و تلاش برای کسب روزی حلال پیوند بزنند. این زیارت، نمادی از آباد کردن سفره و خانه در پرتو معنویت بود.
نان و نمک؛ تجدید پیمان برادری در سفرههای نوروزی
این مدرس دانشگاه در خصوص اجزای خاص سفره نوروزی مردم خراسان جنوبی توضیح داد: ماده اصلی سفرههای ما، فرآوردههای بومی مبتنی بر گندم بود؛ انواع نانهای روغنی، لواش دستپخت، مرباهای محلی و محصولات لبنی نظیر سرشیر، کره و فله. کلوچه های روغنی و زنجبیلی خانگی نیز جایگاه ویژهای داشتند که روی آنها را با آب زعفران و طرحهای کودکانه تزیین میکردند تا به بچهها هدیه بدهند.
زنگویی فلسفه وجود نان در سفره را بسیار عمیق دانست و گفت: گذاشتن نان برای آن بود که مهمانان در آغاز سال، نان و نمک هم را بخورند و پیمان وفاداری سال گذشته را تجدید کنند. بر اساس همین باور "نان و نمکخوردگی" بود که در روستاها، مردم مال و ناموس دیگری را همچون مال و ناموس خود میدانستند و در شادی و غم، از بذل جان و مال دریغ نمیکردند.
وی در ادامه به یکی از شیرینیهای منحصربهفرد بیرجند اشاره کرد و گفت: "نان لوله" شیرینی خاصی است که شاید در مناطق دیگر کشور کمتر شناخته شده باشد. ریشه این شیرینی به دوران حضور کنسولگری انگلیس در بیرجند بازمیگردد. "نان لوله" شیرینی خاصی است که شاید در مناطق دیگر کشور کمتر شناخته شده باشد. ریشه این شیرینی به دوران حضور کنسولگری انگلیس در بیرجند بازمیگردد.
زنگویی در ادامه گفت: روایات محلی حاکی از آن است که بانویی به نام "فاطمه" که به عنوان خدمه در کنسولگری رفت و آمد داشت، طرز تهیه این شیرینی را از همسران دیپلماتهای انگلیسی آموخت. او کمکم این پخت را در خانهها و مجالس رواج داد تا اینکه امروزه به یکی از نمادهای اصلی پذیرایی نوروزی در بیرجند تبدیل شده است.
نوروز؛ تجلی رستاخیز طبیعت و تبلور باورهای عمیق دینی در خراسان جنوبی
زنگویی با اشاره به فلسفه وجودی جشنهای بهاری اظهار کرد: بشر در دامان طبیعتی پرورش یافته که از جنس اوست؛ به همین دلیل تحولات طبیعت برای او حیاتی است. خداوند متعال استعداد کمالطلبی را در انسان قرار داده تا مسیر تعالی را برگزیند و بر همین اساس، انسان به استقبال رستاخیز طبیعت قیام میکند.
وی بهار را آیتی از آیات عظیم الهی دانست و افزود: گویا خداوند میخواهد در قالب بهار، رستاخیز دوباره انسان را تداعی کند. بشر به قرینه فطرت خود به نکوداشت این تحول ژرف برخاسته است تا از تجلی بهار، به حیات ابدی بیندیشد؛ همانگونه که مولانا میفرماید: «این بهار نو ز بعد برگریز / هست برهان وجود رستخیز».
زنگویی در پاسخ به پرسشی درباره سنتهای غذایی خاص مانند «آش چهارشنبهسوری» در منطقه خراسان جنوبی، تصریح کرد: طبق پژوهشها و خاطرات موجود، در شهر بیرجند سنت پخت غذای خاصی برای شب چهارشنبهسوری بهطور عام رواج نداشته است. اگرچه برخی قبایل عشایری مرزنشین پس از برپایی آتش، خوراکهای خاصی تهیه میکنند، اما در مرکز استان چنین آیینی مرسوم نبوده یا دستکم گزارشی از آن شنیده نشده است.
بخش دیگری از آیینهای نوروزی در خراسان جنوبی به بازیها و شادیهای دستهجمعی اختصاص دارد. زنگویی در این باره توضیح میدهد: در ایام نوروز، جوانان در میدانگاهها و چهارکوچهها جمع شده و دور از هرگونه تکلف، به اجرای موسیقیهای محلی و خواندن "چهاربیتی" میپرداختند.
ایام نوروز، جوانان در میدانگاهها و چهارکوچهها جمع شده و دور از هرگونه تکلف، به اجرای موسیقیهای محلی و خواندن "چهاربیتی" میپرداختند.
وی در ادامه عنوان کرد: رقصهای محلی و "چوببازی" با نوای ساز و دهل نوازندگان دورهگرد، از جلوههای پرشور نشاط اجتماعی در این ایام بود که روحیه همکاری و همدلی را در میان نسل جوان تقویت میکرد.
زنگویی گفت: در کنار این مراسم، خانوادههایی که فرزند نامزددار دارند، با هدایایی به دیدار خانواده عروس میروند تا پیوند عاطفی میان دو خانواده مستحکمتر شود؛ رسمی که در فرهنگ محلی به آن توجه ویژهای شده و بخشی از هویت اجتماعی مردم این منطقه را تشکیل میدهد.
نوروز؛ بستری برای تحکیم بنیان خانواده و اتحاد ملی
مدرس و پیشکسوت دانشگاه فرهنگیان با تبیین ریشههای تاریخی و معرفتی نوروز، بر لزوم تبدیل دید و بازدیدهای سال نو به کانونهای تربیتی و تقویت اتحاد ملی تأکید کرد.
زنگویی با اشاره به پیشینه ۲۵۰۰ ساله فرهنگ و تمدن ایرانی، نوروز را نماد افتخار به هویت ملی و دینی دانست و اظهار کرد: گرامیداشت نوروز صرفاً به معنای جشن و سرور و پرداختن به ظواهر نیست؛ بلکه این آیین تجلی شکرگزاری و قدردانی از زحمات و جانفشانیهای پیشینیانی است که برای سرافرازی این مرز و بوم کوشیدهاند.
وی با استناد به متون کهن و شاهنامه فردوسی، به تلاشهای ۲۵۰ ساله آریاییها برای پایهگذاری نخستین ارکان تمدنی ایران اشاره کرد و گفت: طبق مستندات تاریخی، ایرانیان پس از برقراری امنیت، تشکیل نظام اداری و مذهبی و رونق تجارت، روزی را برای سپاس از پروردگار و تقدیر از راهبران جامعه خویش برگزیدند که به دلیل آغاز مسیری نوین در زندگی مردم، «نوروز» نام گرفت؛ همانگونه که فردوسی پاکزاد میفرماید: «به جمشید بر گوهر افشاندند/ مر آن روز را روز نو خواندند».
این مدرس دانشگاه، زیباترین بخش فرهنگ مردم در مواجهه با بهار را «اجتماعسازی ملی» در قالب صلهارحام دانست و تصریح کرد: اگر پیوندهای فامیلی بر محور نوعدوستی و کدورتزدایی تقویت شود، بنیان خانوادهها مستحکم شده و ثمره آن، شکلگیری جامعهای متحد و یکپارچه خواهد بود که بقای ملی و دینی کشور را تضمین میکند.
زنگویی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از نادیده گرفتن برخی ظرافتهای اخلاقی و تربیتی در نشستهای خانوادگی، خاطرنشان کرد: خانوادهها نخستین مربیان اتحاد ملی هستند. متأسفانه گاهی مشاهده میشود که برخی والدین نسبت به جایگاه بزرگان در مجالس بیتوجهی میکنند، در حالی که این رفتار هم با فرهنگ اصیل ایرانی و هم با سیره نبوی که بر تکریم بزرگان (وقروا کبارکم) تأکید دارد، در تضاد است.
وی در ادامه تأکید کرد: اگر ما در محیط خانواده، تکریم بزرگان و عالمان را به فرزندان خود نیاموزیم، آنها در آینده نیز هنر قدرشناسی از بزرگان ملی را فرا نخواهند گرفت. لذا ضرورت دارد مجالس نوروزی ضمن حفظ فضای شادمانه، به کانونهای تربیتی تبدیل شوند تا بر پایه «تکریم بزرگترها» و «مهرورزی به کوچکترها»، شاهد اعتلای فرهنگ معاشرت در جامعه باشیم. ضرورت دارد مجالس نوروزی ضمن حفظ فضای شادمانه، به کانونهای تربیتی تبدیل شوند تا بر پایه «تکریم بزرگترها» و «مهرورزی به کوچکترها»، شاهد اعتلای فرهنگ معاشرت در جامعه باشیم.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با تأکید بر لزوم حفظ آیینهای اصیل، خاطرنشان کرد: هر ملتی برای حفظ بقا و دفاع از حاکمیت اندیشههای ملی و دینی خویش، دارای مراسم خاصی است که در قالب آنها باورهای خود را به تماشا میگذارد. آیینهای نوروزی در خراسان جنوبی نیز تابلویی تمامنما از پیوند میان طبیعت، بازیهای بومی و باورهای عمیق اعتقادی مردم این سامان است.
نوروز؛ پدیدهای الهی و پرچمدار وحدت
زنگویی با انتقاد از دیدگاههایی که سعی در ایجاد تقابل میان سنتهای ملی و باورهای دینی دارند، اظهار کرد: عدهای آگاهانه یا ناآگاهانه کوشیدهاند میان رابطه نهانی بهار با فطرت خداییِ زیبادوستی و دینباوری مردم مرزی قائل شوند که این یک اشتباه عظیم است. نکوداشت خاطرات ملی و دینی، از نیازهای عاطفی هر انسانی است.
وی با تأکید بر اینکه کوبیدن نوروز به بهانه طرفداری از دین، به همان اندازه زیانبار است که نادیده گرفتن ارزشهای دینی به خاطر تعلقات ملی، افزود: منشأ نوروز اگرچه در فرهنگ اساطیری ایران است، اما نمیتوان از انطباق آن با رخدادهای عظیم دینی و احادیث معتبری همچون حدیث "نیروز" در گرامیداشت این روز چشمپوشی کرد. نوروز به عنوان یک پدیده الهی، امروزه پرچمدار وحدت ارزشهای دینی و ملی است. نوروز به عنوان یک پدیده الهی، امروزه پرچمدار وحدت ارزشهای دینی و ملی است.
این مدرس دانشگاه با اشاره به پژوهشهای میدانی صورت گرفته، اعلام کرد که گزارش پیشرو حاصل بازنویسی خاطرات قریب به یکصد نفر از فرهنگیان و معتمدان نقاط مختلف استان از جمله نهبندان، درمیان، قاین، خضری دشتبیاض، خوسف و بیرجند است.
وی ویژگی این پژوهش را مستند بودن به مشاهدات عینی کهنسالان و دوری از هرگونه تعصب منطقهای دانست.
آیینهای تدارکاتی؛ از "چرخوک" پنبه تا جامه نو
زنگویی در تشریح آیینهای پیش از نوروز به سختیهای تهیه پوشاک در گذشته اشاره کرد و گفت: در سالیان دور، تهیه لباس کار دشواری بود؛ از کاشت پنبه و جداسازی دانه با ابزاری به نام "چَرخوک" گرفته تا مراحل طولانی بافت پارچه، همگی بخشی از تکاپوی مردم برای استقبال از بهار بود. در سالیان دور، تهیه لباس کار دشواری بود؛ از کاشت پنبه و جداسازی دانه با ابزاری به نام "چَرخوک" گرفته تا مراحل طولانی بافت پارچه، همگی بخشی از تکاپوی مردم برای استقبال از بهار بود.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به لحظات معنوی تحویل سال در میان مردم خراسان جنوبی گفت: مردم پس از تحویل سال، برای سلامتی حاضران و آمرزش رفتگان دعا کرده و با شیرینی کام خود را شیرین میکنند. یکی از زیباترین رسوم، قراردادن پول عیدی لای صفحات قرآن کریم توسط بزرگترهاست تا این هدیه با برکت و تبرک کلامالله به دست کوچکترها برسد.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: آیینهای نوروزی در این خطه بلافاصله پس از تحویل سال با جنبههای معنوی ادامه مییابد؛ به طوری که زیارت اهل قبور در نخستین ساعات صبح عید، به عنوان اولویت مردم برای تجدید میثاق با گذشتگان و طلب خیر برای سال پیشرو انجام میشود.
از تجدید میثاق با آسمانیها تا سفرههای «همنمکی» و برکت
پژوهشگر فرهنگ عامه در ادامه به رسم نیکوی یاد کرد از درگذشتگان اشاره کرده و عنوان کرد: در اولین لحظات صبح عید، پیش از آنکه هیاهوی دید و بازدیدها آغاز شود، بزرگترها به رسم ادب و وفاداری، ابتدا به خانهی کسانی میروند که در سال گذشته عزیزی را از دست دادهاند (نوعید) و سپس راهی مزار تاره درگذشتگان میشوند تا سال نو را با طلب آمرزش برای آنان آغاز کنند.
وی با تشریح جزئیات مراسم عیددیدنی در این منطقه گفت: پس از تحویل سال، کوچکترها با عباراتی چون "عید شریف مبارک"، راهی خانه بزرگ فامیل میشوند. پذیرایی در این خانهها با سینیهای (مجمه) پر از نان روغنی، فتیر، قلیفی و کاسههای شیره و پنیر آغاز میشود. پس از تحویل سال، کوچکترها با عباراتی چون "عید شریف مبارک"، راهی خانه بزرگ فامیل میشوند. پذیرایی در این خانهها با سینیهای (مجمه) پر از نان روغنی، فتیر، قلیفی و کاسههای شیره و پنیر آغاز میشود. جالب اینجاست که هر کس باید حتماً چند لقمه از این نعمتها بخورد؛ چرا که مردم باور دارند این کار موجب تجدید "همنمکی" و صمیمیت میان اقوام میشود و نان را مایه برکت سفره میدانند.
زنگویی به تنقلات خاص این دیار اشاره کرد و افزود: آجیلهای محلی شامل برگه زردآلو، عناب، کشمش، مغز گردو و بادام، زینتبخش محافل است. عیدی کودکان نیز در گذشته شامل تخممرغهای رنگشده یا بشقابهای آجیل بود و بزرگترها نیز پولهای تبرک شده در لای صفحات قرآن را به میهمانان هدیه میدهند.
شام نوروزی؛ از «خشتلیپلو» تا سهم نیازمندان
این مدرس دانشگاه درباره آداب اطعام در نوروز میگوید: اولین وعده غذایی پس از سال نو معمولاً در خانه بزرگ فامیل صرف میشود. غذاهایی همچون خشتلیپلو، رشتهپلو یا پلو با گوشت داغ (قبرمه) پای ثابت این سفرههاست. اولین وعده غذایی پس از سال نو معمولاً در خانه بزرگ فامیل صرف میشود. غذاهایی همچون خشتلیپلو، رشتهپلو یا پلو با گوشت داغ (قبرمه) پای ثابت این سفرههاست. اما نکته ستودنی اینجاست که بزرگان فامیل در این شب، سهم دلاکان، حمامیها، چوپانان و نیازمندان را فراموش نکرده و عیدانه و شام آنان را به درب منازلشان روانه میکنند.
بخش دیگری از آیینهای نوروزی در خراسان جنوبی به بازیها و شادیهای دستهجمعی اختصاص دارد. زنگویی در این باره توضیح میدهد: در ایام نوروز، جوانان در میدانگاهها و چهارکوچهها جمع شده و دور از هرگونه تکلف، به اجرای موسیقیهای محلی و خواندن "چهاربیتی" میپرداختند.
وی در ادامه عنوان کرد: رقصهای محلی و "چوببازی" با نوای ساز و دهل نوازندگان دورهگرد، از جلوههای پرشور نشاط اجتماعی در این ایام بود که روحیه همکاری و همدلی را در میان نسل جوان تقویت میکرد.
زنگویی گفت: در کنار این مراسم، خانوادههایی که فرزند نامزددار دارند، با هدایایی به دیدار خانواده عروس میروند تا پیوند عاطفی میان دو خانواده مستحکمتر شود؛ رسمی که در فرهنگ محلی به آن توجه ویژهای شده و بخشی از هویت اجتماعی مردم این منطقه را تشکیل میدهد.
نظر شما