خبرگزاری شبستان، گروه بین الملل: درباره نخستین ظهور سنت «توپ رمضان» روایتهای متعددی نقل شده است، اما اغلب آنها بر یک نکته مشترک تأکید دارند: این رسم در ابتدا بهعنوان نشانهای صوتی برای تعیین زمان افطار و سحر شکل گرفت.
یکی از مشهورترین روایتها به قرن پانزدهم میلادی در قاهره و دوران حکومت سلطان مملوکی «سیفالدین خشقدم» (۱۴۶۰–۱۴۶۷) بازمیگردد. بر اساس این روایت، در نخستین روز رمضان، هنگام غروب آفتاب و همزمان با حضور علما و مردم در کاخ سلطان برای افطار، شلیک توپ بهطور اتفاقی انجام شد. مردم گمان کردند این شلیک عامدانه و برای اعلام وقت افطار بوده است. این برداشت مورد توجه سلطان قرار گرفت و او دستور داد توپ هر روز در وقت افطار شلیک شود.
روایتی دیگر این سنت را به دوران حکومت «محمدعلی پاشا» (۱۸۰۵–۱۸۴۸) در مصر نسبت میدهد. گفته میشود هنگام آزمایش توپهای تازهوارد، یکی از گلولهها همزمان با اذان مغرب در رمضان شلیک شد و استقبال مردم از این اتفاق سبب شد شلیک توپ بهعنوان علامتی برای افطار و سحر تثبیت شود.
در روایت سوم، ماجرا به عصر «خدیو اسماعیل» (۱۸۶۳–۱۸۷۹) مربوط میشود؛ زمانی که در حین پاکسازی یک توپ توسط سربازان، گلولهای همزمان با اذان مغرب شلیک شد. گفته میشود دختر خدیو پس از اطلاع از این رویداد، از پدرش خواست این شیوه برای اعلام افطار، امساک و حتی اعیاد رسمی مورد استفاده قرار گیرد.
در آن زمان توپ بر فراز کوه «مقطم» قرار داده شد تا صدایش به دورترین نقاط قاهره برسد. پیش از آغاز رمضان، توپ با ارابهای بزرگ از قلعه منتقل میشد و پس از پایان ماه مبارک به انبار بازمیگشت.
برخی منابع نیز این سنت را به دوران «عباس شاه اول» شاه صفوی (۱۵۸۷–۱۶۲۹) نسبت میدهند که از توپ برای اعلام افطار و لحظات پایانی پیش از سحر استفاده میشد.
در دوره عثمانی، این رسم جنبه رسمی یافت. اسناد تاریخی نشان میدهد نخستین شلیک ثبتشده توپ رمضان در سال ۱۸۲۱ از قلعه «آنادولو حصاری» انجام شد و تا سال ۱۸۲۷ این سنت به قلعه «یدیکوله» نیز گسترش یافت. در مناطقی که دژ وجود نداشت، توپ و گلوله در نقاط دیگر شهر به کار گرفته میشد. به این ترتیب، شلیک توپ به مأموریتی رسمی تبدیل شد که توسط یگانهای آموزشدیده توپخانه اجرا میشد و به آیینی مورد تأیید دولت عثمانی بدل گشت.
با وجود تفاوت روایتها، وجه مشترک آنها این است که این سنت از یک اتفاق آغاز شد و بهمرور به نمادی فرهنگی و اجتماعی در جهان اسلام تبدیل گردید.
گسترش در جهان اسلام
سنت توپ رمضان بهتدریج در بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی رواج یافت و به بخشی جداییناپذیر از چشمانداز رمضانی شهرهای بزرگ تبدیل شد.
پس از گسترش در سرزمین شام، این رسم در اواخر قرن نوزدهم به بغداد رسید و سپس به کشورهای حوزه خلیج فارس، یمن و سودان و نیز کشورهای شمال و غرب آفریقا راه یافت.
در کشورهای خلیج فارس، توپ رمضان به ابزاری دقیق برای تنظیم زمان افطار بدل شد و تیمهای تخصصی، تحت نظارت نهادهای مسئول، در زمان مشخص آن را شلیک میکنند تا نظم و ایمنی رعایت شود.
در سارایوو و دیگر شهرهای بوسنی و هرزگوین نیز فرد مسئول شلیک توپ با لباس سنتی و طربوش ظاهر میشود و هر روز با صدای توپ، زمان افطار را اعلام میکند؛ صحنهای که پیوند سنتهای عثمانی با فرهنگ بومی بالکان را به نمایش میگذارد.
از نشانه زمانی تا نماد فرهنگی
توپ رمضان تنها یک علامت صوتی برای پایان روزه نیست؛ بلکه به نمادی فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده که گذشته و حال را به هم پیوند میدهد. صدای توپ، لحظهای مشترک میان خانوادهها و همسایگان میآفریند؛ لحظهای که همه با شنیدن آن، سفرههای افطار را میگشایند.
در برخی کشورها، توپ نهتنها در زمان افطار، بلکه با رؤیت هلال ماه رمضان چندین بار شلیک میشود و هنگام اعلام عید فطر نیز طنینانداز میگردد؛ گویی صدای آغاز و پایان موسم شادی و بندگی است.
این سنت افزون بر کمک به یکپارچگی زمان روزهداری در شهرهای بزرگ، در حفظ میراث رمضانی و جذب گردشگران و علاقهمندان به آیینهای سنتی نیز نقش دارد.
توپ رمضان، اگرچه از دل یک اتفاق زاده شد، امروز به صدایی آشنا و خاطرهانگیز در آسمان بسیاری از شهرهای اسلامی بدل شده است؛ صدایی که با غروب خورشید در رمضان، نوید وصال افطار و همدلی مؤمنان را طنینانداز میکند.
نظر شما