به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، ماه رمضان، ماه میهمانی خدا، تنها به روزهداری و عبادات فردی محدود نمیشود؛ این ماه صحنه بروز آیینهایی است که ایمان را در قالبهای جمعی و فرهنگی بازنمایی میکنند. در این میان، «منقبتخوانی» جایگاهی ویژه دارد؛ آیینی آوایی و نمایشی که با روایت فضایل پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع)، بهویژه امام علی، به شبهای قدر و محافل رمضانی رنگی از حماسه و شور میبخشد.
ریشههای تاریخی یک سنت آیینی منقبتخوانی را باید در زمره نقالیهای آوایی ایران دانست؛ شیوهای که ریشههای آن به قرون نخستین اسلامی و حتی آیینهای نمایشی ایران باستان بازمیگردد. این سنت از دوره دیالمه تا رسمیشدن مذهب تشیع در ایران تداوم یافت و در دوره صفویه، همزمان با گسترش آیینهای شیعی، صورت رسمیتری به خود گرفت.
به گفته صادق عاشورپور در کتاب «نقالی»، در قرن ششم هجری و با قدرتیافتن شیعه، مناقبخوانان به عنوان مروجان مذهبی در کوی و برزن و بازارها به خواندن قصایدی در مدح مولای متقیان میپرداختند. این روایتهای منظوم، علاوه بر کارکرد مذهبی، نقشی رسانهای در نشر آموزههای اعتقادی ایفا میکردند.
از سوی دیگر، هوشنگ جاوید در کتاب «مناقبخوانی» این آیین را «صدای عدالت در گذر تاریخ» مینامد؛ صدایی که با زبان شعر، جوانمردی، رشادت و عدالتخواهی امام علی(ع) را بازمیتاباند و مفاهیم اخلاقی را در قالبی هنرمندانه به مخاطب منتقل میکند.
شاخصه اصلی منقبتخوانی، بیان حماسی فضایل است. منقبتخوانان با تکیه بر شعر و آواز، رشادتها، جنگاوریها و جوانمردیهای امام علی(ع) را روایت میکنند؛ روایتی که هم بُعد عاطفی دارد و هم کارکرد تربیتی. در اشعاری که نسل به نسل منتقل شده، مفاهیمی چون عدالت، وفاداری، شجاعت و ولایتمداری برجسته میشود:
«دین کامل با علی پیدا شود
دین فقط در عشق او معنا شود»
این اشعار نهتنها بیانگر ارادت مذهبیاند، بلکه بازتابی از هویت تاریخی و فرهنگی جامعه شیعی نیز محسوب میشوند.
منقبتخوانی امروز، علاوه بر ایران، در میان شیعیان افغانستان، تاجیکستان و پاکستان نیز برگزار میشود و در دهههای اخیر با بهرهگیری از رسانهها و شبکههای اجتماعی، مخاطبان گستردهتری یافته است. اگرچه شکل برگزاری آن نسبت به گذشته دگرگون شده و گاه با موسیقیهای آیینی جدید همراه میشود، اما هسته اصلی آن ــ ستایش خداوند و اهلبیت(ع) ــ همچنان ثابت مانده است.
با این حال، این آیین با چالشهایی نیز روبهروست؛ از جمله کاهش آشنایی نسل جوان با قالبهای سنتی نقالی. کارشناسان فرهنگی بر این باورند که بازآفرینی هنرمندانه این سنت، بدون فاصله گرفتن از اصالتهایش، میتواند راهی برای تداوم آن باشد.
آنچه منقبتخوانی را ماندگار کرده، پیوند عمیقش با مردم است. این آیین نه در انحصار نهاد خاصی، بلکه در متن زندگی روزمره جریان دارد؛ از مساجد و حسینیهها گرفته تا محافل خانگی. در شبهای رمضان، هنگامی که صدای منقبتخوان در فضای مسجد میپیچد، جمعیت با او همنوا میشود و تجربهای مشترک از ایمان و عاطفه شکل میگیرد.
منقبتخوانی را میتوان تجلی هنر دینی ایرانیان دانست؛ هنری که با روایت حماسهای معنوی، ایمان را از سطح فردی به ساحتی جمعی و فرهنگی ارتقا میدهد و در شبهای نورانی رمضان، یاد و نام عدالت و جوانمردی را زنده نگه میدارد.
نظر شما