به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از بندرعباس، ماه مبارک رمضان در استان هرمزگان، تنها موسم روزهداری و عبادت نیست؛ بلکه جلوهگاه آیینها و سنتهایی است که ریشه در فرهنگ، باورهای دینی و زیست اجتماعی مردمان این خطه دارد؛ از سحرهای آکنده از مناجات و بیدارباشهای محلی گرفته تا سفرههای ساده و صمیمی افطار، رمضان در هرمزگان رنگ و بویی متفاوت و هویتی بومی به خود میگیرد.
مردم هرمزگان از دیرباز، ماه ضیافت الهی را با احترام و آمادگی ویژهای استقبال کردهاند؛ آیینهایی چون غبارروبی مساجد و خانهها، روزه پیشواز، توجه به همسایگان و یاد درگذشتگان، بخشی از این میراث معنوی است که نسل به نسل منتقل شده و همچنان در بسیاری از شهرها و روستاهای استان زنده مانده است.
این آداب و رسوم، علاوه بر بُعد عبادی، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی، گسترش فرهنگ انفاق و حفظ هویت فرهنگی جنوب کشور ایفا میکند؛ بهگونهای که رمضان در هرمزگان، ترکیبی دلنشین از ایمان، سنت و زندگی روزمره مردم ساحلنشین را به تصویر میکشد.
در گذشته آغاز ماه مبارک رمضان در هرمزگان منوط به رویت مستقیم هلال ماه بود و از این رو ساکنان شهرها و روستاها در واپسین غروبهای ماه شعبان بر فراز منارههای مساجد، پشتبام خانهها و تپهها میرفتند و چشم به آسمان میدوختند تا با دیدن هلال، شروع ماه رمضان را اعلام کنند؛ رسمی که شرط قطعی آغاز روزهداری به شمار میرفت؛ امروزه اگرچه رسانهها وظیفه اطلاعرسانی رویت هلال را برعهده دارند، اما خاطره آن شبهای پرانتظار هنوز در حافظه جمعی مردم زنده است.
در آستانه رمضان؛ از غبارروبی مساجد تا روزه پیشواز
هرمزگانیها از نیمه دوم ماه شعبان خود را برای ورود به ماه ضیافت الهی آماده میکنند و غبارروبی مساجد، پاکیزهکردن خانهها و آمادهسازی فضای زندگی از جمله این آیینهاست.
مردم این استان احترام ویژهای برای رمضان قائلاند و بسیاری از آنان چند روز مانده به آغاز ماه، روزه پیشواز میگیرند؛ رسمی که اگرچه در سالهای اخیر کمرنگتر شده، اما همچنان در برخی مناطق پابرجاست.
سحرهای رمضان؛ از بانگ خروس تا گمگم سحری
در گذشته بانگ خروس یکی از مهمترین نشانههای بیدارباش سحرگاهی بود و مردم همچنین از ستارگان آسمان برای تشخیص زمان سحر استفاده میکردند.
در برخی روستاها اگر فردی زودتر بیدار میشد، با نواختن دهل دیگران را برای سحری خوردن آگاه میکرد.
آیین معروف «گمگم سحری» از رسوم شاخص هرمزگان بود و در قالب این آیین طبلچیها در کوچهها میگشتند و با نواختن طبل، مردم را بیدار میکردند و در پایان ماه رمضان عیدی میگرفتند.
رسم «سحر و سحر شد» نیز از دیگر آیینهای بیدارباش بود که هنوز در برخی مناطق شهرستان جاسک اجرا میشود.
همچنین مناجاتخوانی سحرگاهی با صدای خوش بر بام خانهها، مساجد و حسینیهها، فضای سحر را آکنده از معنویت میکرد.
«لب گشودن»؛ افطار به سبک هرمزگانی
هرمزگانیها به افطار، «لب گشودن» میگویند و روزهداران معمولاً روزه خود را با آب گرم، نمک، خرما، چای، شیر داغ، حلوای خانگی، نان سوراغ، مهیاوه با تخممرغ و انواع نانهای محلی همچون کماچ، گرده و کلوچه زعفرانی باز میکنند.
غذاها و شیرینیهایی مانند شلهزرد، شیربرنج، فرنی، رنگینک، زولبیا، بامیه، دشو، رولت خرما، حلیم، هریسه با ماهی و انواع آش نیز جایگاه ویژهای در سفرههای افطار دارند.
در مساجد و حسینیهها، سفرههای افطاری ساده پس از نماز جماعت پهن میشود و مردم طبق سنتی دیرینه، بخشی از غذای افطار خود را برای فامیل و همسایگان میبرند تا سفرهها پربرکتتر شود.
اهل سنت نیز معمولاً افطار را بهصورت جمعی در مسجد یا خانه برگزار میکنند و حاضران فاتحهای برای اموات میزبان میخوانند.
نماز تراویح و آیینهای ویژه اهل سنت
اقامه نماز تراویح از آیینهای مهم اهل سنت هرمزگان است که هر شب پس از نماز عشاء به صورت جماعت برگزار میشود.
در این نمازها، هر شب یک جزء قرآن تلاوت میشود تا در پایان ماه مبارک، ختم قرآن صورت گیرد.
گِرگشو؛ شادی کودکانه در نیمه رمضان
مراسم گِرگشو (گرهگشا) در شب پانزدهم رمضان و همزمان با میلاد امام حسن مجتبی(ع) بهویژه در روستاهای عربنشین پارسیان برگزار میشود.
کودکان با کیسه یا سبد به در خانهها میروند و خوراکی میگیرند؛ این آیین با نامهای دیگری چون آدرگیزگردانی، حق لیلی و هاردگیزگردانی نیز در نقاط مختلف استان در نیمه شعبان شناخته میشود.
یاد درگذشتگان؛ «عید مردگانی»
در شهرستان میناب و برخی مناطق دیگر از شب بیستویکم رمضان تا پایان ماه، آیین «عید مردگانی» برگزار میشود.
خانوادهها با برپایی مجالس جزءخوانی قرآن و افطاری، یاد درگذشتگان خود را گرامی میدارند و این رسم سالی دو بار در رمضان و ذیالحجه اجرا میشود.
شبهای قدر و آیینهای سوگواری
قرائت دعای جوشن کبیر که در هرمزگان به «دعای ۱۰۰ بند» معروف است، از برنامههای ویژه شبهای قدر است.
در کنار آن، آیینهای سوگواری شهادت حضرت علی(ع) در مساجد، حسینیهها و امامزادگان برگزار میشود.
اهل سنت نیز در این شبها به قرائت قرآن و قیاماللیل میپردازند و در بندرکنگ، مراسمی به نام «خیر شب قدر» برگزار میشود.
در میناب و روستای کریان، تعزیهخوانی باشکوه شهادت امام علی(ع) در روزهای ۱۹ تا ۲۱ رمضان اجرا میشود و در جزیره قشم، آیین کهن علم شمشیری با قدمتی ۹۰۰ ساله برگزار میگردد.
«سَر روزه»؛ زکات فطریه به زبان هرمزگانی
مردم هرمزگان به زکات فطریه «سَر روزه» میگویند و آن را عصر آخرین روز رمضان جدا کرده و در روز عید فطر به نیازمندان میدهند.
در عید فطر مردم با لباس نو به دید و بازدید میروند و پس از نماز عید، با حضور در گورستانها یاد اموات خود را گرامی میدارند.
مجموعه آیینها و رسوم ماه مبارک رمضان در هرمزگان، نشاندهنده پیوند عمیق میان باورهای دینی و فرهنگ بومی مردم این استان است؛ آیینهایی که در گذر زمان نهتنها رنگ نباختهاند، بلکه بهعنوان سرمایهای معنوی، هویت دینی و اجتماعی مردمان جنوب کشور را تقویت کردهاند؛ از سحرهای آکنده از مناجات و بیدارباشهای سنتی تا افطارهای ساده و سرشار از همدلی، رمضان در هرمزگان جلوهای زنده از دینداری مردمی و مشارکت اجتماعی را به تصویر میکشد.
حفظ و بازشناسی این میراث ناملموس، افزون بر پاسداشت سنتها، میتواند نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی، انتقال ارزشهای دینی به نسلهای آینده و معرفی ظرفیتهای فرهنگی استان هرمزگان ایفا کند؛ آیینهایی که امروز بیش از هر زمان دیگر، نیازمند ثبت، روایت و توجه رسانهای هستند تا همچنان بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و دینی این دیار، زنده و پویا باقی بمانند.
گزارش از مصیب رجایی
نظر شما