بازگشت از لبه فراموشی؛ وقتی خدا راه برگشت را باز می‌گذارد

به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، گاهی یک واژه، بیش از آن‌که صرفاً یک مفهوم اخلاقی باشد، نقشه راهِ بازگشت انسان به خویشتن است. «توبه» از همان واژه‌هاست؛ کلمه‌ای که در هیاهوی زندگی روزمره شاید ساده به نظر برسد، اما در عمق خود، روایت یک چرخش درونی، یک توقف آگاهانه و یک بازگشت جسورانه را حمل می‌کند.

در روزگاری که سرعت، خطا را عادی و لغزش را توجیه‌پذیر کرده، سخن گفتن از توبه در واقع سخن گفتن از احیای نسبت انسان با وجدان، ایمان و امید است.

در چنین فضایی، سخنان امام جمعه جهرم، تلاشی برای بازخوانی همین مفهوم و به عنوان تحلیلی از نسبت انسان با رحمت الهی است. او صحبت خود را از آیه‌ای آغاز می‌کند که خداوند در آن خود را «تواب» معرفی می‌کند؛ خدایی که توبه‌پذیر است و بنده را به سوی توبه سوق می‌دهد: «…ثُمَّ تَابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ-۱۱۸ توبه».

حجت‌الاسلام محمدحسین مدبر با تأکید بر اینکه «تواب» از نام‌های مشترک میان خدا و انسان است، یادآور می‌شود که توبه فارغ از صرفاً یک واکنش به خطا، نشانه زنده بودن رابطه بنده با خداست. به تعبیر او، حتی اگر انسان کارنامه‌ای سرشار از نیکی داشته باشد، باز هم محتاج رحمت الهی است؛ همان حس بدهکاری دائمی که بزرگان دین از آن سخن گفته‌اند.

درِ بازِ بازگشت

در تحلیل این استاد حوزه و دانشگاه، توبه بیش از هر چیز «رجوع» است؛ بازگشت از پراکندگی به تمرکز، از غفلت به حضور. او با اشاره به مناجات تائبین از امام سجاد(ع)، تصویری انسانی از این بازگشت ارائه می‌دهد؛ بنده‌ای که زیر بار خطا خم شده، اما دری گشوده پیش روی خود می‌بیند. پرسش محوری این مناجات ـ «عذر ما چیست وقتی در باز است؟» ـ به تعبیر مدبر، پرسشی است که هر انسان باید از خود بپرسد.

او برای ملموس کردن مفهوم، از یک تمثیل ساده بهره می‌گیرد: کودکی که از ترس تنبیه خانه را ترک کرده، اما با دیدن در نیمه‌باز، دعوت به بازگشت را حس می‌کند. در نگاه او، توبه همین پیام را دارد؛ بازگشت ممکن است، اگر اراده‌ای برای برگشت وجود داشته باشد.

حجت‌الاسلام مدبر با استناد به سخن امام محمد تقی(ع)، توبه را دارای چهار رکن می‌داند: پشیمانی قلبی، استغفار زبانی، ترک عملی خطا و تصمیم بر عدم تکرار. این چهارگانه، توبه را از یک واکنش احساسیِ لحظه‌ای به یک فرآیند آگاهانه تبدیل می‌کند.توبه؛ احساس، گفتار، رفتار

حجت‌الاسلام مدبر با استناد به سخن امام محمد تقی(ع)، توبه را دارای چهار رکن می‌داند: پشیمانی قلبی، استغفار زبانی، ترک عملی خطا و تصمیم بر عدم تکرار. این چهارگانه، توبه را از یک واکنش احساسیِ لحظه‌ای به یک فرآیند آگاهانه تبدیل می‌کند.

او تأکید می‌کند که استغفار فارغ از تنها گفتن یک ذکر، نشانه پذیرش مسئولیت خطاست. در این چارچوب، ماه شعبان فرصتی تمرینی برای بازسازی این رابطه معرفی می‌شود؛ زمانی برای تکرار آگاهانه «استغفرالله» و طلب توفیق بازگشت.

وقتی توبه، توفیق می‌شود

یکی از نکات محوری سخنان مدبر، تمایز میان «توبه کردن» و «توفیق توبه یافتن» است. او با نقل سخنی از امام علی(ع)، یادآور می‌شود که توفیق، جذبه‌ای الهی است؛ کششی که انسان را از سکون به حرکت می‌رساند. به بیان او، گاهی انسان سالک است و گام‌به‌گام پیش می‌رود و گاهی مجذوب؛ یعنی با یک کشش درونی دگرگون می‌شود.

این نگاه، توبه را صرفاً محصول اراده فردی نمی‌داند، آن را نتیجه تعامل اراده انسان و لطف الهی معرفی می‌کند؛ رابطه‌ای که نیازمند آمادگی درونی است.

الگوهای بازگشت؛ از تاریخ تا امروز

برای نشان دادن امکان تحول، حجت‌الاسلام مدبر به نمونه‌هایی تاریخی اشاره می‌کند؛ از توبه سرنوشت‌ساز حر بن یزید ریاحی در واقعه کربلا کنار امام حسین(ع) تا روایت‌هایی از تغییر مسیر انسان‌هایی در دوران معاصر. پیام مشترک این نمونه‌ها، امکان بازنویسی سرنوشت است؛ اینکه هیچ نقطه‌ای پایان قطعی نیست.

او در این میان، با یادآوری ارادت تاریخی به خاندان پیامبر(ص)، از جمله فاطمه زهرا(س)، بر نقش پیوندهای معنوی در ایجاد انگیزه تحول تأکید می‌کند؛ پیوندی که می‌تواند زمینه یک بازگشت عمیق را فراهم کند.

حجت‌الاسلام مدبر به نمونه‌هایی تاریخی اشاره می‌کند؛ از توبه سرنوشت‌ساز حر بن یزید ریاحی در واقعه کربلا کنار امام حسین(ع) تا روایت‌هایی از تغییر مسیر انسان‌هایی در دوران معاصر. پیام مشترک این نمونه‌ها، امکان بازنویسی سرنوشت است؛ اینکه هیچ نقطه‌ای پایان قطعی نیست.توبه؛ بازسازی رابطه با خویشتن

در لایه تحلیلی‌تر، حجت‌الاسلام مدبر توبه را نوعی بازسازی هویت معرفی می‌کند. در دنیایی که خطا اغلب یا انکار می‌شود یا عادی جلوه داده می‌شود، پذیرش لغزش و تصمیم به اصلاح، کنشی شجاعانه است. او با وام گرفتن از بیت معروف حافظ درباره بدهکاری انسان در برابر لطف الهی، بر این نکته تأکید می‌کند که فروتنی در برابر حقیقت، مقدمه تحول است.

بازگشت، یک امکان همیشگی

امام جمعه جهرم توبه را فارغ از یک واکنش مقطعی، یک الگوی زیست مؤمنانه معرفی می‌کند؛ الگویی که بر آگاهی، مسئولیت‌پذیری و امید استوار است. در این نگاه، توبه پلی میان خطا و رشد و میان لغزش و بلوغ است.

تا زمانی که درِ بازگشت گشوده است، هیچ انسانی محکوم به ماندن در گذشته خود نیست. توبه، بیش از هر چیز، یادآوری این حقیقت است که مسیر تحول همیشه از یک تصمیم آغاز می‌شود تصمیمی برای برگشت، برای بهتر شدن و برای دوباره ساختن رابطه‌ای که انسان را به سرچشمه معنا پیوند می‌دهد.