نقشی که مساجد بازار در پیروزی انقلاب ایفا کردند

به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانون‌های مساجد خبرگزاری شبستان، مساجد در جریان شکل‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نقشی فراتر از یک مکان عبادی ایفا کردند و به کانون هدایت فکری، سازماندهی مردمی و پیوند دین و سیاست تبدیل شدند. در شرایطی که رژیم پهلوی بسیاری از فضاهای رسمی را بر نیروهای انقلابی بسته بود، مسجد به امن‌ترین و مردمی‌ترین پایگاه برای تبیین اهداف نهضت امام خمینی(ره) بدل شد. از منبرهای آگاهی‌بخش روحانیت تا جلسات تفسیر قرآن و هیئت‌های مذهبی، مساجد نقش مهمی در افزایش بصیرت سیاسی مردم و انتقال پیام‌های امام راحل ایفا کردند. اعلامیه‌ها، نوارهای سخنرانی و اخبار نهضت، اغلب از طریق شبکه مساجد در سراسر کشور توزیع می‌شد و همین پیوند منسجم، بدنه اجتماعی انقلاب را شکل داد.

در این میان، مساجد بازار در شکل گیری انقلاب اسلامی هم نقش بی بدیلی داشتند که با ایفای نقشی محوری در آگاهی‌بخشی، سازماندهی اعتراضات مردمی و هدایت جریان انقلاب، به یکی از مؤثرترین پایگاه‌های نهضت اسلامی تبدیل شدند؛ نقشی که به تعبیر امام خمینی(ره) «مسجد، سنگر است» و به تأکید رهبر معظم انقلاب «مساجد، هسته‌های اصلی انقلاب اسلامی» بودند.

مسجد؛ سنگر آغاز انقلاب

مساجد بازار نه‌تنها محل عبادت، بلکه کانون‌های تصمیم‌سازی، روشنگری و مقاومت مردمی بودند. این نگاه، به‌ویژه در مساجد بازار که پیوندی عمیق با بدنه اقتصادی و اجتماعی جامعه داشتند، عینیت یافت و این مساجد به پایگاه‌های امنی برای انتقال پیام‌های انقلاب و هدایت حرکت‌های مردمی تبدیل شدند.

پیوند بازار، مسجد و روحانیت

مساجد بازار به دلیل ارتباط نزدیک بازاریان با روحانیت، نقش واسطی مؤثر میان مردم و رهبری نهضت ایفا کردند. پیام‌های امام خمینی(ره) از همین مساجد به سرعت در بازار و سپس در سطح شهر منتشر می‌شد و بازار را به یکی از بازوان اصلی انقلاب بدل می‌کرد. رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز با اشاره به همین نقش تاریخی می‌فرمایند: «مساجد، پایگاه‌های اصلی حرکت مردم و هسته‌های مقاومت در برابر طاغوت بودند.»

نقش کلیدی در اعتصابات و فلج‌سازی رژیم

در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب، سازماندهی اعتصابات گسترده بازاریان از مهم‌ترین کارکردهای مساجد بازار بود. تعطیلی هماهنگ بازار که ضربه‌ای جدی به ساختار اقتصادی رژیم پهلوی وارد کرد، اغلب با تصمیم‌گیری‌هایی همراه بود که در جلسات مساجد بازار شکل می‌گرفت.

این مساجد همچنین در پشتیبانی مالی از خانواده‌های شهدا، زندانیان سیاسی و انقلابیون نقش‌آفرین بودند و نشان دادند که مسجد، پایگاه عمل اجتماعی و مسئولیت‌پذیری مردمی است.

پایگاه مراسم انقلابی و زنده نگه‌داشتن نهضت

مساجد بازار محل برگزاری مراسم بزرگداشت شهدا، مجالس ترحیم انقلابی و تجمعات مردمی بودند؛ مراسمی که به‌رغم فضای امنیتی حاکم، روحیه مقاومت را تقویت می‌کرد و جریان انقلاب را زنده نگه می‌داشت. این مجالس، بستری برای تداوم اعتراضات آگاهانه و جلوگیری از فرسایش حرکت انقلابی مردم فراهم می‌کرد.

علما و معتمدین بازار، از تریبون مسجد بر لزوم حفظ نظم، پرهیز از تخریب اموال عمومی و فاصله گرفتن از رفتارهای آشوبگرانه تأکید می‌کردند

هدایت اعتراضات و مقابله با رفتارهای آشوبگرانه

یکی از نقش‌های مهم و کمتر گفته‌شده مساجد بازار، هدایت عقلانی و اخلاقی حرکت‌های مردمی بود. علما و معتمدین بازار، از تریبون مسجد بر لزوم حفظ نظم، پرهیز از تخریب اموال عمومی و فاصله گرفتن از رفتارهای آشوبگرانه تأکید می‌کردند.

بر همین اساس، مساجد بازار توانستند اعتراضات مردمی را در مسیر اهداف اصیل انقلاب اسلامی حفظ کرده و مانع سوءاستفاده جریان‌های انحرافی شوند. این مساجد نقشی فراتر از یک پایگاه عبادی ایفا کردند و به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی شکل‌گیری، هدایت و تداوم حرکت‌های انقلابی مردم شناخته شدند. پیوند تاریخی میان بازار، مسجد و روحانیت سبب شد این مساجد به قلب تپنده مبارزات مردمی علیه رژیم پهلوی تبدیل شوند.

بازاریان متدین که همواره ارتباطی وثیق با علما و مساجد داشتند، از طریق مساجد بازار در جریان تحولات سیاسی و اجتماعی قرار می‌گرفتند و محل انتقال پیام‌های امام خمینی(ره)، برگزاری جلسات روشنگری، سخنرانی‌های انقلابی و تبیین ماهیت استبدادی رژیم بودند؛ پیام‌هایی که به سرعت از فضای مسجد به سراسر بازار و سپس به متن جامعه منتقل می‌شد.

تعطیلی هماهنگ بازار، که یکی از ابزارهای مؤثر فشار اقتصادی و سیاسی بر رژیم پهلوی بود، غالباً با تصمیم‌گیری‌ها و هماهنگی‌هایی شکل می‌گرفت که در همین مساجد انجام می‌شددر روزهای اوج انقلاب، مساجد بازار نقش مهمی در سازماندهی اعتصابات بازاریان ایفا کردند. تعطیلی هماهنگ بازار، که یکی از ابزارهای مؤثر فشار اقتصادی و سیاسی بر رژیم پهلوی بود، غالباً با تصمیم‌گیری‌ها و هماهنگی‌هایی شکل می‌گرفت که در همین مساجد انجام می‌شد. از این رو، مساجد بازار به مراکز تصمیم‌سازی و انسجام‌بخشی نیروهای مردمی تبدیل شدند.

همچنین این مساجد در بزنگاه‌های حساس انقلاب، پایگاهی برای تجمعات اعتراضی، مراسم بزرگداشت شهدا و مجالس ترحیم انقلابی بودند؛ مراسمی که به‌رغم محدودیت‌ها و فشارهای امنیتی، بستر تداوم اعتراضاضی، مراسم بزرگداشت شهدا و مجالس ترحیم انقلابی بودند.

 در واقع می توان گفت، مساجد بازار با برخورداری از اعتماد عمومی، توانستند نقش مهمی در حفظ آرامش، هدایت حرکت‌های مردمی و جلوگیری از انحراف اعتراضات به سمت رفتارهای هیجانی و مخرب ایفا کنند؛ نقشی که نشان می‌دهد این پایگاه‌های دینی، علاوه بر بُعد انقلابی، مسئولیت اجتماعی و اخلاقی خود را نیز به‌خوبی انجام دادند.

میراث ماندگار مساجد بازار در دهه فجر

در مجموع، مساجد بازار به‌عنوان ستون‌های استوار پیروزی انقلاب شناخته می‌شوند؛ پایگاه‌هایی که با تکیه بر ایمان دینی، اعتماد عمومی و پیوند ناگسستنی با مردم، نقشی بی‌بدیل در به ثمر نشستن نهضت اسلامی ایفا کردند. نقشی که امروز نیز، در گام دوم انقلاب، می‌تواند الگویی برای حضور آگاهانه، مسئولانه و اثرگذار مساجد در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی باشد. تعدادی از این مساجد که نقش مهمی در پیروزی انقلاب اسلامی داشته اند به شرح زیر است:

۱. مسجد جامع بازار تهران (مسجد امام خمینی) در خیابان ۱۵ خرداد

فعالیت ها شامل:

برگزاری نمازهای جمعه و اجتماعات گسترده که به‌عنوان نقطه‌ی آغاز تظاهرات‌های ضد رژیم عمل می‌کرد.

پخش اعلامیه‌ها و نوارهای سخنرانی امام خمینی در میان بازاریان و مردم.

تشکیل «کمیته‌های استقبال از امام» و سازمان‌دهی اعزام نیرو به دیگر شهرها.

تبدیل شدن به محل تجمع نیروهای انقلابی پیش از راهپیمایی‌های سرنوشت‌ساز (مانند راهپیمایی ۱۷ شهریور).

۲. مسجد آذربایجانی‌ها (مسجد شیخ عبدالحسین)  بازار بزرگ، نزدیک چهارسوق بزرگ

تشکیل جلسات مخفی روحانیون و فعالان سیاسی برای هماهنگی عملیات‌های اعتراضی.

ایجاد شبکه‌ی ارتباطی بین بازاریان و دانشگاهیان برای انتقال اخبار و شعارها.

جمع‌آوری کمک‌های مالی برای خانواده‌های زندانیان و شهدا.

سازمان‌دهی اعتصاب‌های سراسری بازار در اعتراض به سیاست‌های رژیم.

۳. مسجد حاج رحیم‌خان (مسجد بازارچه نایب‌السلطنه)

پایگاه چاپ و توزیع نشریات و اعلامیه‌های انقلابی.

برگزاری کلاس‌های تفسیر قرآن و تاریخ اسلام با رویکرد بیداری سیاسی.

همکاری با هیئت‌های مذهبی برای تبدیل مراسم عزاداری به صحنه‌ی اعتراض علیه رژیم.

پناه دادن به مبارزانی که تحت تعقیب ساواک بودند.

۴. مسجد ملا محمدجعفر (مسجد بازار کفاش‌ها)

موقعیت: راسته کفاش‌های بازار بزرگ.

تشکیل «هیئت بازاریان انقلابی» برای هماهنگی بین اصناف مختلف.

جمع‌آوری کمک‌های نقدی و غیرنقدی برای خرید رسانه‌های کوچک (پلی‌کپی، دستگاه تکثیر) جهت تولید محتوای انقلابی.

سازمان‌دهی راهپیمایی‌های صنفی که به تظاهرات بزرگ‌تر می‌پیوستند.

ایجاد پیوند بین بازار و دانشجویان دانشگاه تهران برای گسترش دامنه‌ی اعتراضات.

۵. مسجد سید عزیزالله (مسجد بازار مسگرها)

تبدیل شدن به محل برگزاری جلسات «شورای هماهنگی اصناف بازار» که خواستار سرنگونی رژیم شد.

پخش شبانه‌ی نوارهای سخنرانی امام از بلندگوهای مسجد.

تشکیل گروه‌های فدایی برای حفاظت از مسجد در برابر حملات احتمالی نیروهای رژیم.

همکاری با روحانیون مهاجر (نظیر آیت‌الله طالقانی) برای تقویت گفتمان انقلابی.

مساجد بازار تهران با استفاده از موقعیت جغرافیایی، شبکه‌های اجتماعی گسترده و اعتماد مردم، به‌عنوان «به‌عنوان «قلب تپنده‌ی انقلاب» در پایتخت عمل کردند. این مساجد نه‌تنها نقش مذهبی، بلکه کارکردهای سیاسی، ارتباطی و لجستیکی حیاتی در پیروزی انقلاب اسلامی ایفا نمودند. امروز نیز با الهام از همان کارکردها، می‌توانند در مقابله با رفتارهای آشوبگرانه و حفظ وحدت ملی نقش آفرینی کنند.