به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان در ارومیه، در دنیایی که پیچیدگیهای زندگی مدرن، پرسشهای بنیادینی را درباره هویت و نقش زن در جامعه مطرح کرده است، یافتن الگویی متعالی و کارآمد که بتواند پاسخگوی نیازهای عمیق انسانی و اجتماعی زنان باشد، امری حیاتی است. از یک سو، الگوهای رایج غربی، زن را اغلب در چارچوب «مصرفگرایی» و «ابزار انگاری» تعریف میکنند؛ جایی که ارزش و هویت زن به جذابیت ظاهری، توانایی تولید ثروت و رضایتبخشی مبتنی بر لذت تقلیل مییابد. این الگو، زن را به کالا و ابزاری برای بازارهای تجاری و رسانهای بدل میسازد و از کرامت ذاتی و هویت مستقل او غافل میماند.
از سوی دیگر، در برخی جوامع ، شاهد نوعی انزوا و حذف اجتماعی زن هستیم؛ الگویی که زن را در چارچوبی منفعل و محدود محصور کرده و از ظرفیتهای بالقوه او در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بازمیدارد. این انفعال، گاه ریشه در سنتهای نادرست و تفاسیر تحریفشده دارد که مانع از شکوفایی استعدادها و تحقق کامل انسانی زن میشوند.در چنین بستری، «الگوی سوم زن» به عنوان یک گفتمان بدیل و رویکردی نوظهور، مطرح میگردد. این الگو نه در دام مصرفگرایی و ابزارانگاری غرب میافتد و نه در انزوای منفعلانه شرق گرفتار میشود. بلکه بر پایههایی چون «هویت مستقل انسانی»، «کرامت ذاتی»، «انتخاب آگاهانه» و «تلفیق متعادل میان نقشهای خانواده، معنویت و مسئولیت اجتماعی» بنا شده است. زن در این الگو، «فردی آگاه»، «عامل و کنشگر» است که با حفظ عفاف و ارزشهای خود، در عرصههای مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی حضوری مؤثر و بالنده دارد. این الگو، مادر، همسر، فعال اجتماعی، پژوهشگر و کنشگر سیاسی را نه در تقابل، بلکه در تلاقی سازنده با یکدیگر میبیند و بر توانایی زن در ایفای همزمان این نقشها، با تکیه بر خودباوری و مقابله با هرگونه تحقیر، تأکید میورزد.
این گفتگو قصد دارد تا با کاوشی عمیق در ابعاد مختلف الگوی سوم زن، به ویژه در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینی (ره)، و رهبر معظم انقلاب، ضمن بررسی مؤلفههای کلیدی آن، به پرسشهایی چون انتزاعی یا واقعی بودن این الگو، چالشهای پیش روی زنان در دنیای امروز، نقش رسانهها، کارآمدی آن در شرایط اقتصادی کنونی، و نسبت آن با فمینیسم جهانی بپردازد. هدف، ارائه تصویری واقعی، متنوع و قابل الگوگیری از زنی است که در عین حفظ اصالتهای هویتی خود، حضوری فعال، مؤثر و تمدنساز در جامعه دارد و میتواند راهگشای بسیاری از مسائل و معضلات زنان امروز باشد. این الگو، نه یک شعار، بلکه پروژهای تمدنی است که ریشه در واقعیت زیست زنان و ظرفیتهای بالقوه انقلاب اسلامی دارد و میتواند به یکی از مزیتهای راهبردی جهان اسلام بدل گردد. در ادامه با زهرا فتحی، فعال فرهنگی ارومیهای به گفت وگو نشستیم.
شبستان_ تفاوت الگوی سوم زن با دو الگوی رایج غربی چیست؟
الگوی سوم زن، نه «زنِ ابزاریِ مصرفمحور» غرب است که هویت او در جذابیت، تولید ثروت و لذت تعریف میشود، و نه «زنِ منزوی و حذفشده از اجتماع» شرق است که منفعل می باشد.
این الگو بر هویت مستقل انسانی، کرامت ذاتی، انتخاب آگاهانه و جمع میان خانواده، معنویت و مسئولیت اجتماعی تأکید دارد. زن در این الگو «فردی آگاه» است، نه ابزار بازار و نه قربانی سنتهای تحریفشده.
شبستان_ در اندیشه امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری، چه مؤلفههایی برای الگوی سوم زن برجسته شده است؟
کرامت و هویت مستقل زن، نقشآفرینی اجتماعی و سیاسی همراه با حفظ عفاف، مادری و همسری بهعنوان ارزش، نه مانع، مسئولیتپذیری اجتماعی
خودباوری و مقابله با تحقیر زن مسلمان از جمله مهمترین مولفه ها است.
امام خمینی، انقلاب و پیروزی آن را وام دار زنان می شمارد. چراکه آنان سبب تقویت روحیه و انگیزه انقلابی مردان شدند و می فرمایند «ما نهضت خودمان را مرهون زنها می دانیم.» مقام معظم رهبری نیز بر «زنِ اثرگذار، مؤمن و تمدنساز» تأکید دارند.
شبستان_ آیا این الگو یک نظریهی انتزاعی است یا ریشه در واقعیت تاریخی و فرهنگی زنان ایرانی دارد؟
خیر. این الگو ریشه در واقعیت تاریخی زنان ایرانی دارد؛ از زنان نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی تا مادران شهدا، معلمان، پزشکان، پژوهشگران و کنشگران اجتماعی امروز.
الگوی سوم «استخراج از زیست واقعی» است، نه نسخه وارداتی یا ذهنی.
شبستان_زنان امروز ایران چه چالشهایی در برقراری تعادل میان نقش خانوادگی و اجتماعی دارند؟
چالشهای زنان امروز در تعادل نقشها، فشار اقتصادی و اشتغال ناامن، نبود سیاستهای حمایتی مؤثر از مادری، دوگانهسازی کاذب «خانواده یا پیشرفت» در حالیکه در کنار هم قابل جمع بوده، انتظارات متناقض فرهنگی و فرسودگی روانی ناشی از چندنقشی بودن بدون حمایت است.
شبستان_فضای مجازی و رسانههای جهانی چگونه میتوانند به تحقق یا تضعیف الگوی سوم زن کمک کنند؟
با برجستهسازی زن مصرفگرا و بدنمحور، الگو را تضعیف کنند. یا با روایت زنان موفق، متعهد و متوازن، آن را تقویت کنند. مسئله اصلی کنشگری فعال زنان ایرانی در تولید روایت است، نه صرفاً مصرف محتوا.
شبستان_آیا نظام آموزشی و رسانهای ما تصویر درستی از زن تراز انقلاب اسلامی ارائه میدهد؟
بهصورت پراکنده بله، اما غالباً ناقص یا کلیشهای.
زن تراز انقلاب یا بیشازحد قدسی و دستنیافتنی نمایش داده میشود یا به نقشهای حداقلی تقلیل مییابد. ما نیازمند تصویر واقعی، متنوع و قابل الگوگیری هستیم.
شبستان_در شرایط کنونی اشتغال و وضعیت اقتصادی، چطور میتوان الگوی سوم زن را کارآمد و واقعی نگه داشت؟
کارآمدی الگو در شرایط اقتصادی امروز را با انعطاف در الگوهای اشتغال، بهرسمیت شناختن کار خانگی و مادری، حمایت از مشاغل خانوادهمحور، سیاستهای واقعی نه شعاری و الگوی سوم باید با معیشت واقعی زنان پیوند بخورد.
شبستان_نقش نهادهای فرهنگی، دانشگاهی و رسانهای در نهادینه شدن این الگو چیست؟
تولید نظریه بومی و روایت واقعی، تربیت کنشگران زن، نه صرفاً مخاطب، پرهیز از نگاه ویترینی و پیوند علم، رسانه و زیست اجتماعی زنان است.
شبستان_برای نزدیک شدن به الگوی سوم، چه تغییراتی باید در قوانین حمایتی از خانواده و زنان رخ دهد؟
تغییرات لازم در قوانین حمایتی مثل تقویت مرخصی زایمان و امنیت شغلی مادران، حمایت از زنان سرپرست خانوار، قوانین منع تبعیض پنهان و سیاستهای تشویقی برای نقش پدری اعمال شود.
شبستان_در حوزه مدیریت، چطور میتوان الگوی زن مؤمن، عفیف و فعال اجتماعی را در مناصب تصمیمسازی تقویت کرد؟
می توان با شایستهگزینی واقعی نه نمادین و تربیت مدیران زن با هویت دینی-اجتماعی این موضوع را تقویت کرد.
شبستان_آیا الگوی سوم زن ظرفیت گفتوگو با گفتمانهای فمینیستی جهانی را دارد یا اساساً گفتمان بدیلی است؟
الگوی سوم ظرفیت گفتوگو دارد، اما ذیل فمینیسم تعریف نمیشود. این یک گفتمان بدیل است که از عدالت جنسیتی سخن میگوید، نه تشابهسازی افراطی یا ستیز جنسیتی.
شبستان_چگونه میتوان از خطر تقلیل این الگو به شعارهای رسمی یا کلیشههای تبلیغاتی جلوگیری کرد؟
با ارائه الگوهای عینی و زنده، شنیدن صدای زنان تمدن ساز که باور به هویت ملی و دینی دارند و پرهیز از زبان کلیشهای میتوان از خطر تقلیل این الگو جلوگیری کرد.
شبستان_تا چه حد نسل جدید زنان ایرانی خود را در قالب این الگو بازمییابد یا نیاز به بازتعریف دارد؟
نسل جدید اصل کرامت و استقلال را میپذیرد اما به زبان خود. الگو نیاز به بازبیان زبانی، رسانهای و نسلی دارد، نه تغییر ماهیت.
الگوی سوم زن، پروژهای تمدنی است؛ نه یک شعار رسمی. اگر به زندگی واقعی زنان وصل نشود، شکست میخورد؛ و اگر به آن وصل شود، میتواند یکی از مزیتهای راهبردی انقلاب اسلامی در جهان امروز باشد و زمینه ساز تمدن جهانی، تمدنی که اسلام به جوامع بشری ارائه می دهد.
نظر شما