به گزارش خبرگزاری شبستان، رهبر معظم انقلاب در بیانات خود از مداحی با عنوان «پدیده» یاد کرده و آن را نیازمند پژوهش میدانند. اما آنچه در اینجا باید به آن پرداخت این است که آیا در تحقیق در این حوزه با صرف پژوهش حوزوی یا تاریخی مواجه هستیم یا علوم جدیدی چون جامعهشناسی دین، روانشناسی اجتماعی و موسیقیشناسی هم در این میان نقشآفرینی میکنند؟ محمد مجید دائی دائی، مدیر اندیشکده هیأت در پاسخ به این پرسش و تشریح جنس پژوهش در حوزه مداحی عنوان کرد: «اگر بخواهیم با تمرکز بر بیانات مقام معظم رهبری صحبت کنیم، باید گفت که این پژوهشها بیشتر کاربردی هستند تا مبنایی؛ این جنس پژوهشها ناظر به عمقیابی و ارتقای عملکرد مداحان است. برای دستیابی به این پژوهشها هم میتوان از مبانی یا اصول موجود در دانش ادبیات و سایر دانشها استفاده کرد و هم میشود با تجربهنگاری، این مسیر را طی کرد. مطالباتی که مقام معظم رهبری دارند، کم و بیش محقق شده و انتظار دارند این پژوهشها عمیقتر شوند. یکی از راههای عمیقتر کردن این مسیر، مهندسی معکوس است؛ به عبارتی، باید کارها و اقدامات قبلی بزرگواران مداح و شاعری که پیشتر این کار را انجام دادهاند، تحلیل کرد و به یک الگو یا مدل رسید و آن را به نمایش گذاشت، تجربهنگاری و مدیریت دانش کرد تا دیگران هم از آن بهرهمند شوند.»
او در ادامه افزود: «آقا در مطالباتی که سال ۹۵ از پژوهشگران، محققان، اساتید و دانشجویان داشتند، این بود که راههای گسترش پدیده هیأت را نشان دهند که به نظر میرسید مطالبه جامعتری بود، به این معنا که موارد متعددی را چون مداحی، ساختار هیأت، مدیر هیأت، منبر و غیره دربرمیگرفت و امکان استفاده از روشهای مختلفی هم در آن وجود داشت. بهطورکلی، ما از ظرفیت ویژهای در جامعه برخورداریم که اگر این پدیده در اختیار دیگران بود، به طور قطع تمرکز ویژهای روی آن داشتند و مطالعه و پژوهشهای زیادی حول تقویت و گسترش آن انجام میدادند و به این میپرداختند که چگونه میتوان از این ظرفیت ناب و کاملا مردمی و خودجوش در عرصههای مختلف استفاده کرد.»
زیستبوم هیأت، مملو از مسائل بکر برای پژوهشگران
مدیر اندیشکده هیأت اشاره کرد: «زیستبوم هیأت چنان گستردگی و ابعاد مختلفی دارد که با علوم دانشهای مختلف ارتباط برقرار میکند. اما متأسفانه انواع مختلف موضوعات برزمینماندهای وجود دارد که پژوهشگران باید به آنها بپردازند که هیأتها بتوانند استفاده بهتری از آنها داشته و رشد و نمود بیشتری کنند. هیأت دنیای مدیریت منابع انسانی و مدیریت اقتصادی و انواع اتفاقات مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است که با نگاه پژوهشی به آن نگاه نکردهایم. گسترش زیستبوم هیأت بهگونهای است که غالب دانشهای حوزوی، علوم انسانی، رشتههای هنری با موضوع هیأت پیوند برقرار میکنند و موضوع پژوهشی در این زیستبوم پیدا میکنند. از آنجایی که کمتر در این حوزه کار شده، مسائل بکر و امکان نوآوری علمی برای پژوهشگران فراهم است.»
او در تشریح چنین شرایطی توضیح داد: «به عنوان مثال، دانشجویان رشتههای حقوق برای نوشتن پایاننامه معمولا با اطلاعات تکراری مواجه میشوند اما از سوی دیگر، تکرارپذیری آنها بالا رفته و جایی که محققان میتوانند حرف جدیدی بزنند و مرزهای دانش را جابهجا کنند، محدود است. در موضوعات و مسائل زیستبوم هیأت که وارد میشویم، این فضا کاملا باز است و موضوعات بکر هستند.»
خطای هالهای اجازه دیدن مشکلات هیأت را نمیدهد
دائی دائی در پاسخ به این که پژوهش مطلوب در تراز هیأت باید چه ویژگیهایی برای پژوهشگران داشته باشد تا آنها بتوانند این پژوهشها را از یک مقاله خشک دانشگاهی متمایز کنند، گفت: «در این بین میتوان به یک چالش مهم اشاره کرد و آن، اینکه بسیاری از پژوهشگران و مسئولان ما در موضوع هیأت دچار خطای هالهای هستند؛ به این معنی که صرفا همان هیئاتی که شخصا حضور داشته یا رسانهای شدهاند به عنوان نماینده کل زیستبوم هیأت در نظر گرفته و تصور بر آن است که اگر آنها مشکلی ندارند، هیأت دیگری هم دچار مشکل نیست. یا چنانچه سه مشکل در این هیئات تکرار میشود، پس تمام زیستبوم هیأت با این سه مشکل مواجهاند.»
به گفته او، یکی از موانعی که پژوهشگران کمتر به پژوهش در این عرصه نزدیک میشوند، همین خطای هالهای باشد. اگر ما بتوانیم روایت درستی از واقعیت آنچه در جریان هیأت اتفاق میافتد، به پژوهشگران منتقل کنیم، میتوان امیدوار بود که علاقمندی آنها به پژوهش در این عرصه افزایش یابد و پژوهشهای انجام شده، از چنین خطا دورتر باشد. به عبارتی، باید در پژوهش دامنه دید را نسبت به هیئات بیشتر کنند.
پژوهشها منقطع از زمان و مکاناند
او در ادامه با اشاره به تفاوت عمقیابی پژوهشی با مقتلشناسی سنتی و متغیرهای جدید در مسیر عمقیابی گفت: «رهبری در بیانات خود به این نکته اشاره کردهاند که مداحی امروز با مداحی گذشته متفاوت بوده و صرفا خواندن نیست و تفاوتهایی را نیز عنوان میکنند. اصل داستان اینجاست که مداحی امروز با ادبیات و فرهنگ مقاومت مرتبط و یکی شده و یک فرهنگ برای پیش رفتن، باید ادبیات خود را بسازد. مداحی نیز بخشی از این فضاست که در حال ایجاد و گسترش ادبیات مقاومت است. من عمقیابی را اینگونه متوجه میشوم که چگونه میشود که مداحی ۱۴۰۴ به لحاظ محتوا مانند مداحی سال ۱۳۰۴ نباشد و به عبارتی، فارغ از زمان و مکان نباشد. یکی از چالشهای پژوهشهای ما این است که گاهی پژوهشها بهگونهای است که اگر پژوهشگری در ۱۰۰ سال پیش یا ۱۰۰ سال آینده حضور داشت، یا در کشور دیگری یا شهر دیگری از ایران این پژوهش را انجام داده بود، همین مطالب را مینوشت، اساسا، چنین پژوهشی پیوندی با زمان و مکان ندارد و چه مشکلی را از امروز ما حل میکند.»
او ادامه داد: «همین حرفی که به پژوهشگران میزنیم، در مورد مداحان هم صدق میکند. مداحی ما رهاشده و منقطع از زمان و مکان است. من عمقیابی را اینگونه متوجه میشوم که چگونه میشود مداحی کنیم که متصل به زمان و مکان باشد اما از چارچوبهای اصیل مداحی نیز خارج نشود. این که ما میگوییم به زمان و مکان متصل شود، به این معنا نیست که بهطورکلی از عاشورا و اصول و روشهای خود منقطع شود. در پژوهش هم وقتی از ارتباط مداحی با زمان و مکان صحبت میکنیم، منظورمان کنار گذاشتن روشهای پژوهشی نیست بلکه اصول پژوهشی باید به جای خود وجود داشته باشند اما ارتباط آن با اکنون در چیست. ارتباط مداحیهای ما بدون این که دافعه بیشتر ایجاد کنند، باید طبق روشی خاص پیش روند که در راستای مقتضای زمان و مکان قرار گیرند.»
به گفته او، همچنین رهبری مطالبه دیگری دارند مبنی براینکه روایتها نباید دفاعی، بلکه هجومی باشند. ما در مداحی چگونه میتوانیم به فرهنگی غربی و دشمنان حمله کنیم در عین اینکه در چارچوب مداحی نیز بگنجد که گلدرشت هم نشود و آسیبی ایجاد نکند و این به نگاه عمیق و عمقیابی نیاز دارد.
برای عمقیابی صحیح، باید ادبیاتسازی کنیم
مدیر اندیشکده هیأت در تشریح نیاز پژوهشگران به ابزارهای علمی به منظور جلوگیری از کپیبرداری ساختار نغمه و آوا از روشهای غربی عنوان کرد: «ما به روشهای بومی احتیاج داریم و در ایجاد روش تحقیق عقب هستیم؛ روش تحقیقی که بتواند واقعیت خودمان را نشان دهد و بتواند مشکل ما را حل کند. بهطورکلی، ما در فضای علمی و پژوهشی با این چالش مواجه هستیم که خودمان را در آیینه مستشرقین مشاهده میکنیم و با ادبیات آنها تعریف و تنظیم میکنیم. زمانی هم که در عرصه پژوهش از ابزارها و روشهای تحقیقی ساخت دیگران کمک میگیریم، لزوما این ابزارها در مورد ما اثرگذار نیست و کار نمیکند.»
او با تأکید به لزوم عمقیابی در این پژوهشها اظهار کرد: «در انجام کامل این عمقیابی، به ادبیاتسازی، تولید روش و تولید گفتمان، روش پژوهش و ادبیات تحقیقی نیاز داریم. به عبارتی، وقتی میخواهیم راجع به بخشی از اجرای یک مداح صحبت کنیم، با توجه به این که ادبیاتسازی نکردهایم مجبوریم از همان ادبیاتی استفاده کنیم که درباره نمایشهای اپرا صحبت میکنیم در حالی که آن، مفهومی جداگانه دارد و در فضای دیگری معنا پیدا میکند. زمانی که از آن ادبیات بیگانه در پژوهشهای خود وام میگیریم، هم پژوهشهایی که انجام میدهیم بیمعنا میشود، یا اگر بتوانیم پژوهشها را به انتها برسانیم، به مداحی و عرصه هیأت آسیب میزنیم. آن ادبیات برای یک دنیای دیگر طراحی و با زیرساخت و زیستبوم دیگری ساخته شده است. بنابراین زمانی که سعی میکنیم خودمان را با آن آیینه نگاه میکنیم، به خودمان آسیب وارد میکنیم.»
نظر شما