به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان، دکتر سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پانزدهمین کنگره بینالمللی امام سجاد علیه السلام که امروز(شنبه، ۴ بهمن) به میزبانی بندرعباس برگزار شد، اظهار کرد: صحیفه سجادیه از جهات مختلفی میراث گرانسنگ اسلامی برای ماست. درباره این کتاب به دو نکته اشاره می کنم، نکته نخست آنکه دومین کتاب تمدن اسلامی ماست. اولین کتاب مکتوب قرآن کریم است که در زمان خود پیامبر (ص) تدوین و در همان زمان به کتاب تبدیل شد. علی رغم آنکه کتبی داریم که به ما به ارث رسیده است نظیر مصحف امام علی(ع) و مصحف حضرت زهرا(س) اما آنچه امروز به عنوان کتاب در دسترس ماست، صحیفه سجادیه است. همان طور که می دانیم نهج البلاغه مال قرن های بعد است. دومین کتاب میراث تمدن اسلامی صحیفه سجادیه است و از این جهت جایگاه قابل توجهی دارد.
وی ادامه داد: یعنی اگر بخواهیم تاریخ و مواریث تمدن اسلامی مراجعه کنیم، اولین شرح مکتوب قرآنی، صحیفه سجادیه است. اگر ما معتقدیم که چنین است، چه چیز از ما به عنوان شرح قرآن کریم در اختیار ما قرار دارد؟ قدیمی ترین آن صحیفه سجادیه است. اگر امروز در یونسکو و ... در بحث میراث ناملموس و ملموس هرچه قدیمی تر را باشد، ارزشمندتر می دانند، صحیفه سجادیه کتاب قرن اول هجری ماست.
صالحی تأکید کرد: دوران امامت امام سجاد (ع) از سال ۶۱ تا ۹۵ بود و صحیفه سجادیه طبعا مال این دوران است. از این جهت جایگاه بیمانندی دارد یعنی ما هیچ کتاب جامع قرن اول هجری که در اختیارمان باشد نه در اهل سنت و نه در تشیع نداریم. اما به دلیل آنکه صحیفه سجادیه در دسترس ما است ارزش آن را آنطور که باید و شاید درک نمی کنیم.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: نکته دوم اینکه جایگاه امام سجاد(ع) و مقطع تاریخی ایشان است. مقطعی تاریخی امام سجاد(ع) مقطع کممانند تاریخی ما در دو سه قرن اول است. مسعودی مورخ نامآشنای تاریخ اسلام این گونه ترجمه می کند که علی بن الحسین (ع) امامت را به صورت مخفی و با تقیه شدید در زمانی دشوار عهدهدار شد. رهبر انقلاب نیز که یک متخصص تاریخ اسلام هستند دوره امام سجاد (ع) را سختترین دوران ائمه(ع) معرفی می کنند. خود این سختی وقتی به خوبی شناخته شود، در این فضا صحیفه معنای خود را پیدا می کند.
وی افزود: سختی دوران امام سجاد (ع) بعد از اسارت کاملا روشن است، سپس ایشان وارد مدینه می شوند، واقعه حره که یک واقعه سنگین بود، اتفاق می افتد و مدینه پس از فتح توسط لشکریان شام سه روز مباح اعلام می شود. پس از این دوران امام سجاد (ع) با عمارت حجاج بن یوسف مواجه شدند. از سال ۷۳ تا ۷۵ حجاج بن یوسف والی حجاز بود. بعد از آنکه قیام عبدالله بن زبیر را سرکوب می کند، ۲ تا ۳ سال والی حجاز می شود و از سال ۷۵ تا ۹۵ دقیقا تا تاریخ شهادت امام سجاد (ع) والی کوفه و بصره می شود. والی کوفه و بصره والی کل ایران امروز و مناطق شرقی جهان اسلام بود یعنی بیش از نیمی از منطقه خلافت اسلامی را حجاج ۲۰ سال عهدهدار ولایت آن شد. عراق امروز و ایران امروز و بخشی از افغانستان و بخشی از آسیای مرکزی و بخشی از پاکستان در اختیار حجاج بود.
وی تأکید کرد: مورخان اسلامی راجع به نوع مواجهه او با منتقدان و به طور خاص راجع به موالیان اهل بیت (ع) حکایت های فراوانی دارد. تاریخ اسلام سرشار از بیرحمی حجاج نسبت به موالیان اهل بیت(ع) بود. بزرگانی چون کمیل، قنبر و ... در ولایت او به قتل رسیدند. همچنین در مذمت اهل بیت (ع) و حتی بدگویی نسبت به علی (ع) از اتفاقات دیگر آن دوران بود. شرایط امام سجاد (ع) جدای از خلفا با یک والی اینچنین بیرحمی مواجه بود، فردی که با اهل بیت (ع) آشکارا دشمنی می کرد. در چنین فضایی ایشان را به سمت مدرسه دعا و دعوت کشاند، مدرسه ای که بتواند از این طریق آن پیام اهل بیت (ع) در دوره های مختلف را به شکلی منتقل کنند که امکان پذیرتر باشد. این یکی از میراث های مهم صحیفه سجادیه است.
وزیر فرهنگ در ادامه بیان کرد: صحیفه مجموعه ای است از ادعیه فراوان امام سجاد(ع) که متن اصلی آن ۷۵ دعا بود که از آن تعداد ۶۴ دعا نوشته و منتقل شده اما آنچه در اختیار ما قرار گرفته ۵۴ دعا است. ادعیه امام سجاد(ع) بسیار گسترده تر از دعاهای صحیفه سجادیه است؛ دعای ابوحمزه ثمالی که در سحرهای ماه رمضان خوانده می شود یکی از آنها است. تا حدود ۲۷۰ دعا از امام سجاد(ع) در برخی از صحیفه های مکمل یاد شده است.
دکتر صالحی در ادامه بیان کرد: آنچه که به نظر می آید ما در فضای صحیفه سجادیه می توانیم به عنوان مدرسه دعا و دعوت استفاده کنیم، چند نکته است که بدانها اشاره می کنم. نکته نخست این است که ادیان توحیدی سه تا پایه اصلی دارند؛ عقاید و معارف، اخلاق و حقوق و مناسک و شریعت. امام سجاد (ع) در این برهه خاص دو پایه اصلی را مبنا قرار دادند؛ عقاید و معارف و اخلاق و حقوق. پایه های انسان سازی و جامعه سازی از طریق این دو مبنا است. اگر امام سجاد (ع) در این دوره خواستند مسیر اهل بیت(ع) را قدم به قدم منتقل کنند و به نهضت علمی امام باقر و صادق علیهماالسلام برسانند، در این برهه تاریخی توجه به این نکته داشتند که جامعه و انسانی که عقاید و معارف او درست باشد و به حوزه های اخلاق و حقوق توجه کند، این جامعه مسیر خود را پیدا خواهد کرد. حوزه های احکام و فقه مبتنی بر این دو بنیاد و دو پایه است.
دکتر صالحی با بیان اینکه مدرسه دعا و دعوت امام سجاد(ع) مدرسه معارف و اخلاق است، گفت: هر مقداری که ما بتوانیم این حوزه های ریشه ای معرفت و اخلاق را جدی تر بگیریم و ریشه ای تر روی آنها کار کنیم، مسیر بعدی مسیر هموارتری خواهد بود. از اولین دعا تا آخرین دعای صحیفه عمق این دو حوزه کاملا آشکار هستند، حوزه هایی که هنوز می توانند در امتداد و استمرار برای ما معنا داشته باشند. بخشی از ناهنجاری هایی که با آنها مواجه هستیم و گاه و بیگاه در شرایط خاصی بیشتر حس می شوند به این برمی گردد که چطور این زیربناها محکم نشده اند. امام سجاد(ع) در آن دوره حس یک نوع ارتداد اجتماعی – سیاسی یا یک جاهلیت جدید به تعبیر آیت الله جوادی آملی را داشتند. امام سجاد (ع) نقطه بزنگاه و گرانیگاه مدرسه دعا و دعوتش معارف و اخلاق بود. اگر این ریشه ها محکم شوند، ناهنجاری های در سطر قابل مدیریت خواهند بود و اگر در اینجا تزلزل هایی پدید بیاید، کار را سخت می کند. امام سجاد (ع) با جاهلیت و ارتداد جدید این گونه به مواجهه پرداختند.
وزیر فرهنگ در ادامه گفت: نکته دیگری که کاملا در فضای صحیفه سجادیه مکشوف است، بازگشت به دین است. بخشی از تحریف و تبدیل کردن دین به یک بخش کاریکاتوری و خاص و تمرکز کردن روی آن است. صحیفه سجادیه به عنوان شارح و شرح قرآن کریم ساحات مختلف زندگی انسان را مورد توجه قرار می دهد. ما چهار ساحت ارتباطی داریم که دین برای ما رهنمود و رهنمایی دارد. رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با خود، رابطه انسان با دیگری و رابطه انسان با طبیعت، جهان و هستی این چهار ساحت را تشکیل می دهند.
صالحی ادامه داد: در صحیفه سجادیه همه این حوزه ها مورد توجه هستند. مدرسه دعای امام سجاد(ع) همه حوزه های چهارگانه را با هم دربر می گیرد و از این جهت در آن مقطع خاص آموزه سازی می کند. ما نکاتی که در حوزه گسست های نسلی داریم، وقتی دعای امام سجاد(ع) را نسبت به فرزندان می خوانیم، توجه به حوزه های خاصی که چگونه می شود و باید ارتباط نسلی را حفظ کرد، نمود دارد. صحیفه فقط دعای انسان و خدا نیست بلکه خودتان را می خواهید بشناسید باید صحیفه را بشناسید، مناسبات خود را با دیگران می خواهید تعریف کنید صحیفه بخوانید و یاد بگیرید؛ حتی با طبیعت و صبح و شام و آمدن هلال و هر چیزی که در ساحات زندگی با آن مرتبط هستیم، این شرح کریم برای قرآن عظیم ساحات وجودی انسان را همانند قرآن کریم دربر می گیرد. در همه ابعاد حرف های جدی و ماندگاری دارد.
وی تأکید کرد: نکته دیگری که در صحیفه است، زبان آن است. امام سجاد (ع) از زبان خاصی استفاده کرده است و این زبان معنای خودش را دارد. این تعبیر را حضرت امام راحل (ره) به کار بردند که ادعیه اهل بیت، قرآن صاعد هستند. امام این تعبیر را از مرحوم شاه آبادی استاد خودشان نقل می کردند. خود امام نیز فرموده اند نمونه کامل این قرآن صاعد بودن صحیفه سجادیه است. قرآن کریم وحی نازل و صامت است. پیامبر گرامی اسلام و به بیان ثقلین اهل بیت (ع) قرآن ناطق هستند. پیامبر مبین ذکر است. امام علی(ع) در سخنان مختلف تعبیر قرآن ناطق را داشتند.
دکتر صالحی در پاسخ به این سوال اما قرآن صاعد چیست؟، افزود: این واژه را امام از شیخ و مراد خود مرحوم شاه آبادی نقل می کردند و خودشان به طور مکرر می فرمودند صحیفه سجادیه نمونه کامل قرآن صاعد است. قرآن کریم وقتی بر انسان کامل نازل می شود، دو نوع ظهور و بروز دارد. یک بروز و ظهور آن جایی است که در مجامع عمومی کسی سوالی می کند و پیامبر یا اهل بیت در رابطه با آن مسئله مورد سوال پاسخ می دهند. در این حوزه از سوالات طبیعتا پاسخ پیامبر یا پاسخ اهل بیت به اندازه ظرفیت فهم طرف مقابل است، حتی اگر ما بگوییم مخاطب پیامبر یا اهل بیت فقط مخاطب سوال کننده نیست، آنها بفهمند تا دیگران نیز بفهمند اما آنچه که در فضای ادعیه پیامبر و اهل بیت و به تعبیر امام نسخه کامله صحیفه سجادیه می آید، قرآن بر انسان کامل نازل شده است و پیامبر قرآن را با تمام وجود گرفته و دیگر نمی خواهد آن را به اندازه فهم مخاطب تبدیل کند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: این در افق عقل و فهم کامل به محضر خداوند منتقل می شود. تمام فهم به مبدا وحی منتقل می شود نه بخشی از فهم و این خیلی فرق می کند تا کسی که معنای آیه یا یک حکم فقهی را سوال می کند. پیامبر و اهل بیت در ادعیه خود کلام فهم خود را از وحی و قرآن کریم به مبدا وحی منتقل می کنند. زبان صحیفه سجادیه زبان متفاوت و شبیه زبان قرآن است چون فهم انسان بر مبدا وحی عرضه می شود. از این جهت فهم ادعیه در دامنه سنت خیلی متفاوت با سایر اجزای سنت است.
نظر شما