به گزارش خبرنگار دین و اندیشه خبرگزاری شبستان تاریخ حوزههای علمیه شیعه، تنها روایت درس و بحث و تألیف آثار علمی نیست؛ بلکه تاریخ شکلگیری و استمرار سنتی علمی است که در آن، دانش دینی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و عالمان برجسته، با تکیه بر میراث گذشتگان و اجتهاد مستقل، به گسترش و پویایی آن کمک کردهاند. در این میان، برخی شخصیتها به دلیل حضور در چند کانون مهم علمی، تأثیرگذاری بر جریانهای فقهی و اصولی و تربیت شاگردان، جایگاهی فراتر از یک استاد یا فقیه برجسته پیدا میکنند.
آیتالله العظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی از جمله این شخصیتها بود؛ فقیهی که بخش مهمی از عمر علمی خود را در مسیر تحصیل، تدریس و تحقیق در دو حوزه بزرگ نجف و قم سپری کرد و با بهرهگیری از میراث علمی استادان برجسته، به استمرار سنت اجتهادی شیعه یاری رساند. شناخت جایگاه ایشان، صرفاً با اشاره به مقام مرجعیت یا سالهای طولانی تدریس خارج فقه و اصول کامل نمیشود؛ بلکه باید مسیر علمی، روش استنباط، نسبت با مکتب نجف، آثار علمی، فعالیتهای تبلیغی و اهتمام به معارف اهلبیت(ع) را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
از این منظر، بازخوانی کارنامه علمی آیتالله وحید خراسانی فرصتی برای تأمل در یکی از مهمترین ویژگیهای حوزههای علمیه شیعه است: پیوند میان وفاداری به میراث علمی گذشتگان و استقلال در اجتهاد و استنباط.
از نیشابور تا نجف؛ شکلگیری شخصیت علمی
آیتالله وحید خراسانی در اول فروردین ۱۳۰۰ شمسی در نیشابور دیده به جهان گشود و تحصیلات علوم دینی را در مشهد آغاز کرد. حوزه علمیه مشهد در آن روزگار از مراکز مهم آموزش علوم اسلامی به شمار میرفت و استادان برجستهای در آن به تدریس علوم حوزوی اشتغال داشتند.
ایشان پس از فراگیری مقدمات و ادبیات عرب، دروس سطح را نزد استادانی همچون آیتالله شیخ محمد نهاوندی فراگرفت و در ادامه از محضر شخصیتهایی چون میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی بهره برد. همچنین در سال ۱۳۲۷ شمسی، پس از مباحثات علمی، از آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای اجازه اجتهاد دریافت کرد؛ رخدادی که از مراحل مهم شکلگیری شخصیت علمی ایشان به شمار میآید.
مهاجرت به نجف اشرف، فصل دیگری در حیات علمی ایشان بود. حضور در محضر فقهای برجسته آن حوزه، از جمله آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و بهویژه سید ابوالقاسم خویی، زمینه آشنایی عمیقتر ایشان با مبانی و شیوههای استدلالی فقهای بزرگ نجف را فراهم کرد.
آیتالله وحید خراسانی از سال ۱۳۳۷ شمسی تدریس خارج فقه و اصول را در نجف آغاز کرد و نزدیک به دوازده سال در آن حوزه به تدریس و تحقیق پرداخت. پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۴۹، ابتدا مدتی در مشهد اقامت داشت و سپس به قم رفت و فعالیت علمی خود را در این حوزه ادامه داد. این جابهجایی علمی، صرفاً تغییر محل اقامت نبود؛ بلکه زمینه انتقال بخشی از تجربه و سنت علمی نجف به فضای آموزشی حوزه قم را فراهم کرد. تسنیم
امتداد نقادانه مکتب نجف؛ نسبت علمی با آیتالله خویی
یکی از مهمترین ابعاد جایگاه علمی آیتالله وحید خراسانی، نسبت عمیق ایشان با مکتب فقهی و اصولی آیتالله سید ابوالقاسم خویی است. حضور طولانیمدت در درس این فقیه برجسته، آشنایی با مبانی استدلالی و شیوه مواجهه او با مسائل فقهی و اصولی را در شکلگیری شخصیت اجتهادی ایشان مؤثر ساخت.
با این حال، رابطه علمی این دو شخصیت را نباید صرفاً در چارچوب شاگردی و تأثیرپذیری خلاصه کرد. در سنت علمی حوزه، ارزش شاگردی برجسته تنها به فراگیری دیدگاههای استاد نیست؛ بلکه توانایی فهم مبانی، ارزیابی استدلالها و دستیابی به قدرت نقد و اجتهاد مستقل نیز اهمیت دارد.
در گزارشها و ارزیابیهای برخی استادان و شاگردان حوزه، آیتالله وحید خراسانی از چهرههای برجسته استمرار مکتب فقهی و اصولی آیتالله خویی معرفی شده است. در گفتوگویی با استاد محمد عندلیب همدانی، از حاضران طولانیمدت درس ایشان، بر تأثیر مبانی و سبک استدلالی آیتالله خویی در روش علمی آیتالله وحید خراسانی تأکید شده و در عین حال، به اختلافنظرهای علمی ایشان در برخی مسائل اشاره شده است.
از این رو، میتوان نسبت علمی ایشان با آیتالله خویی را «امتداد نقادانه مکتب نجف» توصیف کرد؛ امتدادی که در آن، میراث استاد با بررسی مستقل، ارزیابی انتقادی و ارائه دیدگاههای اجتهادی همراه شده است.
اهمیت این موضوع در شناخت سنت اجتهادی حوزه نیز قابل توجه است؛ زیرا پویایی یک مکتب علمی زمانی تضمین میشود که شاگردان آن، ضمن تسلط بر مبانی استادان، از توانایی تحلیل و نقد نیز برخوردار باشند. تکرار صرف آرای گذشتگان، اگرچه ممکن است به حفظ میراث علمی کمک کند، اما بهتنهایی ضامن استمرار اجتهاد و پاسخگویی به مسائل جدید نیست.
آیتالله وحید خراسانی با انتقال فعالیت علمی خود به قم، این تجربه را در درسهای خارج فقه و اصول ادامه داد و در شمار حلقههای مهم پیوند میان سنت علمی نجف و حوزه علمیه قم قرار گرفت.
روش فقاهتی؛ دقت اصولی و استحکام استنباط
مهمترین بخش کارنامه علمی آیتالله وحید خراسانی را باید در روش فقهی و اصولی ایشان جستوجو کرد. درس خارج در سنت حوزههای علمیه، مرحلهای فراتر از آموزش متون و نقل دیدگاههای فقهاست. در این مرحله، استاد با طرح مسئله، بررسی مبانی، ارزیابی ادله، سنجش دیدگاههای مختلف و نقد استدلالها، زمینه شکلگیری قدرت اجتهاد را در شاگردان فراهم میکند.
در گزارشهایی که از شیوه تدریس ایشان منتشر شده، بر دقت در مبانی اصولی، بررسی تفصیلی اقوال فقها، واکاوی ادله روایی و فقهی و پرهیز از عبور شتابزده از مسائل تأکید شده است.
آیتالله علیاکبر رشاد، از استادانی که سابقه حضور در درس ایشان را داشتهاند، در توصیف جایگاه علمی و روش اصولی آیتالله وحید خراسانی، به عمق مباحث و اهتمام ایشان به بررسی دیدگاههای مختلف اشاره کرده است. همچنین توجه ویژه ایشان به میراث اصولی محقق اصفهانی و تلاش برای بسط و توسعه مباحث این مکتب از نکات قابل توجه در توصیف روش علمی ایشان است.
این ویژگی نشان میدهد که روش اجتهادی آیتالله وحید خراسانی، با وجود تأثیرپذیری از مکتب آیتالله خویی، به یک جریان فکری محدود نبود. توجه به میراث اصولی محقق اصفهانی در کنار بهرهگیری از مبانی استادان دیگر، بیانگر مواجهه گسترده ایشان با میراث فقهی و اصولی شیعه بود.
از این منظر، اهمیت درس ایشان را نباید صرفاً در گستردگی مباحث یا تعداد حاضران خلاصه کرد؛ بلکه باید به شیوه مواجهه با مسئله، دقت در تحلیل مبانی و تلاش برای پرورش قدرت استدلال و استنباط در شاگردان توجه داشت.
در واقع، یکی از معیارهای ارزیابی ماندگاری یک استاد در تاریخ حوزه، میزان تأثیر روش علمی او بر نسلهای بعدی است؛ معیاری که در بررسی جایگاه علمی آیتالله وحید خراسانی اهمیت ویژهای دارد.
میراث مکتوب؛ از فقه و اصول تا معارف امامت
آثار علمی آیتالله وحید خراسانی را میتوان در دو حوزه کلی فقه و اصول و معارف اعتقادی و اهلبیت(ع) بررسی کرد. این تنوع موضوعی، از گستردگی دغدغههای علمی ایشان و پیوند میان دانش فقهی و مباحث اعتقادی در منظومه فکری وی حکایت دارد.
در حوزه فقه و اصول، آثاری همچون حاشیه بر عروةالوثقی، حاشیه بر کفایةالاصول، مباحث مربوط به مکاسب محرمه و شرح شرایعالاسلام در معرفینامههای علمی ایشان ذکر شده است. این آثار و مباحث، ناظر به متون بنیادین فقهی و اصولی هستند و جایگاه شرح، نقد و بررسی آرای فقهای پیشین را در فعالیت علمی ایشان نشان میدهند.
در کنار این حوزه، بخشی از آثار و مباحث ایشان به معارف اعتقادی و تبیین جایگاه اهلبیت(ع) اختصاص دارد؛ از جمله موضوعاتی درباره رسالت و امامت، اصول دین، شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسین(ع)، امام رضا(ع) و حضرت ولیعصر(عج).
البته در بررسی میراث مکتوب ایشان باید میان تألیفات مستقل، حواشی علمی، تقریرات درسی و مجموعه سخنرانیها تفکیک قائل شد؛ زیرا هر یک از این قالبها، جایگاه و کارکرد متفاوتی در انتقال دانش دارند. از این رو، ارزیابی دقیق آثار ایشان نیازمند مراجعه به فهرست رسمی انتشارات و معرفینامههای منتشرشده از سوی دفتر آن مرحوم است.
با این حال، آنچه از تنوع موضوعی آثار و مباحث ایشان به دست میآید، این است که فقاهت و معارف اعتقادی در منظومه علمی ایشان دو عرصه جدا از یکدیگر نبودند؛ بلکه شناخت مبانی دین، تبیین جایگاه امامت و دفاع از معارف اهلبیت(ع) در کنار استنباط احکام شرعی مورد توجه قرار داشت.
مدرسه درس؛ تربیت نسل اجتهاد
یکی از مهمترین کارکردهای حوزههای علمیه، تربیت فقیهانی است که بتوانند با تکیه بر میراث علمی گذشتگان و بهرهگیری از روش استدلالی، به مسائل نوپدید و پرسشهای روز پاسخ دهند. از این منظر، جایگاه یک استاد تنها با تعداد سالهای تدریس یا گستردگی جلسات علمی سنجیده نمیشود؛ بلکه باید تأثیر روش آموزشی او در شکلگیری توان علمی شاگردان نیز مورد توجه قرار گیرد.
آیتالله وحید خراسانی سالیان طولانی در حوزه علمیه قم به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال داشت. جلسات درس ایشان بهتدریج به یکی از محافل شناختهشده علمی حوزه تبدیل شد و گروهی از فضلا و پژوهشگران از محضر ایشان بهره بردند. بر اساس گزارش خبرگزاری تسنیم، تدریس رسمی ایشان در قم از سال ۱۳۴۹ آغاز شد و تا سال ۱۳۹۷ ادامه یافت؛ دورهای طولانی که بخش مهمی از حیات علمی ایشان را دربرمیگیرد.
در گزارشهای شاگردان و استادانی که درباره شیوه علمی ایشان سخن گفتهاند، بر دقت در طرح مسئله، بررسی مبانی، واکاوی اقوال و ارزیابی ادله تأکید شده است. این ویژگیها نشان میدهد که درس خارج در نگاه ایشان، صرفاً محل انتقال اطلاعات و محفوظات علمی نبود؛ بلکه باید زمینهساز تقویت قدرت تحلیل و استنباط در شاگردان میشد.
اهمیت این شیوه در آن است که استمرار حوزههای علمیه به انتقال صرف دانش وابسته نیست؛ بلکه به تربیت افرادی نیاز دارد که بتوانند با حفظ پیوند خود با میراث علمی گذشته، در برابر مسائل جدید نیز قدرت اجتهاد و نوآوری داشته باشند.
از این رو، یکی از ابعاد مهم میراث آیتالله وحید خراسانی را باید در استمرار سنت تدریس عمیق فقه و اصول و تأثیر آن بر فضای علمی حوزه قم جستوجو کرد.
از منبر تا تبلیغ؛ وجه کمتر دیدهشده شخصیت علمی
در کنار فعالیتهای فقهی و اصولی، سابقه حضور آیتالله وحید خراسانی در عرصه منبر و تبلیغ دینی نیز از ابعاد قابل توجه شخصیت ایشان است. ایشان در کنار تحصیل و فعالیت علمی، از سالهای جوانی با عرصه خطابه و سخنرانی دینی ارتباط داشتند.
بر اساس خاطرات حجتالاسلام والمسلمین غیبغلامی که در گفتوگویی با خبرگزاری تسنیم نقل شده است، آیتالله وحید خراسانی از اواخر دهه ۱۳۳۰ در تهران منبر میرفتند و شخصیتهایی همچون مرحوم فلسفی نیز برای حضور در مجالس ایشان توصیه میکردند.
در یکی از این خاطرات، به منبر انتقادی ایشان در مسجد شاه تهران، پیش از سال ۱۳۴۲، اشاره شده است. بنا بر روایت راوی، در آن مجلس که شماری از مقامات حکومتی نیز حضور داشتند، ایشان با بیانی کنایهآمیز و انتقادی به برخی رفتارهای دربار پهلوی اعتراض کردند و این سخنان بازتاب گستردهای یافت.
این روایت، در صورت بررسی و تطبیق با اسناد تاریخی، میتواند بخشی از سابقه تبلیغی و اجتماعی ایشان را روشن کند. اهمیت آن نیز تنها در محتوای انتقادی سخنرانی نیست؛ بلکه نشان میدهد فعالیت علمی و حوزوی ایشان با عرصه تبلیغ و ارتباط با جامعه نیز پیوند داشته است.
در سنت حوزههای علمیه، تبلیغ صرفاً انتقال اطلاعات دینی نیست؛ بلکه تبیین معارف، پاسخگویی به نیازهای فکری جامعه و ایجاد ارتباط میان آموزههای دینی و مسائل اجتماعی را نیز دربرمیگیرد. از این منظر، توجه به سابقه منبر و خطابه آیتالله وحید خراسانی، تصویری کاملتر از ابعاد شخصیتی ایشان به دست میدهد.
فقاهت در پیوند با معارف اهلبیت(ع)
یکی از ویژگیهای برجسته شخصیت علمی و فرهنگی آیتالله وحید خراسانی، اهتمام ویژه به معارف اهلبیت(ع) و تعظیم شعائر دینی بود. این اهتمام در سخنرانیها، آثار اعتقادی و مواضع فرهنگی ایشان نمود داشت و در بخش مهمی از فعالیتهای عمومی و تبلیغی ایشان قابل مشاهده بود.
از نمونههای شناختهشده این رویکرد، پیگیری موضوع تعطیلی روز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) در سال ۱۳۷۹ شمسی است؛ اقدامی که در مسیر توجه بیشتر جامعه به جایگاه آن حضرت و برجستهسازی یکی از مناسبتهای مهم تاریخ تشیع صورت گرفت.
در نگاه ایشان، پاسداری از میراث اهلبیت(ع) تنها به بیان فضائل و مناقب محدود نمیشد؛ بلکه تبیین جایگاه امامت، دفاع از مبانی اعتقادی تشیع و زنده نگهداشتن شعائر دینی نیز بخشی از مسئولیت عالمان دینی به شمار میآمد.
این رویکرد را باید در پیوند میان فقاهت و هویت اعتقادی حوزههای علمیه بررسی کرد. فقه شیعه در بستر معارف اهلبیت(ع) شکل گرفته و استمرار یافته است؛ از این رو، توجه به مبانی اعتقادی و تبیین جایگاه امامت، در کنار فعالیتهای فقهی و اصولی، بخشی از منظومه معرفتی حوزه به شمار میآید.
بر همین اساس، اهتمام آیتالله وحید خراسانی به معارف اهلبیت(ع) را نمیتوان موضوعی حاشیهای در کارنامه ایشان دانست؛ بلکه این اهتمام، در کنار فعالیتهای علمی، یکی از مؤلفههای اصلی شخصیت دینی و فرهنگی ایشان بود.
نظام جمهوری اسلامی؛ حرمت تضعیف و ضرورت انطباق با معیارهای اسلامی
در بررسی مواضع اجتماعی و سیاسی آیتالله وحید خراسانی، توجه به دو دسته از اظهارات ایشان اهمیت دارد: از یک سو، تأکید بر حرمت تضعیف نظام جمهوری اسلامی و از سوی دیگر، ضرورت انطباق عملکرد نظام با معیارهای اسلامی.
در نقل خاطرهای از آیتالله علوی بروجردی آمده است که آیتالله وحید خراسانی در برابر برخی رفتارها و حرکتهای مقابلهجویانه، تضعیف نظام را حرام میدانستند و بر پرهیز از اقداماتی که به تضعیف آن منجر شود تأکید میکردند. این نقل، بیانگر اهمیت حفظ نظام و پرهیز از رفتارهای آسیبزننده به آن در نگاه ایشان است.
در عین حال، در اظهاراتی که از ایشان درباره حفظ نظام در سال ۱۳۹۱ منتشر شده، بر پیوند وجوب حفظ نظام با اسلامی بودن آن و حرکت در مسیر نهجالبلاغه تأکید شده است. در این چارچوب، نظام وسیلهای برای حفظ دین و احکام اسلامی تلقی میشود و نباید حفظ قدرت و موقعیت، جایگزین هدف اصلی یعنی صیانت از دین شود.
جمع میان این دو دسته از مواضع، تصویر دقیقتری از نگاه ایشان به جمهوری اسلامی ارائه میکند. از یک طرف، تضعیف نظام و اقدام علیه آن را جایز نمیدانستند و از طرف دیگر، حفظ نظام را جدا از معیارهای دینی و اسلامی تعریف نمیکردند.
این تمایز از نظر تحلیلی اهمیت دارد؛ زیرا حرمت تضعیف نظام را نباید به معنای ممنوعیت هرگونه نقد عملکرد مسئولان یا نادیده گرفتن ضرورت اصلاح امور تفسیر کرد. در مقابل، تأکید بر معیارهای اسلامی نیز نباید بهگونهای تبیین شود که اصل ضرورت حفظ نظام و پرهیز از رفتارهای آسیبزننده به آن نادیده گرفته شود.
بنابراین، در بازخوانی مواضع سیاسی آیتالله وحید خراسانی باید به مجموع اظهارات و زمینه بیان آنها توجه کرد و از برداشتهای یکسویه و جدا کردن سخنان ایشان از چارچوب فکری و اعتقادیشان پرهیز داشت.
میراث علمی برای حوزههای علمیه امروز
بازخوانی کارنامه آیتالله وحید خراسانی، تنها مرور زندگی علمی یکی از مراجع برجسته معاصر نیست؛ بلکه فرصتی برای تأمل در مؤلفههایی است که میتوانند ضامن پویایی و استمرار حوزههای علمیه باشند.
نخستین مؤلفه، پیوند میان تحصیل عمیق، تحقیق و تدریس است. مسیر علمی ایشان از مشهد آغاز شد، در نجف با حضور در محضر فقهای برجسته و آشنایی با مکاتب مختلف فقهی و اصولی گسترش یافت و در قم با سالها تدریس و تحقیق ادامه پیدا کرد. این مسیر نشان میدهد که انتقال میراث علمی حوزه، زمانی اثربخش خواهد بود که با پژوهش، ارزیابی و اجتهاد همراه شود.
مؤلفه دوم، استقلال در استنباط و مواجهه نقادانه با آرای گذشتگان است. استمرار یک مکتب علمی به معنای تکرار دیدگاههای پیشینیان نیست؛ بلکه نیازمند فهم دقیق مبانی، بررسی ادله و توانایی ارائه دیدگاههای اجتهادی است. نسبت علمی آیتالله وحید خراسانی با مکتب آیتالله خویی را میتوان از این منظر بررسی کرد.
مؤلفه سوم، پیوند میان فقاهت و معارف اهلبیت(ع) است. در منظومه علمی حوزههای شیعه، استنباط احکام، تبیین مبانی اعتقادی و پاسداری از معارف اهلبیت(ع) عرصههایی مرتبط با یکدیگرند. توجه به این پیوند، از الزامات حفظ هویت علمی و دینی حوزههای علمیه به شمار میآید.
در کنار این مؤلفهها، تربیت شاگردان و توجه به مسئولیت تبلیغی عالمان دین نیز اهمیت دارد. حوزهای که صرفاً به انتقال محفوظات علمی بسنده کند، نمیتواند پاسخگوی نیازهای فکری و اجتماعی نسلهای آینده باشد. استمرار سنت اجتهاد، نیازمند پرورش عالمانی است که هم بر میراث علمی گذشته تسلط داشته باشند و هم قدرت مواجهه علمی با مسائل نوپدید را در خود تقویت کنند.
آیتالله وحید خراسانی بخش مهمی از عمر خود را در دو حوزه بزرگ نجف و قم به تحصیل، تدریس، تحقیق و ترویج معارف دینی اختصاص داد. میراث علمی و فرهنگی ایشان را باید در همین پیوند میان فقاهت، اجتهاد، تربیت شاگردان و پاسداری از معارف اهلبیت(ع) ارزیابی کرد.
از این منظر، ماندگاری میراث چنین شخصیتهایی صرفاً به حفظ آثار و یادآوری جایگاه علمی آنان محدود نمیشود؛ بلکه زمانی تحقق مییابد که روش علمی، روحیه پژوهشگری، استقلال اجتهادی و اهتمام به معارف اهلبیت(ع) در نسلهای آینده حوزه استمرار پیدا کند. این همان مسئولیتی است که پس از رحلت عالمان بزرگ، بیش از گذشته پیش روی حوزههای علمیه قرار میگیرد.
یادداشت از حجتالاسلام والمسلمین نجومیان پژوهشگر تاریخ
منابع و مآخذ
۱\. دانشنامه شیعه، مدخل «آیتالله حاج شیخ حسین وحید خراسانی».
۲\. خبرگزاری تسنیم، «از مشهد تا نجف و قم؛ روایت زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی»، ۲۶ آبان ۱۴۰۵. تسنیم
۳\. خبرگزاری تسنیم، «وقتی شاه از منبر انقلابی آیتالله وحید خراسانی احساس خطر کرد»، ۱۶ مهر ۱۴۰۵؛ حاوی خاطرات حجتالاسلام والمسلمین غیبغلامی درباره منبرهای ایشان در تهران.
۴\. پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید سطوح عالی و خارج حوزه علمیه قم، گفتوگو درباره جایگاه علمی و روش اصولی آیتالله وحید خراسانی و نسبت آن با مبانی آیتالله خویی.
۵\. گفتوگو با آیتالله علیاکبر رشاد درباره جایگاه علمی و روش اصولی آیتالله وحید خراسانی.
۶\. گفتوگو و خاطره آیتالله علوی بروجردی درباره موضع آیتالله وحید خراسانی در قبال تضعیف نظام جمهوری اسلامی.
۷\. گزارشهای رسانهای درباره اظهارات آیتالله وحید خراسانی پیرامون وجوب حفظ نظام و ضرورت انطباق آن با احکام اسلامی و نهجالبلاغه.
۸\. آثار فقهی، اصولی و اعتقادی آیتالله وحید خراسانی و معرفینامه آثار منتشرشده از سوی دفتر ایشان.
نظر شما