به گزارش خبرگزاری شبستان، تقریظ امام مجاهد شهید، حضرت آیتاللهالعظمی سیّدعلی خامنهای رضواناللهعلیه، بر رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ در بیستودومین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت منتشر میشود.
رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» به قلم نیما اکبرخانی و محصول انتشارات انقلاب اسلامی است و داستان آن در میدان نبردی پنهان و مستمر شکل میگیرد که سه نسل از جوانان ایران در آن نقشآفریناند؛ از جوانانی که در دفاع مقدس پرورش یافتند تا رزمندگانی که میدان فعالیتشان از غرب سوسنگرد تا شرق مدیترانه امتداد یافت. این رمان، فداکاری و ایستادگی مردانی را دستمایه داستان خود قرار داده است که مجاهدتهای خاموش آنان با امنیت و اقتدار ایران پیوند خورده است.
رسانه KHAMENEI.IR به همین مناسبت در گفتوگو با آقای نیما اکبرخانی نویسنده رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» نگاهی به مراحل پژوهش، سبک نگارش و ویژگیهای این اثر داشته است.
* بسم الله الرّحمن الرّحیم. عرض سلام و خوشامد داریم خدمت شما. به عنوان سؤال اوّل، بفرمایید مخاطب هدف شما در رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» چه کسی است؟
* هدف ما تولید رمان دربارهی رشد و پیشرفت ایران در حوزهی دفاعی بود؛ بنابراین، مخاطب هدف این کتاب هر کسی است که در این قضیّه شک دارد یا هر کسی که این قضیّه برایش مسئله است. البتّه همهی اینها را نمیشود در یک رمان جا داد. من دو سه عرصه را میتوانم به صورت سمبولیک نشان بدهم؛ اگر میخواهید یک کتاب مثلاً هم بیانگر پیشرفت موشکی باشد، هم بیانگر پیشرفت زرهی باشد، هم بیانگر پیشرفت نیروی دریایی باشد، هم بیانگر پیشرفت نیروی هوایی باشد، همهی اینها در یک رمان جا نمیشود؛ باید بروید بیست عنوان کتاب تولید کنید.
البتّه من از اوّل با این هدفگذاری مخالف بودم. گفتند ما این را میخواهیم، من گفتم اشتباه است. همان موقع از من پرسیدند چرا مخالفی، گفتم همهی ملّت ایران این خاطره را شنیدهاند که ما در زمان دفاع مقدّس رفتیم سیمخاردار بخریم، به ما ندادند؛ از این طرف هم هر سال در هفتهی دفاع مقدّس، مثلاً نمایشگاهی در میدان بهارستان برگزار میشود و موشک شانزدهمتری را میآورند میگذارند آنجا! خب این را دیگر چهجوری نمیبینند؟ نظر من این بود کسی که این را نمیبیند، تصمیم گرفته نبیند؛ یعنی این مسئله اینقدر واضح است که بهراحتی دیده میشود، درحالیکه وضعیّت ما در خیلی حوزههای دیگر شاید اینقدر واضح نباشد. مثلاً من اخیراً فهمیدم بزرگترین و پیچیدهترین شبکهی گازرسانی شهری جهان مال ایران است! خب منِ نیما اکبرخانی این را نمیدانستم و خبر نداشتم این شبکه مال ما است، درحالیکه اگر فقط تلویزیون را نگاه کنیم، معلوم است که این حوزهی دفاعی ما نسبت به گذشته خیلی متحوّل شده؛ چون شما یک آینه داری که جنگ هشتسالهی تحمیلی است، الان را هم داری میبینی.
* لطفاً قدری راجع به فرایند قبل از نگارش کتاب صحبت کنید. در مرحلهی پژوهش، چه کار کردید برای اینکه حرفی که دارید میزنید مستند باشد؟ ضمناً، چه چیزهای جدیدی دیدید که نشان میداد وضعیّت دفاعی ما وضعیّت قابل قبولی است؟
* ببینید! در حوزهی رمان، نویسندهها کلّاً دو مدلند: یک عدّه بسم الله را میگویند و شروع میکنند به نوشتن، تا ببینند ته قصّه چه میشود؛ یک عدّه هم مثل من طرحنویس هستند. من یک تخته وایتبرد بزرگ دارم که آن را تقسیمبندی میکنم، یک جدول روی آن پیاده میکنم و همان اوّل، جزءبهجزء داستانم را طرّاحی میکنم؛ یعنی شاید فرآیند نگارش این کتاب مثلاً دو ماه زمان برده، امّا پنج ماه صرف تحقیق و طرّاحی شده. من اصولاً وقتی شروع میکنم به نوشتن، میدانم چه میخواهم بنویسم؛ صفرش را میدانم، صدش را میدانم. به ترتیب هم نمینویسم؛ به هر ترتیبی که دلم بخواهد مینویسم، بعد آخرش هر فصل کتاب را پیاده میکنم روی یک کارتهایی، پهن میکنم روی میز، شروع میکنم برای خودم تدوین کردن، بعد تبدیلش میکنم به یک فایل ورد و تحویل ناشر میدهم. همهی کتابهای من همینجوری است.
اصطلاحاً، نویسندهها دو مدل مینویسند: یک سری سافتتریلر مینویسند، یک سری هاردتریلر مینویسند؛ کلّاً اینگونه از غرب آمده. «تریلر سخت» یعنی اطّلاعاتش جزءبهجزء درست است؛ یعنی شما بهراحتی میتوانی به کتاب من استناد کنی و خیالت راحت باشد؛ مثلاً اگر من گفتم برتا اِم۹ پانزده گلوله میخورد، واقعاً پانزده گلوله میخورد. یا مثلاً در یک جایی از کتاب «عزرائیل»، شخصیّت داستان در جنوب مرکزی ترکیه سوار یک تویوتاکرولا میشود و میخواهد برود آنکارا؛ من دقیقاً حساب کردم که این کرولای مدل فلان، چقدر بنزین میسوزاند؛ بعد، مختصّات پمپ بنزینی را هم که این مجبور است دوباره برود بنزین بزند درآوردم؛ آن پمپ بنزین، درست روی نقشه هست. به این میگویند «هاردتریلر»؛ یک پژوهش اینترنتی است. اگر کسی یک ذرّه تسلّط داشته باشد به قواعد جستجو کردن، تقریباً هر چیزی در اینترنت گیر میآید؛ البتّه شاید یک خرده هم سؤال کرده باشم، ولی حجم آن خیلی کم است.
* اطّلاعات کلّی داستان چهجوری به ذهنتان آمد؟ آیا یک ایدهای بوده که به شما پیشنهاد شده تا بعد بیاید تبدیل بشود به قصّه؟ بالاخره یک سابقهای یا لنگرگاهی میخواهد.
* اصل کار همین است دیگر؛ منتها برای من میشود ساعتهای خیلی زیادی راه رفتن و فکر کردن.
* این مال قبل از پژوهش است یا بعد از پژوهش؟
* شما وقتی که داستانت را طرّاحی میکنی، باید بروی پژوهش کنی که داده واقعی را بیاوری به آن بخورانی و اگر تخیّلت خلاف اطّلاعات است، بیایی پیرنگات را اصلاح کنی؛ چرا؟ چون من تصمیم گرفتم سخت بنویسم. اگر کسی بخواهد نرم بنویسد، راحتتر است؛ هر جا با واقعیّت جور درآمد که فبهاالمراد، جور درنیامد هم ادّعایی ندارد.
* از این جهت میپرسم که در حین نگارش، بعضی از نویسندهها پلات داستانشان هم تغییر میکند.
* نه، من از این کارها نمیکنم؛ گفتم که من اوّل تختهام تکمیل میشود.
* آن پلات از کجا آمد؟
* چند ایده به ذهنم رسید و این را انتخاب کردم. اینکه «از کجا میآید»، به نظر من برای نویسندهها حاصل تجربه است. یک نویسنده اگر میخواهد بنویسد، باید یک کتابخوان نباشد دیگر، بلکه یک کتابخور باشد؛ یعنی حدّاقل در گونهی خودش، همه را خورده باشد؛ آن موقع، میآید شروع میکند و از هر جایی شاید یک چیزی بگیرد. شاید یک چیزهایی را من داخل کتاب آورده باشم، الان اصلاً ندانم از کجا آوردهام؛ ولی یک روزی یک جایی یک چیزی خواندهام یا یک فیلم خوبی دیدهام که اثرش در ذهنم رسوب کرده؛ الان شاید دیگر نتوانم پیدایش کنم که این را از کجا آوردهام، ولی اینجوری است. ایده اینجوری ساخته میشود؛ دقیقاً نمیدانم فرایندش چگونه است. من تقریباً هرچه هست خواندهام، هرچه هم جدید میآید میخوانم. خدا را شکر انگلیسی هم در حدّی که بتوانم کتاب بخوانم بلدم؛ یعنی حتّی از فضای داخلی هم همیشه یک مقداری جلوترم.
* این گونهی ادبی ــ هم در کتاب، هم در فیلم و سینما و حتّی در صنعت گیم ــ در دنیا چه جایگاهی و چه کارکردی دارد و چه چیزی از آن استخراج میکنند؟
* به نظر من، اینها پایهی استنباط سیاسی و ژئوپلتیک آدمها را شکل میدهند. با همین فرایند فرهنگی است که وقتی مثلاً ترامپ در دور اولش رئیسجمهور شد، یک عدّه فکر میکردند دیگر با آمریکا نمیشود درافتاد؛ درصورتیکه من میتوانم صدتا مثال نقض تاریخی برایتان بزنم که میشود، زورش هم زیاد نیست؛ فکت هم هست، شما نمیتوانی رد کنی: ژنرال مککارتی که در جنگ جهانی دوّم فاتح ژاپن بود، متحمّل شکستی شد که منجر به طولانیترین عقبنشینی تاکتیکی ایالات متّحده در طول تاریخش شد؛ بیست سال در ویتنام زور زد، آخرش با تیپا بیرونش کردند؛ بیست سال در افغانستان زور زد، هیچ چیزی به دست نیاورد؛ خودش دارد میگوید هشت تریلیون دلار در عراق خرج کردم! خب الان جایگاهش را نگاه کنید.
* در جایگاه نویسنده، شعاری حرف نمیزنید؟
* نه، این واقعیّت است؛ همین است که هست؛ میخواهی با آن کنار بیا، میخواهی کنار نیا. اینطوری دارند پایههای تفکّر جهانی را شکل میدهند. این است که وقتی اسم آمریکا میآید، نهتنها در کشور ما بلکه در خیلی کشورهای دیگر هم کُپ میکنند؛ درصورتیکه در تاریخ، آمریکا تازه از ۱۹۵۰ به بعد شده آمریکا! آمریکا که مثلاً یک تمدّن هفتهزارساله نیست؛ بعد از جنگ جهانی دوّم بود که آمریکا خودش را تثبیت کرد و «اَنَا رَجُلٌ» را گفت. اروپا هم اینقدر تضعیف شده بود که اصلاً نمیتوانست سر بلند کند؛ شوروی هم با اینکه فاتح شده بود، ولی حدّاقل چهل میلیون نفر تلفات داده بود؛ اینجا بود که آمریکا آمد گفت «اَنَا رَجُلٌ». جغرافیایش هم از جنگ دور بود و آسیب ندیده بود، اقتصادش هم سود کرده بود و آن پلن مارشال را آورده بود؛ یعنی بازسازی اروپا را کنترات برداشته بود و این یعنی سود. این آمریکا از آن موقع آمده و ما فکت تاریخی هم داریم که تقریباً هر کس جلویش ایستاده، این زورش نرسیده. امّا خیلی بیشتر از این مثالهایی که برایتان زدم که جلویش ایستادند و زورش نرسیده، کشورها و ملّتهایی بودند که آمریکا آنها را تهدید کرده، ناوهایش حرکت کردند و اینها فرو پاشیدند! این کارکرد این گونهی فرهنگی است؛ حالا چه در فیلم، چه در موسیقی، چه در گیم، چه در کومیک، چه در رمان.
* من میخواهم بدانم این کارکرد چقدر مؤثّر واقع شده و روی افکار عمومی دنیا چقدر غالب است؟
* من فقط این را میتوانم بگویم که غالب است. شما الان اگر بروی به بیشتر کشورهای دنیا بگویی زور چه کسی از همه بیشتر است، میگویند آمریکا؛ اگر بگویی از کدام کشور میترسید، میگویند آمریکا؛ اگر بگویی کدام کشور میتواند ویرانتان کند، میگویند آمریکا! درصورتیکه از کشورهای کوچک برایتان مثال زدم که زورش نرسیده. مثلاً ویتنام که یک ابرقدرت نبوده؛ ویتنام اصلاً چه بود؟ ویتنام مستعمرهی فرانسویها بود؛ فرانسه در جنگ جهانی دوّم اشغال شد، بعد از پایان جنگ دیگر نمیتوانست آنجا را نگه دارد، سعی کرد آن را سوق بدهد به سمت آمریکاییها؛ گفت من که نمیتوانم نگه دارم، تو بیا این را بردار؛ احتمالاً یک جایی پای بدهیهای فرانسه، آمریکا میخواسته با آن حساب کند! آمریکا رفت آنجا را برداشت، یک گروهی هم جلویش ایستادند، بیست سال هم جنگیدند. من نمیگویم کشته نشدند و تلفات ندادند، ولی هم منافع مادّی خودشان را حفظ کردند و هم از نظر من، بیشتر، شرافت خودشان را حفظ کردند. امّا شما مثال برعکس این را هم زیاد دارید: کسی که آمریکا او را تهدید کرده، طرف پوکیده؛ نمونهاش مثلاً صدّام. آن کسانی که جلوی آمریکا مقاومت کردهاند، آن موقعی که صدّام بود حاضر نبودند دست به اسلحه ببرند، چون با صدّام هم خیلی مشکل داشتند؛ خب ایستادند تا صدّام را از بین ببرد، بعد گفتند برو بیرون و چون نرفت بیرون، وضعش این است. آن موقع، همین گروههای مقاومت عراقی که مثلاً امثال شهید بزرگوار ابومهدی المهندس در آن فعّالیّت میکردند، موضعشان این بود که اوّل بگذار آمریکا این صدّام را بردارد ــ این خودش کم دغدغهای نیست، کم از ما نکشته، کم جنایت نکرده ــ بعد خدمت اینها میرسیم و دیدید که رسیدند.
* به نظر شما چگونه میشود که صنعت فرهنگی به چنین فضایی میرسد که برای کشور و حاکمیّت، تولید قدرت میکند؟ چه اتّفاقی افتاد که این فضای فرهنگی به چنین تواناییای رسید و این کارکرد را پیدا کرد؟
* آن اوایل، یعنی در حدود سال ۱۹۵۰ و بعد از جنگ جهانی، یک نکتهای که آمریکاییها خیلی خوب فهمیدند و الان دارند بیخیالش میشوند ــ که البتّه دارند به خودشان جفا میکنند و این به نفع ما است ــ این بود که قدرت نرم از قدرت سخت مهمتر است. در جنگ جهانی، آمریکاییها خیلی درگیر نبودند و اگر اشتباه نکنم، طبق روایت خودشان، حدود سیصد هزار نفر تلفات دادند! اصلاً در سطح جنگ جهانی، سیصد هزار نفر تلفات یک شوخی است؛ یعنی اصلاً شما را به عنوان یک طرف حساب نمیکنند. آمریکاییها در سال ۱۹۴۲ وارد جنگ شدند، یعنی آن موقعی که استالین دیگر هیتلر را در روسیه گیر انداخته بود و یک گروههایی در آلمان نازی مثلاً داشتند صحبتِ این را میکردند که برویم یک جوری توافق کنیم و کوتاه بیاییم؛ بنابراین، آمریکا دیر آمد، در نقش یک برندهی فاتح هم آمد و غنیمتها را جمع کرد. به نظر من، در سال ۱۹۵۰، اینها خوب فهمیدند که برای اوّلین بار یک دشمنی پیدا کردهاند که در قدّوقوارهی خودشان است ــ یعنی شوروی ــ و تکنولوژی هم اینقدر پیشرفت کرده بود که دست شوروی دیگر به آمریکا میرسید. در نهایت هم با همین قدرت نرم، شوروی را زمین زدند.
* این مقطعی که گفتید، مقطعی است که تا فروپاشی شوروی در دههی نود میلادی، دستگاه اطّلاعاتی و نظامی آنها همکاریهای وسیع دوجانبهای را در فضای فکر و فرهنگ و هنر دارند.
* بله، یک کتابی هست به اسم «جنگ جهانی چهارم» یا «دیپلماسی و جاسوسی در عصر خشونت»، خاطرات آقای الکساندر کنت دومارانش که توسّط نشر اطّلاعات ترجمه و منتشر شده. نویسندهی کتاب رئیس سابق سرویس اطّلاعاتی فرانسه بوده. شما ببینید اینها با شورویچیها در افغانستان چه کار میکنند! این آدم در خطوط تاکتیکی عملیّات رمضان هم آمده و یک روایت خیلی خوبی هم از ایرانیها دارد. میگوید من مردان سرسخت خاورمیانه را اینجا دیدم؛ اینها آینده را تعیین میکنند؛ من سرباز مثل اینها ندیده بودم! تازه فقط اسرای عملیّات رمضان را دیده. در این کتاب، شما مثلاً میبینید که این آدم آمده در پاکستان مستقر شده و دارد روزنامه درمیآورد؛ برای چه کسانی؟ برای سربازهای شوروی. اصلاً میگوید محوریترین پروژهی سرویس اطّلاعات فرانسه این بود؛ یعنی چون کشورهای عضو ناتو هماهنگ عمل میکنند، این مأموریّت را به این شخص داده بودند. در یک پروژهی دیگر، دولت فرانسه آمده چند تا سوله زده و چند نفر دانشمند و شیمیدان را استخدام کرده ــ این را رئیس سرویس اطّلاعاتی فرانسه نوشته؛ چهار نفر بسیجی و آخوند و مانند اینها این مطالب را از خودشان درنیاوردهاند ــ میگوید هروئین تولید میکردیم با کیفیّتی نیستدرجهان! یعنی اعلیٰترین جنس. بعد میگوید یارانه میدادیم و با نازلترین قیمت، این را میرساندیم به افغانستان که سربازهای شوروی بکشند. من طرفدار شوروی نیستم، ولی میگویم آنها خوب فهمیدند که قدرت نرم خیلی بهتر از قدرت سخت عمل میکند.
باز مثلاً میتوانم به شما یک کتاب دیگر معرّفی کنم به اسم «در ماگادان کسی پیر نمیشود؛ یادماندههای دکتر عطاءالله صفوی از اردوگاههای دایی یوسف» که منظورش ژوزف استالین است. خب این آدم، گولاگ استالین را دیده و از آن وضعیّت، زنده درآمده، بعد اعادهی حیثیّت شده که اشتباه گرفته بودیمت! آنجا درس میخوانَد، فوق تخصّص اورولوژی میشود و فروپاشی شوروی را هم دیده. میگوید وقتی که شوروی از هم فروپاشید، مردم روسیه دو چیز را همزمان سر چهارراهها میدیدند که تا حالا ندیده بودند: یکی ماشینهای لاکچری بود که خب تا پیش از آن در شوروی اصلاً نبود، دوّم هم کودک کار بود. این آدم تقریباً همهی عمرش را در شوروی بوده، امّا میگوید من چنین چیزی ندیده بودم؛ میگوید ما کودک کار ندیده بودیم. آنها برای چه رفتند زدند زیر شوروی؟ شما بیا اهمومهم کن. بچّهی شیشهپاککن در خیابان باشد و در سرمای مسکو یخ بزند بمیرد مهمتر است یا مثلاً ماشین لاکچری؟ من نمیخواهم بگویم صنعت خودروسازی شوروی خیلی موفّق بوده یا من به هیچ وجه مدافع مارکسیستلنینیستها نیستم؛ امّا برای خود آن مردم چه چیزی بهتر بود؟ یکی از کارهای شایعی که روسها در دورهی یلتسین میکردند، فروش خون بود. ما الان میرویم هلالاحمر و خون اهدا میکنیم، امّا آنها خون میفروختند برای پول و این خون به اروپای غربی صادر میشد. کلاهکهای اتمی شوروی از آمریکا بیشتر بود، هواپیماهایش بیشتر بود، تانکهایش بیشتر بود، نیروی انسانیاش بیشتر بود، امّا چه چیزی شوروی را زمین زد؟ قدرت نرم. آن مردمی که آن موقع، به فرمان استالین، دستهدسته گرسنگی و سرما را تحمّل میکردند و با هیتلر میجنگیدند، قدرت نرم کاری کرد که دیگر نه حاضر بودند گرسنگی را تحمّل کنند، نه سرما را تحمّل کنند.
* وضعیّت این گونهی ادبی که غالب هم هست و ذهنیّت و جهانبینی آدمها را دارد عوض میکند، در حوزهی ادبیّات در داخل مرزهای ما چگونه است؟
* به نظرم خیلی نوپا است و تازه به دنیا آمده. البتّه آن طرف تقریباً یک عمر هفتادساله دارد و شاید قبل از جنگ جهانی دوّم هم سابقه داشته باشد، ولی عمدهاش برمیگردد به دوران جنگ سرد که خیلی پُررنگ است. کارکرد عمدهاش هم برای زمین زدن بلوک شرق بوده؛ یعنی در این گونهی ادبی، آدمبدها همیشه شورویچیها و روسها هستند.
* لطفاً دربارهی آن بخشهایی که دارد ترجمه و تألیف میشود یک توضیحی بدهید و بفرمایید که مخاطب در این آثار با چه چیزهایی مواجه میشود.
* در آثار سینمایی، خب شما دارید تریلرهای مهم را میبینید. الان مثلاً در بین کسانی که در این زمینه دارند کار میکنند و به لحاظ کیفی هم بالا هستند، پرچمدارشان لیچایلد است. مثلاً لیچایلد دارد یک مجموعهای مینویسد به اسم «جک ریچر» که تا الان بیستوچند عنوان هم نوشته شده و چندین عنوانش هم در ایران منتشر شده. البتّه جلد بیستم یا بیستویکم آن قطعاً در ایران ترجمه نمیشود، چون تمامش دربارهی مبارزه با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. این داستان یک قهرمانی دارد به اسم «جک ریچر» که دو فیلم سینمایی هم از آن ساخته شد که تام کروز نقشش را بازی میکند و الان دارند سریالش را هم میسازند. این الان مثلاً نمونهای است که در ایران هم هست. جک ریچر یک نظامی آمریکایی است که آمده بیرون، دارد ایالت به ایالت میچرخد و هر دفعه هم یک ابرمشکل را خودش بهتنهایی حل میکند و به نوعی ارتش یکنفره است. این اثر، یک سری اطّلاعات خیلی زیاد جغرافیایی و تاریخی و سیاسی از آمریکا ارائه میدهد. مثلاً این جک ریچر به رؤسای جمهور آمریکا خیلی علاقهمند است و از قرن نوزدهم به بعد، هر کدام را دارد معرّفی میکند.
* این گونهی ادبی به عنوان بخشی از صنعت فرهنگی و قدرت نرم، با تصمیمات سیاسی چقدر مرتبط است و این دو چه نسبتی با هم دارند؟
* ببینید! نویسندگان این ژانر کاملاً با سرویسهای اطّلاعاتی مرتبطند و حتّی بودجه میگیرند. یک سریالی بود به اسم «هوملند» که خیلی هم ضدّ ایران بود و اصلاً اسپانسر این سریال، به صورت علنی، بخش فرهنگی سازمان سیآیای بود؛ یعنی با بودجهی فرهنگیاش سریال میساخت. اینها در دو سطح عمل میکنند. سطح اوّل این است که میآیند برای پروژههای آتیشان زمینهسازی میکنند و به شما تصویر میدهند. الان مثلاً شعار ما این است که غدّهی سرطانیای به نام رژیم صهیونیستی باید حذف بشود؛ او میآید تصویر فردایش را به تو میدهد که این اگر حذف بشود، چه اتّفاقی میافتد. ما الان در حوزهی قدرت نرم، عمدتاً یک رویکرد سلبی داریم. فردای فلسطین چه شکلی است؟ رئیس آنجا چه کسی است؟ قرار است مثلاً بشود جمهوری اسلامی یا مثلاً آنجا پادشاهی تشکیل شود یا مثلاً دولت پارلمانی تشکیل شود؟ ببینید! شما اصلاً هیچ تصوّری از آن ندارید. یعنی چه؟ یعنی فقط قدرت سلبی ما دارد عمل میکند که البتّه خوب هم دارد عمل میکند. اصل رویکرد بخش امنیّتی و نظامی سلبی است؛ یعنی کار ارتشهای دنیا ایجابی نیست، بلکه سلبی است، تهدید و حذف است؛ یعنی فرایندش این است که یک تهدیدی میآید و من باید حذفش کنم. پس در فاز اوّل، آنها برای کاری که در آینده میخواهند بکنند زمینهسازی میکنند. مثلاً سریال «هوملند» روی برنامهی هستهای ما مانور میدهد و ترورها را کامل نشان میدهد؛ یعنی دارد ذهنیّتها را آماده میکند که مثلاً اگر ما اینها را کشتیم، مردم خودمان فکر نکنند که خب چرا اینها را کشتیم؛ دارد حقنه میکند در مغز آن مخاطب که اینها آدمهای خیلی بدیاند.
سطح دوّمش بحث تبیینی است. مثلاً سردار سلیمانی را ترور کرده، مهمان رسمی یک کشوری را در یک کشور ثالث ترور کرده، حالا ممکن است بیاید یک فیلمی هم بسازد و تبیین کند که من به خاطر این آن کار را کردم؛ مثلاً این میخواست برود آمریکاییها را بکشد یا میخواست یازدهم سپتامبر جدیدی راه بیندازد، ما رفتیم او را زدیم.
بنابراین، در دو حوزه عمل میکنند ولی با هم ارتباط مستقیم دارند و بعضاً نویسندهها از همان تشکیلات میآیند. ابرقدرت این ژانر هم یک نویسندهی انگلیسی است که هنوز زنده است ولی دیگر کار نمیکند، به اسم فردریک فورسایت. او در آخرین مصاحبههایی که داشت، اصلاً آمد گفت که من پرسنل امآیسیکس بودم! سادهانگاری است اگر فکر کنیم این آدم مثلاً یک روز گفته دیگر جاسوسبازی بس است، از الان دیگر بنشینم رمان بنویسم. البتّه قطعاً استعداد هم داشته و همهی ماها به لحاظ فرمی مقلّد این آدم حساب میشویم ــ چه آن لیچایلد که در آمریکا نشسته، چه نیما اکبرخانی که در ایران نشسته ــ ولی میخواهم بگویم اینطوری هم نبوده که ناگهان تصمیم بگیرد که دیگر از امروز جاسوسبازی بس است، مثلاً بنشینیم یک قصّه بنویسیم؛ اینجوری نیست.
ببینید! مثلاً این سریال «هوملند» که مثال زدم و در حوزهی تلویزیون ساخته شده، اصلاً یک پروژهی علنی بود؛ یعنی اصلاً پنهانکاری نداشتند و گفتند این پروژهی ما است. یا مثلاً آن فیلم «سقوط شاهین سیاه» که ریلی اسکاد ساخت، این ریلی اسکاد کارگردان کوچکی نیست؛ «گلادیاتور» او را حتماً همه دیدهاند. ولی داستان چه بود؟ داستان یک افتضاحی بود که آمریکاییها در موگادیشو به بار آوردند: مردم غیرنظامی را کشتند، تلفات دادند، بنلادن را هم نگرفتند، امّا میآیند این را تبدیل میکنند به یک حماسه. واقعیّت این است که یک عدّه در موگادیشوی سومالی به این نتیجه رسیدند که این آمریکاییها را هم میشود کشت، اینها اینقدر هم خفن نیستند؛ لذا هلیکوپتر آمریکاییها را با آرپیجی زدند و تکاورانشان را کشتند. ببینید! اصلاً این تصویر برای خیلی از مردم دنیا قفل است.
آن شبی که ما عینالاسد را زدیم، این واقعاً یک مرزشکنی بود. شاید الان مثلاً نسبت به وعدهی صادق عملیّات خیلی جذّابی نباشد، ولی به معنای واقعی کلمه هفتاد سال بود که هیچ کشوری آمریکا را نزده بود. اصلاً شما به این فکر کن که چرا هفتاد سال است هیچ کس آمریکا را نزده! آمریکا اینهمه ظلم کرده، ولی کشورها جرئت نمیکنند او را بزنند. ما زده بودیم، بعد چندتا اکانت در فضای مجازی داشتند رسماً وصیّت میکردند و میگفتند الان دیگر ما را با بمب اتم میزنند و همهی ما بخار میشویم! من خودم این را دیدم و شاید اگر بروید بگردید، این اکانتها اصلاً پیدا بشود. «قدرت نرم» یعنی این؛ درحالیکه یکی دیگر به مواضع آمریکا موشک زده. این مملکت اینقدر بزرگ است که آمریکا توان مقابله با آن را ندارد. اصلاً فرض کنید آمریکا همهی قدرتش را جمع کند و ما را بزند؛ صحبتِ یک روز و دو روز جنگ نیست؛ جنگ با یک ویتنامِ کوچک بیست سال طول میکشد.
باز یادم هست آن شب مثلاً یکی دیگر توئیت کرده بود، عکس چند فروند اف ۳۵ را کنار هم گذاشته بود میگفت الان اینها میآیند ما را میکشند، ما نسلی هستیم که میتوانیم قاتلان خودمان را قبل از مرگ ببینیم! این «قدرت نرم» است. امّا در واقعیّت، ۴۸ ساعت بعد، ترامپ آمد رخِ این را گرفت که اصلاً هم درد نداشت. بنابراین، واقعیّت قدرت فیزیکی با قدرت نرم خیلی فاصله دارد.
* برگردیم به کتاب. در این مدّت از مخاطبها چه بازخوردی گرفتید؟
* بازخورد زیادی نگرفتم، زیرا معتقدم کتابم کشته شد! چاپ اول کتاب من روز ششم نمایشگاه درآمد و نمایشگاه هم که تمام شد، فردایش آن اتفاق برای هلیکوپتر آقای رئیسی افتاد و ایشان شهید شد؛ بعد رفتیم در زدوخورد با اسرائیل و تا همین الان هم که داریم با هم حرف میزنیم ادامه دارد؛ بعد هم که دو دوره انتخابات ریاست جمهوری پیش آمد. در واقع، اینجور وقایع و این تلاطمها در بحث فرهنگ اثر منفی میگذارد و ذهن مردم از سینما، از موسیقی و از کتاب خارج میشود؛ یعنی مسئلهی مهمتری پیدا میکنند. البتّه به صورت تکتک بازخوردهای مثبتی داشتم، امّا آنقدری که توقّع میرود کتاب من کامنت داشته باشد واقعاً نداشته. البتّه واقعیّتش این است که اینها کسانی بودند که مثلاً چهارتا کتاب قبلی من را هم خوانده بودند و طبیعی است که از این هم خوششان بیاید؛ لذا من خیلی کار شاقّی نکردم که آنها خوششان آمده.
* لطفاً مقداری دربارهی این ژانری که در داستاننویسی انتخاب کردهاید صحبت کنید.
* راستش این به تفکّر من برمیگردد. من نمیخواهم الان کسی را تخطئه کنم، امّا فکر میکنم بهتر است که ما راست بگوییم؛ آدم خوب است راست بگوید، قصّه هم خوب است قصهی راستگویی باشد. این کاری که مثلاً آمریکاییها دارند میکنند ــ الان کاری به حق و باطل بودنش ندارم، بلکه دارم از بیرون نگاه میکنم ــ خیانت به مردم خودشان هم هست. ببینید! آمریکا این تصویر را برای ملّت خودش ساخته که دارد فکر میکند ما لشکر خیریم و داریم وارد یک کشور میشویم و قرار است به اینها آزادی و دموکراسی بدهیم! واقعاً سربازهایشان اینجوری فکر میکنند. به خاطر همین است که سرباز آمریکایی وقتی از جنگ برمیگردد، کلّاً ضدّ آمریکا میشود؛ خب میرود میبیند که هیچ از این خبرها نیست، ما هم اینقدرها خوب نیستیم که به ما میگفتند.
در آن فیلم معروف «غلاف تمامفلزی»، ساختهی استنلی کوبریک، یک نفر هست که دارد آموزش میبیند برود ویتنام؛ آن کسی که به آنها آموزش میدهد هم مدام به ایشان میگوید شما بهترینید. بعد، اوّلین جا مثلاً وارد یک شهرک میشوند و یک دختر چهلکیلویی ویتنامی، با یک کلاشینکف، پنج شش نفرشان را میکشد و بعد هم اینها او را میکشند؛ آنها چندنفری ایستادهاند دارند جنازهی این دختر را نگاه میکنند، این دارد نفَسهای آخر را میکشد، خون از دهانش بیرون زده، تیر خورده به ریهاش، چهل کیلو هم بیشتر نیست، مرد هم نیست، یک کلاشینکف هم بیشتر ندارد! یعنی سیلی واقعیّت میآید میخوابد درِ گوششان. من نمیخواهم این اتّفاق برای مخاطب من هم بیفتد. خب ما داریم میجنگیم، خوب هم میجنگیم، استعداد این کار را داریم، ژنتیک این کار را داریم، در جناح خوبی هم ایستادهایم، در جناح درست تاریخ هم ایستادهایم، ولی ما را میکشند؛ این واقعیّت است. جنگ خیلی کار سختی است و آنهایی که دارند میجنگند کار بزرگی میکنند.
من، در همهی کتابهایم، سعی کردم یک مقدار از مشکلات جنگ را نشان بدهم؛ یعنی من هیچ کتابی ندارم که تصویر جنگ صورتی باشد. یک طیفی از مخاطبها هم هستند که آن را میپسندند. البتّه من هم به این گونهی ادبیای که الان در ادبیّات فارسی دارد شکل میگیرد، خیلی گیر نمیدهم؛ میگویم حالا بگذار این جوانهای که زده یک ذرّه پا بگیرد، یک نهال بشود، بعد ما هرسش میکنیم و من هم به عنوان یک آدم کمترین، آن موقع سعی میکنم اصلاحش کنم؛ الان فعلاً بگذار بیاید بالا. بگذار مثلاً به یک جایی برسیم که همهی ماها با همدیگر صد هزار جلد در سال بفروشیم، بعد حالا میرویم سعی میکنیم سر و شکل آن را درست کنیم، فرمش را درست کنیم؛ بعد اصلاً مینشینیم با آنها بحث میکنیم که آن خوب است یا اینکه من میگویم خوب است. البتّه من با آنها هم تا حالا ننشستم صحبت کنم، ولی همیشه سعی کردهام که پاهایم روی زمین باشد؛ یعنی سعی میکنم واقعیّت را بگویم.
* احساس میشود که آن اتّفاقات داستان هم تحت تأثیر همین منطق شکل گرفته؛ آیا همینطور است؟
* بله، در همین منطق اتّفاق افتاده. من سعی کردم این را در خود کتاب توضیح بدهم. من گفتم بالاخره میشود پژوهش کرد و درآورد. ببینید! عرض آن دریاچه سیصد متر است و روایت آنها دارد میگوید طوفان آمده؛ میگوید خب خودت میدانی، هر تصمیمی دوست داری بگیر. شاید مثلاً پسفردا هم یک قایق غرق شود و بگویند در دریاچهی چیتگر طوفان آمده؛ شما میپذیری؟
* آیا کمکی هم از طرف دستگاههای امنیّتی داشتید؟
* نه، به هیچ وجه؛ من اصلاً هیچ ارتباطی با هیچ دستگاه امنیّتیای در طول زندگیام و تحت هیچ شرایطی نداشتهام.
* یعنی همهی اطّلاعاتی که در این کتاب استفاده کردید اطّلاعات آشکار بوده؟
* بله، همینطور است.
* طرح جلد کتاب هم خیلی خوب بود و این برای اهالی کتاب مهم است.
* بله، طرح جلدش خیلی باحال بود. البتّه من اصلاً در زمینهی گرافیک وارد نیستم؛ همینطور به عنوان یک مخاطب دیدم و خوشم آمد؛ در حقیقت، من خیلی آدم طرحجلدبازی نیستم! من هیچ وقت در زندگیام اینجوری نبودم که وقتی میخواهم کتاب بخرم، بگویم چقدر خوشگل است و این را بخرم. من هر کتابی که میخرم میدانم چه چیزی میخواهم بخرم؛ یعنی یک جایی یک چیزی از آن شنیدهام، بعد هم رفتهام دربارهاش تحقیق کردهام، میدانم این به دردم میخورد یا قرار است از آن لذّت ببرم، بعد میروم آن کتاب را میخرم. لذا در زندگیام با این مسئلهی زیبایی طرح جلد کتاب خیلی درگیر نبودهام، ولی به نظر خودم طرح جلد این کتاب قشنگ بود؛ یعنی اینجوری ندیده بودم.
* برای پروژههای آتی چه طرحی در ذهنتان هست؟
* «عزرائیل ۲» که منتشر شود. بعد هم خیلی دوست دارم برای شهید نادر مهدوی (رحمة الله علیه) یک چیزی بنویسم، منتها هنوز شروع نکردهام.
* از تقریظ رهبر شهید انقلاب بر کتابتان هم اطّلاعی داشتید؟
* بله، اطّلاع داشتم؛ واقعیّتش این است محتوایش را که برای من خواندند، اینقدر ذوق کردم که فراموش کردم! تنها چیزی که یادم هست این است که فکر کنم نوشته بودند مرداد ۱۴۰۳؛ فقط این را یادم هست.
* کتاب را چهجوری به دست ایشان رساندید؟
* نمیدانم؛ من واقعاً اطّلاعی ندارم.
* در فرایند مطالعاتتان کتابهایی بوده که در برنامهی خواندن و مطالعهی شما نباشد امّا به سبب اینکه مثلاً رهبر شهید انقلاب بر آنها تقریظ نوشتند، بروید سراغ آنها؟
* بله، من تقریباً همهی تقریظیها را خواندهام. البتّه اگر دروغ نگویم، یک سری را جلوتر خواندهام؛ مثلاً نسخهی «وقتی مهتاب گم شد» که من دارم میخوانم، تقریظ ندارد. منهای آن بحث اعتقادیای که من به رهبر شهید انقلاب دارم و مرجع تقلیدم بودند، من ایشان را به عنوان یک آدم شدیداً کتابباز میشناسم و یکی از وجوهی که باعث علاقهی بیشترم به آقا میشود این است.
انتشارات سورهی مهر هم یک کتابی دارد به اسم «من و کتاب»، دربارهی کتابهایی که ایشان خواندهاند و معرّفی کردهاند؛ مثلاً این کتاب را دیدم و هرچه نظرشان مثبت بود، رفتم خواندم. این «من و کتاب» را که شما نگاه میکنید، میبینید اصلاً همهی کلاسیکها را ایشان خواندهاند؛ یعنی اصلاً چیزی از زیر دستشان درنرفته. تازه ما از مطالعات اواخر ایشان مطّلع نیستیم که مثلاً بدانیم دقیقاً چه میخواندند. کتابهایی هم که تقریظ گرفتند و میآید بیرون، همهی آنهایی هستند که ایشان نظر مثبت دارند؛ قطعاً کتابهایی هم هست که نظرشان منفی است، منتها فکر میکنم خود ایشان هم نمیخواستند در بازار یک نفر تأثیر بگذارند؛ چون اگر ایشان مثلاً میگفتند این کتاب نیما اکبرخانی کتاب بدی است، همه بالاخره یک ذرّه گیج میشدند دیگر؛ مثلاً ارشاد پیش خودش میگوید بروم این کتاب را جمع کنم، ناشر هم یک چیز دیگری میگوید، چون بالاخره شخص رهبر شهید انقلاب موضعگیری کردهاند. ایشان منهای وجه حقیقیشان یک وجههی حقوقی هم داشتند؛ لذا قطعاً آنها را نمیگویند و فقط مثبتها را میگویند. فکر میکنم ایشان در ایران از همه بیشتر کتابخوانی را ترویج کردند؛ یعنی این کار را رها نکردند، با اینکه قطعاً مشغلههای زیادی هم داشتند؛ مثلاً ایشان در مرداد ۱۴۰۳ اینهمه مشغله داشتند، ولی رمانشان را هم میخواندند. این خیلی خوب است، این خیلی مثبت است، این خیلی الگو است.
* در جریان نوشتن این کتاب، چه ملاحظات ایجابی و سلبیای داشتید؟
* من راحت مینویسم و هیچ ملاحظهی سلبیای واقعاً نداشتم؛ انتشارات هم من را اذیّت نکرد. ما فقط یک تغییر در این کتاب دادیم که آن هم چیز مهمّی نیست.
* اسم کتاب را چهجوری انتخاب کردید؟
* اسمش را آقای مجید زارع انتخاب کرد. من پنجتا کتاب دارم که اسم هیچ کدامشان را تا حالا خودم نگذاشتهام!
* از این اسم راضی هستید؟
* ببینید! اینها درگیریهای من نبوده و ذهنم هم برای این چیزها پرورش پیدا نکرده، به خاطر همین در این زمینه ضعیفم. من کلّاً در این شغلی که دارم، به ممارست و تمرین خیلی اعتقاد دارم. من اصلاً استعداد، ذوق، قریحه، جوشش و مانند اینها را تا حالا نه دیدهام، نه تجربه کردهام، نه اعتقاد دارم؛ یعنی میگویم شما تلاش بکن، حتماً نتیجه میگیری؛ یعنی قطعی است. مثلاً «صد سال تنهایی» را به خاطر اسم باحالش نخریدم؛ فهمیدم این کتاب به دردم میخورد، رفتم خریدم و مثلاً یکی از کتابهایی است که زیاد هم خواندهام؛ کمترکتابی هست که اینقدر خوانده باشم. به خاطر همین، ذهنم مثلاً در طرّاحی جلد یا در نامگذاری، خوب پرورش پیدا نکرده؛ خودم متوجّه میشوم که این ضعفم است و سعی کردهام از بقیّه کمک بگیرم.
* در پایان، اگر نکتهای هست بفرمایید.
* به اعتقاد من، هر نویسندهای برای خودش یک رسالتی تعریف میکند. من این حرف را تا حالا به پانصد نفر زدهام؛ میگویم برو خودت را تعریف کن، ببین چه میخواهی بشوی. بعداً همین را از خودم میپرسم، میگویم یعنی چه؛ یعنی الان خودت چه میخواهی بشوی. میگویم برنامهی من این نیست که بشوم فخر ادبیّات ایران، بلکه برنامهام این است که بشوم معلّم کلاس اوّل. من دوست دارم پنجاه سال دیگر، ده سال دیگر، یک سال دیگر یا هر وقت دیگر، یک عدّه آدم کتابخوان وجود داشته باشند که بگویند ما در نوجوانیمان با این آدم به کتاب علاقهمند شدیم.
ببینید! من آمدم خودم را اینجوری تعریف کردم؛ من همین را میخواهم و روی این قضیّه هم ایستادهام. به خاطر همین، مثلاً همهی کتابهای من اینجوری است و بهشدّت ساده مینویسم. البتّه معنیاش این نیست که بلد نیستم بازی کنم؛ اتّفاقاً در بازنویسیها هم مدام خودم را سادهتر و سادهتر میکنم و اصلاً برنامهام این است. مهمترین فاکتوری هم که در آن دارم، ایجاد لذّت است؛ یعنی میگویم اگر یک نفر میخواهد کتابخوان شود، یک کتاب به او بده که بخواند و لذّت ببرد تا مزهاش برود زیر دندانش؛ این کتاب که تمام شود، او میرود دنبال تکرار لذّت. این ذات انسان است؛ شما اگر یک غذایی بخوری که به تو حال بدهد، دوباره هم میخواهی بخوری؛ این قطعی است.
نظر شما