به گزارش خبرگزاری شبستان علامه سیدمحمدحسین طباطبایی با احیای علوم عقلی، گسترش مطالعات قرآنی و تربیت نسلی از اندیشمندان اثرگذار، نقشی ماندگار در تحول فکری حوزه‌های علمیه معاصر ایفا کرد؛ میراثی علمی که در تبیین معارف اسلامی و شکل‌گیری جریان فکری انقلاب اسلامی نیز تأثیرگذار بود.
در تاریخ حوزه‌های علمیه، برخی شخصیت‌ها فراتر از تدریس و تألیف، با شناخت نیازهای زمانه، مسیرهای تازه‌ای در حیات علمی و فکری حوزه گشوده‌اند. علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از برجسته‌ترین این شخصیت‌هاست؛ عالمی که با احیای فلسفه اسلامی، گسترش مطالعات قرآنی و تربیت شاگردان برجسته، نقشی ماندگار در تحولات علمی و فکری حوزه‌های علمیه معاصر ایفا کرد.
اهمیت علامه طباطبایی را نمی‌توان صرفاً در جایگاه او به‌عنوان صاحب تفسیر گران‌سنگ «المیزان» یا فیلسوفی برجسته خلاصه کرد. آنچه شخصیت علمی و فکری او را متمایز می‌سازد، تلاش برای تقویت جایگاه عقل و قرآن در فعالیت‌های علمی حوزه و فراهم‌کردن زمینه مواجهه روشمند و استدلالی با مسائل و پرسش‌های فکری دوران جدید است.
احیای فلسفه اسلامی؛ پاسخی به نیازهای فکری زمانه
علامه طباطبایی در سال ۱۳۲۵ شمسی به قم مهاجرت کرد. او پس از بررسی وضعیت علمی حوزه، ضرورت توجه بیشتر به دو عرصه فلسفه و تفسیر قرآن را احساس کرد؛ علومی که در مقایسه با فقه و اصول، جایگاه محدودتری در برنامه‌های آموزشی حوزه‌های علمیه داشتند.
علامه با برگزاری درس‌های فلسفی و تدریس آثار حکمی، به‌ویژه مباحث حکمت متعالیه ملاصدرا، نقش مهمی در تقویت و احیای علوم عقلی ایفا کرد. این اقدام در شرایطی صورت می‌گرفت که تدریس فلسفه با برخی مخالفت‌ها و نگرانی‌ها روبه‌رو بود. بااین‌حال، علامه بر این باور بود که پاسخ‌گویی به پرسش‌های اعتقادی نسل جدید و مواجهه با جریان‌های فکری معاصر، بدون برخورداری از پشتوانه استدلالی و فلسفی امکان‌پذیر نیست.
گسترش اندیشه‌های ماتریالیستی و مارکسیستی در آن دوران، ضرورت چنین رویکردی را بیش از پیش آشکار می‌ساخت. علامه به‌جای اکتفا به رد نتایج و پیامدهای این مکاتب، مبانی معرفتی و فلسفی آنها را مورد بررسی و نقد قرار می‌داد تا امکان مواجهه‌ای عمیق و استدلالی با این جریان‌های فکری فراهم شود.
ثمره برجسته این رویکرد، تألیف کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بود که با شرح و پاورقی‌های شهید مرتضی مطهری، به یکی از آثار اثرگذار در تبیین مبانی فلسفی اسلام و مواجهه با اندیشه‌های مادی‌گرایانه تبدیل شد.
همچنین تألیف کتاب‌های «بدایة الحکمة» و «نهایة الحکمة» گامی مهم در سامان‌دهی آموزش فلسفه اسلامی به شمار می‌رود. این دو اثر با ارائه ساختاری آموزشی و منظم، زمینه بهره‌گیری گسترده‌تر طلاب و پژوهشگران از مباحث فلسفی را فراهم کردند.
به این ترتیب، علامه طباطبایی فلسفه را از محدوده مباحث صرفاً آموزشی فراتر برد و ظرفیت آن را برای پاسخ‌گویی به مسائل اعتقادی، معرفتی و فکری جامعه معاصر به کار گرفت.
المیزان؛ بازگشت قرآن به متن حیات علمی حوزه
دومین عرصه مهم فعالیت علمی علامه طباطبایی، احیای مطالعات قرآنی و تقویت جایگاه قرآن در نظام علمی حوزه‌های علمیه بود. او معتقد بود قرآن کریم باید جایگاهی محوری در شناخت، تبیین و استنباط معارف اسلامی داشته باشد و مطالعه آن نباید به حاشیه فعالیت‌های علمی حوزه محدود شود.
ثمره برجسته این نگاه، تألیف تفسیر «المیزان فی تفسیر القرآن» بود؛ اثری ارزشمند که نگارش آن از دهه ۱۳۳۰ شمسی آغاز شد و در سال ۱۳۵۱ به پایان رسید.
مهم‌ترین ویژگی روش تفسیری علامه در المیزان، بهره‌گیری از روش «تفسیر قرآن به قرآن» است. در این شیوه، آیات قرآن کریم مجموعه‌ای هماهنگ و به‌هم‌پیوسته تلقی می‌شوند که فهم دقیق هر آیه، با توجه به آیات مرتبط و قرائن موجود در خود قرآن امکان‌پذیر است.
البته روش تفسیری علامه به این شیوه محدود نمی‌شود؛ او در کنار بهره‌گیری از آیات قرآن، به روایات پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع)، مباحث ادبی، سیاق آیات و استدلال‌های عقلی نیز توجه ویژه‌ای داشت.
المیزان افزون بر تفسیر آیات، با طرح مباحث گسترده فلسفی، اعتقادی، اجتماعی و تاریخی، نشان داد که تفسیر قرآن می‌تواند عرصه‌ای برای بررسی مسائل بنیادین انسان و جامعه و پاسخ‌گویی به پرسش‌های فکری و معرفتی دوران معاصر باشد.
اهمیت این اثر تنها در گستردگی مطالب و عمق مباحث آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه ارائه الگویی روشمند برای فهم قرآن، توجه به پیوستگی معارف وحیانی و برقراری ارتباط میان آموزه‌های قرآنی و تفکر عقلانی، از مهم‌ترین دستاوردهای علمی علامه در این عرصه به شمار می‌رود.
از این منظر، المیزان را می‌توان تلاشی اثرگذار برای بازگرداندن قرآن به متن حیات علمی حوزه‌های علمیه و تقویت رویکرد اجتهادی و روشمند در مطالعات قرآنی دانست.
تربیت شاگردان؛ از مکتب فلسفی قم تا نسل اندیشه‌ورز انقلاب
یکی از ماندگارترین ابعاد حیات علمی علامه طباطبایی، تربیت نسلی از عالمان و اندیشمندان بود که آثار فعالیت‌های علمی و فکری آنان از حوزه فلسفه و تفسیر فراتر رفت و در تحولات فکری، فرهنگی و سیاسی ایران نیز نمایان شد.
حلقه‌های علمی علامه، افزون بر آموزش فلسفه و مباحث نظری، زمینه‌ای برای پرورش قدرت تحلیل، تقویت استدلال و مواجهه عالمانه با پرسش‌های جدید فراهم می‌ساخت. شاگردان او در این جلسات، با مبانی فلسفی و اعتقادی اسلام آشنا می‌شدند و شیوه مواجهه منطقی با دیدگاه‌ها و مکاتب فکری رقیب را فرا می‌گرفتند.
نکته تاریخی قابل توجه آن است که شماری از شخصیت‌های برجسته نهضت امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی، از محضر علامه طباطبایی بهره برده بودند.
شهید آیت‌الله مرتضی مطهری، شهید آیت‌الله سیدمحمد حسینی بهشتی، شهید آیت‌الله علی قدوسی، شهید آیت‌الله محمد مفتح و حجت‌الاسلام والمسلمین محمدجواد باهنر از جمله شخصیت‌هایی هستند که در زمره شاگردان و بهره‌مندان از محضر علمی علامه قرار داشتند.
هر یک از این شخصیت‌ها در عرصه‌ای از حیات علمی، فرهنگی و اجتماعی کشور نقش‌آفرینی کردند؛ شهید مطهری در تبیین مبانی فلسفی و اعتقادی اسلام، شهید بهشتی در اندیشه‌ورزی و سازمان‌دهی سیاسی، شهید مفتح در پیوند حوزه و دانشگاه، شهید باهنر در عرصه تعلیم‌وتربیت اسلامی و شهید قدوسی در مدیریت آموزشی حوزه و دستگاه قضایی نقش برجسته‌ای داشتند.
این مسئله نشان می‌دهد که تأثیرگذاری علامه طباطبایی تنها به آثار مکتوب و فعالیت‌های آموزشی او محدود نماند، بلکه از طریق تربیت شاگردان و انتقال یک منظومه فکری و روشی، در عرصه‌های مختلف جامعه نیز استمرار پیدا کرد.
در همین زمینه، آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار اعضای ستاد بزرگداشت علامه طباطبایی در سال ۱۴۰۲، با اشاره به حضور شمار زیادی از شاگردان علامه در میان شخصیت‌های نقش‌آفرین انقلاب اسلامی و تدوین‌کنندگان قانون اساسی، از شهیدان مطهری، بهشتی و قدوسی به‌عنوان نمونه یاد کردند.
این نکته بیانگر آن است که مکتب علمی علامه، علاوه بر پرورش عالمان و پژوهشگران، در شکل‌گیری بخشی از سرمایه فکری و انسانی انقلاب اسلامی نیز سهم داشته است.
میراث علامه؛ الگویی برای تحول علمی حوزه‌های علمیه
بازخوانی کارنامه علمی و فکری علامه طباطبایی نشان می‌دهد که تحول در حوزه‌های علمیه، تنها با افزایش حجم فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی محقق نمی‌شود؛ بلکه شناخت نیازهای فکری جامعه، توجه به علوم بنیادین، تقویت قدرت استدلال و تربیت اندیشمندانی توانمند برای مواجهه با مسائل زمانه، از الزامات چنین تحولی است.
علامه طباطبایی با احیای فلسفه اسلامی، تقویت مطالعات قرآنی و تربیت شاگردان صاحب‌نظر، الگویی از فعالیت علمی را به نمایش گذاشت که در آن عقلانیت، معارف وحیانی و پاسخ‌گویی به مسائل روز در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
از این منظر، میراث علامه صرفاً مجموعه‌ای از کتاب‌ها، آثار تفسیری و مباحث فلسفی نیست؛ بلکه نوعی نگرش به رسالت حوزه‌های علمیه در عرصه تولید علم، مواجهه با اندیشه‌های معاصر و تربیت نسل‌های آینده به شمار می‌رود.
امروز نیز با توجه به گسترش پرسش‌های اعتقادی و معرفتی، تحولات فکری و فرهنگی و ظهور جریان‌های جدید اندیشه، بازخوانی روش علمی علامه طباطبایی می‌تواند در ترسیم افق‌های تازه برای فعالیت‌های علمی و پژوهشی حوزه‌های علمیه راهگشا باشد؛ الگویی که بر پیوند میان عقل و وحی، عمق علمی و نیازهای اجتماعی و تربیت عالمان اندیشه‌ورز تأکید دارد.
یادداشت از حجت‌الاسلام والمسلمین نجومیان پژوهشگر دین و اندیشه
نظر شما