به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانونهای مساجد خبرگزاری شبستان، هیئت ها و تکیه های عزاداری در تهران، بیش از آنکه صرفاً مکانهایی برای برگزاری مراسم مذهبی باشند، آثاری زیبا در بافت اجتماعی و صنفی پایتخت هستند.
از چند صد سال پیش، هر محله، هر صنف و هر قوم، تکیهی خاص خود را بنا نهاد تا هم هویت معنوی خود را حفظ کند و هم پیوند اجتماعی میان اعضا را مستحکم سازد. از بازار بزرگ که زمانی با نام “بازار بزازها” شناخته میشد تا کوچهپسکوچههای قدیمی، تکیهها نقش نگهبان فرهنگ و سنتهای مذهبی را ایفا کردهاند. در این گزارش تعداد دیگری از، تکیهها و هیئتهای اصیل پایتخت که هنوز هم شکوه گذشته را در دل شهر مدرن تهران زنده نگه داشتهاند، معرفی می کنیم:
هیئت بزازها
در تهران، هیئت بزازها نخستین هیئت صنفی بود که شکل گرفت. در بازار بزرگ، مغازههای صنف بزازها کنار هم بود و آشنایی خوبی با هم داشتند. از پایین مسجد امام، اول بازار بزرگ تا بازار عباسآباد بیشتر صنف بزاز بودند. اصلاً بازار بزرگ امروزی را قدیم به اسم بازار بزازها میشناختند.
هیئت بزازها بیش از ۱۴۰ سال پیش در مسجد میرزا موسی (یا همان مسجد بزازها) آغاز بهکار کرد. در آن زمان دوشنبهشبها یعنی روز زیارتی امام حسن (ع) و امام حسین (ع) هیئت در منزل افراد میافتاد. این هیئت، در حدود ۱۱۰ سال پیش در منزلی در جنوب میدان اعدام نزدیک کوچه اکبری، برگزار میشد. در زمان رضاشاه که روضه ممنوع شده بود، برگزاری هیئت حالت چرخشی پیدا کرد و در دوشنبهشبها یک نفر از اعضای هیئت که قد بلندی هم داشت و بهاصطلاح به او «پرچم» میگفتند، سر کوچه میایستاد و افراد را به منزل مورد نظر هدایت میکرد. حاج حیدرعلی و حاج محمداسماعیل حاجیان جز مؤسسان هیئت بزازها بودند. این دو برادر در سال ۱۲۸۴ شمسی با هم برای بار دوم به سفر حج میروند.
تکیه دزاشیب
یکی از تکیههای بازمانده از گذشته تکیه دزاشیب است ساخت آن را به زمان ناصرالدین شاه مربوط میدانند؛ یعنی قدمتش به بیش از ۱۲۰سال میرسد. نقل است که در بخش شمالی این حسینیه، نمازخانهای کوچک هم بوده و ساختمان فعلی آن به استثنای شیروانی، با هزینه خیران و همت رضاقلیخان مجد الممالک ساخته شده است در مساحتی نزدیک به ۵۰۰ مترمربع که اکنون یک اثر ملی تاریخی است.
این تکیه ۲طبقه است. محوطه داخلی با قالی پوشانده شده و دور تا دورش پشتی میگذارند. حوض مرمری وسط تکیه و سقف بلند شیروانی و چوبی آن در ارتفاع ١٢ متری شکوه و جلالی به این تکیه داده است. این تکیه می تواند بهعنوان نمادی از خانوادههای قدیمی دزاشیب محسوب شود زیرا هریک از طاقهای این تکیه متعلق به یکی از طایفههای دزاشیبی است. کتیبههای قرآنی، علم های پنجتیغه فولادی و یازدهتیغه طلاکوب اصفهان که با پرهای سفید، زرد و قرمز مزین شده، طوق، چند گلدان وقفی، همچنین چند طاقه شال، دو بیرق ۸۰ ساله که تصویر حضرت علی اکبر(ع) را به نمایش گذاشته و دو مشعل و چند تابلوی رنگروغن از واقعه کربلا در آن وجود دارد.
در بخش شمالی تکیه دزاشیب، طاقنماهایی به چشم میخورد که قدیمالایام به هر یک از طایفههای دزاشیبی مربوط میشد. شیروانی این تکیه هم که نزدیک به ۷۰سال پیش توسط فردی به نام حاج محمدعلی یخچالی ساخته شد.
تکیه سوپورها
تکیه سوپورها یکی از تکیههای خاص و البته صنفی تهران از تکیههای قدیمی محله دزاشیب است که از قدیمها به همین نام خوانده میشد. هنوز هم که برقرار است و با همین نام مشهور است؛ این تکیه کوچک، با حضور تعدادی رفتگر در مسجد کوچک آشیخ علی شریعتمداری شکل گرفت. آن زمانها، دزاشیب و اطرافش پر از زمینهای کشاورزی و باغ و صیفیجات بود و به این شکل امروزی نبود.
در دهه ۵۰ نایب تقی صالحی که بزرگِ سوپورهای (رفتگران) آن روزگار بود در نمازخانه یکی از باغهای بزرگ شمال شهر پیشنهاد شکلگیری هیئتی از سوپورها را داد. در آن زمان این هیئت به رسمیت شناخته شد. وی سوپورهای شمیران را دور هم جمع میکرد تا در این گوشه باغ در دزاشیب، عزاداری محرمشان را بجا آورند. هنوز یاد و خاطره تابلوها و پشتی ها آن زمان هنوز مورد استفاده قرار می گرفت، هرچند بخشهایی از آن بر اثر مرمتهای چندباره تخریب شده بود.
تکیه تجریش (تکیه بالا)
تکیه تجریش که به آن تکیه بزرگ یا تکیه بالا نیز میگویند، از مهمترین مراکز مذهبی شمال شهر تهران به شمار می آید. دیرینگی این بنای تاریخی به دوره قاجار باز می گردد و ۲۵ مهر ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این تکیه در ضلع شمالی آستان مقدس امامزاده صالح(ع) واقع شده و همجواری آن با این آستان و نیز بازار سنتی تجریش آن را در کانون رویدادهای تاریخی و اجتماعی مردم شمیرانات قرار داده است.
تکیه بزرگ تجریش به همراه امامزاده صالح (ع) و پاساژ تجاری از اماکن دیدنی منطقه بازار تجریشاند. این تکیه و دارای پوشش شیروانی و پلان مستطیل شکل است. اتاق شاهنشین آن در ضلع جنوبی قرار گرفتهاست و مغازهها در اطراف آن احداث شدهاند. صحن وسط سکویی به شکل مستطیل است که در گذشته به عنوان مکانی برای اجرای آیین شبیهخوانی مورد استفاده قرار میگرفت.
غرفههای تکیه بزرگ تجریش در گذشته هر کدام به نام یکی از اهالی قدیمی محل نام گذاری شده بودند. این تکیه، یکی از بناهای شاخص خشتی شمیران است که در اثر وقوع سیل ۱۳۶۶ تجریش به کلی تخریب شده و هویت و اصالت تاریخی خود را از دست داده بود، که بعدها بازسازی شد. این تکیه در ایام محرم محل عزاداری و تعزیه است و در ایام دیگر سال محل فروش میوه و سبزیجات است.
تکیه پایین تجریش
یکی دیگر از تکیههای مهم شمیران، تکیه پایین است که در مجاورت مسجد اعظم تجریش واقع است، زمین تکیه در انتهای کوچه قدیمی و پر پیچ و خم زغالیها (خیابان محمودی)، از موقوفات حاج محمد شفیع تجریشی است، عمر این تکیه به دوران قاجاریه باز میگردد.
طاق ورودی تکیه با آجر و کاشی کاری و خطوط ثلث تزئین شده است. در گذشته این تکیه دارای بام و بیست طاق نما بود و در اوایل سده خورشیدی حاضر به همت خیران محله سقف شیروانی آن احداث شد. این تکیه در ابتدا بدون سقف بود و تنها برای محافظت از باد و و باران با چادر مسقف شد. بعدها یک خرپای چوبی بزرگ روی بنای آجری و روی آن پوشیده میشود.
ساختمان قدیمی تکیه پایین با آجرکاری ها و طاقنما و سقف شیروانی و خرپای چوبی، بخشی از هویت فرهنگی تاریخی تجریش به شمار میآید. در این تکیه مانند تکیه بالا غرفههایی پیرامون میدانگاه و صحن مرکزی در دو طبقه تعبیه شده است که در طول سال اجاره داده میشود.
طبق وقفنامه اجاره این غرفهها یازده ماهه است و در ماه محرم فضای آنها در اختیار عزاداران قرار گیرد. البته در تکیه پایین بر خلاف تکیه بالا تنها در تاسوعا و عاشورا مراسم برگزار میشود و بقیه ایام محرم مغازهها تعطیل نیستند. به همین دلیل عمده عزاداریها حتی در ایام تاسوعا و عاشورا در میدانچه یا صحن تکیه انجام می شود.
تفاوت دیگر تکیه بالا و پایین در ورودی های آن است فضای مستطیل شکل میانی در تکیه پایین در گوشه مسطح شده است. ورودیهای دوگانه در دو ضلع بلند تکیه تعبیه شده و از یکسو آن را با بازار تجریش و از سوی دیگر به کاروانسرا مرتبط میسازد.
هیئت جوانان این تکیه در سال ۱۳۳۹ تشکیل شد که اکنون با گذشت بیش از ۵۰ سال همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد.
تکیه نیاوران
تکیه نیاوران با قدمتی در حدود ۱۶۰ سال قدیمیترین تکیه پا برجای تهران است. این تکیه به دستور ناصرالدین شاه قاجار و توسط استاد حسن خرپاکوب ساخته شده است. شاه قاجار که علاقه زیادی به برپایی مجالس تعزیه داشت و تکیه دولت که به فرمان او ساخته شده زبانزد خاص و عام بود، دستور ساخت بنای تکیه نیاوران را در سالهایی که ایام محرم مصادف با تابستان می شد و او در کاخ صاحبقرانیه و نیاوران به سر میبرد، صادر کرد.
تکیه نیاوران اکنون تغییر شکل زیادی داده، اما همچنان پا برجاست، لبههای ایوان هنوز چوبی و دستنخورده باقی مانده است. روی ایوان پایین، ایوان دیگری بنا شده که طبقه دوم تکیه محسوب میشود و زنان روی آن مینشینند. در اصلی تکیه نیاوران که بیش از سه متر ارتفاع دارد، از چوب گردو ساخته شده و همچنان خودنمایی میکند.
برخی حسینیه نیاوران را به دلیل اینکه زمانی لوکیشن سریال شب دهم بود، میشناسند، این تکیه میتواند نمادی از تهران باشد زیرا از زمان ناصرالدینشاه تاکنون تغییر نکرده و بنا حفظ شده است. این مکان که صحن آن ذوزنقهای شکل است، ١٠ ستون و ١٤ طاقنما دارد که هر کدام از طایفهها مسئولیت تزیین هر نما را برعهده دارند.
مساحت تکیه ۱۵۰۰ مترمربع و مشتمل بر صحن میانی مستطیل شکل با گوشههای پخ شده است که در چهار ضلع آن طاقنماها و غرفههایی، در دو طبقه ساخته شدهاند. فضای میانی تکیه، در اصل روباز بوده و تنها به هنگام مراسم با چادر مسقف میشده که حدود نیم قرن پیش، با کمک افراد خیر و استادی استاد حسن بخارا با پوشش شیروانی پوشانده شد. این تکیه در دوره پهلوی مرمت کلی و در سال ۱۳۶۱ نیز سقف آن تعمیر شده است.
تکیه رضا قلیخان
تکیه رضا قلیخان از تکیههای قدیمی تهران در محله عودلاجان است؛ این تکیه در گذشته مجموعه کاملی از سقاخانه، آب انبار، مسجد و حسینیه بود که اکنون به دلیل خیابان کشیهای اولیه تنها سقاخانه از این مکان باقی مانده است.
کهن محله عتیق عودلاجان یکی از چهار محله عتیق تهران است که هسته اولیه قریه تهران را به اشتراک با دو محله دیگر چال میدان و بازار در ضلع جنوبی خود جا داده است. کوچه را به نام تکیه زدهاند، کوچه را که به انتها برسانی، تازه ورودی تکیه رضاقلی خان پیداست.
رضا قلیخان ادیب دوره ناصرالدین شاه بود، او در زمان امیرالشعرایی خود در تهران و در محله ی عودلاجان میانی می زیست. آنچه امروزه با نام تکیه رضاقلیخان بر جای مانده، در اصل منزل و تکیه ای بوده که وی در این محل بنا کرده است. همچنین، بدون ذکر تاریخ دقیقی از این رخداد بیان شده است که وی در مجموعه ی منزل و عمارت خود مدرسه ای نیز با عنوان مدرسه ی دینی رضاقلیخان داشته که پس از تاسیس دارالفنون تعطیل شده است. در این تکیه، علمی با پرهای سفید که به همراه دستههای عزاداری به خیابانها میآید، خودنمایی میکند.
نظر شما