دکتر نعمتالله صفری فروشانی، عضو هیأت علمی جامعه المصطفی العالمیه و استاد گروه تاریخ اسلام این مرکز در گفت وگو با خبرنگار دین و اندیشه خبرگزاری شبستان، به مناسبت سالروز شهادت حضرت باقرالعلوم علیه السلام، ضمن تسلیت عزای امام باقر علیه السلام اظهار داشت: گفت وگوی ما در رابطه با این مطلب است که آیا اجتهاد در دوران امام باقرعلیه السلام درمیان شیعه امامیه وجود داشته است؟ و اصولا آیا ایشان در این رابطه نقشی داشته اند یا خیر؟
وی تصریح کرد: اهمیت این سوال در این است که از دوره امام باقر علیه السلام به بعد، به ویژه با تلاشهای ایشان و فرزندشان حضرت صادق علیه السلام، شیعه با ادامه اتخاذ راهبرد تقیه، به فاز فرهنگی اهمیت بیشتری می دهد و همین باعث می شود یک هویت و استقلال برای خود قائل شود. چرا که بر اساس برخی گزارشات، شیعیان تا زمان امام باقر علیه السلام حتی مناسک خود را نمی دانستند یعنی این تفکیک صورت نگرفته بود.
استاد تاریخ اسلام با بیان این که ائمه اطهارعلیهم السلام بر موضوع "امامت" و "اتخاذ احکام از ائمه به صورت انحصاری" بسیار تاکید داشتند تصریح کرد: این یعنی مرجعیت انحصاری اهل بیت در امور دینی و معارف اسلامی، حال آیا در این منظومه فکری اجتهاد می تواند نقشی داشته باشد یا نه؟ اجتهاد به معنای اینکه اصحاب ائمه با توجه به کلیاتی که وجود دارد بتوانند با تلاش فکری خود جزئیات را از کلیات استخراج کنند و منظور از کلیات «قرآن» و «روایات معصومین» علیهم السلام است.
اجتهاد ضرورتی گریزناپذیر در عصر باقرالعوم علیه السلام
عضو هیئت علمی جامعه المصطفی خاطرنشان کرد: در این رابطه باید چند نکته را عرض کنم نخست این که اجتهاد _ به همان معنا که عرض شد _ در زمان امام باقر علیه السلام امری ضروری بود و چاره ای از آن وجود نداشت. ثانیا این اجتهاد نه تنها به وسیله امام باقر علیه السلام مورد تشویق قرار گرفت بلکه آموزش داده شد. نکته دیگر اینکه اجتهاد در عرصه های مختلف دینی از جمله فقهی، کلامی، حدیثی و تفسیری وجود داشته است و علاوه بر آن پیامدهای مثبتی نیز برای مذهب شیعه به ارمغان آورد.
مدیر گروه تاریخ اسلام جامعه المصطفی در توضیح اینکه چرا اجتهاد در آن دوره برای شیعه ضروری بود؟ چند دلیل را برشمرد و افزود: نخست اینکه در این دوره بیشترین «جمعیت شیعی امامی» را مردم کوفه تشکیل می دهند. اگرچه اکثریت با شیعیان نیست اما اقلیت متنابهی هستند و کوفه دور از مدینه است. از طرف دیگر کوفیان با مذهب قدرتمندی مانند «مذهب رای» و ابوحنیفه و «مذهب حمد بن سلیمان» استاد ابوحنیفه روبه رو هستند. بنابراین به پاسخگویی در لحظه و به روزرسانی پاسخگویی ها نیاز دارند و این امکان نیز وجود ندارد که به مدینه نامه ای نوشته و منتظر پاسخ نامه باشند. از سوی دیگر، سوالات نیز فراوان است. از این رو می بینیم که در میان اصحاب ائمه کسانی مانند «زراره» یا «ابان بن تغلب» به اجتهاد می پردازند (با همان تعریف ذکر شده) و ممکن است برخی موارد از آن تعریف هم فراتر رفته و نظر شخصی خود را بیان کنند. مانند زراره که در این رابطه گزارشاتی نیز وجود دارد.
وی تصریح کرد: با توجه به این شرایط، اجتهاد ضرورتی گریزناپذیر است. یعنی چاره ای جز آن نبوده است. روایت «علینا القاء الاصول و علیکم التفرع» هم که به امام رضا یا امام صادق علیهماالسلام منسوب است، در حقیقت خبری است از سیره مستمر ائمه و چگونگی تعامل ایشان و اصحابشان در عرصه های دینی.
دکتر صفری فروشانی گفت: حال اگر به عینیت و واقعیت مراجعه کنیم می بینیم افرادی مانند زراره با امام باقر علیه السلام در مسائل کلامی مباحثه می کند، درباره ایمان و کفر مباحثه می کند. امام به اصحاب خود می فرمودند اگر من حکمی یا نظری گفتم شما استناد آن را به ویژه استناد قرآنی آن را از من بخواهید که باز در برخی از گزارشات آمده است که زراره گفت وگویی با امام دارد و چندین سوال می پرسد و امام مرتب استناد به قرآن می دهد یعنی او را به قرآن ارجاع داده و به این ترتیب به او می آموزد که چگونه احکام جزئی را از کلیات به ویژه با استناد به قرآن استخراج کند. یا در رابطه با "ابان بن تغلب" که یکی از فقهای اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام است می بینیم که حضرت باقر علیه السلام به او می فرمایند "در مسجد بنشین و فتوا بده که من دوست دارم امثال تو بسیار باشند".
تشیّع: مکتبی بالنده، تعقل گرا و تفکرگراست
عضو هیئت علمی جامعه المصطفی خاطرنشان کرد: دو کلمه فقیه و فتوا در این فرمایش امام قابل تامل و دقت است. در آن زمان شیعه، کلمه مجتهد را به کار نمی بُرد. اصولا در آن دوره کلمه مجتهد در فرهنگ شیعی مذموم بود چرا اجتهاد ِقیاسیِ اهلِ رای ِکوفی را به ذهن متبادر می کرد و ائمه بیشتر درباره اصحابشان از کلمه "فقیه" استفاده می کردند.
وی با اشاره به مواردی دیگر لز این دست گفت: افرادی مانند "هشام بن حکم" حتی در موارد کلامی نیز اجتهاداتی داشتند که نه تنها مورد نکوهش امام قرار نمی گیرند بلکه امام آنها را تشویق می کنند. همین واکنش ها و رفتارهای ائمه بود که باعث شد مکتب شیعه امامی، یک مکتب بالنده باشد که ضمن اهمیت به بالندگی دانش، تعقل گرا و تفکرگرا است. مکتبی که توانست خود را در میان دو مکتب قوی "اهل رای" در کوفه و "اهل حدیث" در مدینه حفظ کند و با آنها رقابت کرده و در مواردی از آنها پیشی بگیرد. علاوه بر این برای شیعیان، فقها و بزرگان آنها نیز اعتماد به نفس ایجاد شود.
استاد تاریخ اسلام تاکید کرد: از همین طریق بود که شیعه به مرور برای عصر غیبت (غیبت صغری و غیبت کبری) آماده شد. زمانی که دسترسی به امام محدود است یا دوران غیبت کبری که دسترسی به صورت مستقیم یا غیرمستقیم امکان ندارد. امروز نیز همین ویژگی باعث شده که تشیع یک مکتب پویا باشد که اجتهاد را مهم می شمارد. از نظر استقلال هویت شیعی ما اولین رگه های این تلاش را در فرمایشات امام باقر علیه السلام می بینیم و در همین راستاست که در مقابل حصر اجتهاد یا بسته شدن باب اجتهاد در میان اهل سنت، شیعه قائل به مفتوح بودن این باب است.
وی افزود: از همین روست که شیعه امروز می تواند خود را روزآمد کرده و پویایی مکتب تشیع را اثبات کند. حتی فراتر از آن، مکتب شیعه توانسته است در جمهوری اسلامی در طول ۴۷ سال به عنوان یک مکتب سیاسی و اجتماعی، حکومت ارائه کند. ما امروز مدیون ائمه به ویژه امام باقر علیه السلام هستیم. البته جا دارد از عنصر اجتهاد بیشتر بهره بگیریم و بتوانیم با این مکانیسم که در مکتب ما وجود دارد در راستای هر پویاتر شدن آن گام برداریم.
یاسمن محمدی
نظر شما