به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری شبستان، مسجد و محله همواره از ارکان بنیادین زندگی ایرانی ـ اسلامی به شمار میرفتهاند؛ دو کانون اجتماعی که در طول تاریخ، محل شکلگیری بسیاری از تعاملات، تصمیمها و رویدادهای مهم مردمی بودهاند. با این حال، در سالهای اخیر و همزمان با گسترش فناوری و تغییر سبک زندگی، کارکرد اصلی این دو نهاد تا حدی کمرنگ شده و از نقش محوری خود در زندگی روزمره مردم فاصله گرفتهاند.
در سالهای گذشته دولتهای مختلف تلاش کردهاند با احیای مفهوم «محلهمحوری»، این پیوند را دوباره تقویت کنند و محله و مسجد را به متن زندگی مردم بازگردانند. با این حال، این رویکرد در دولت چهاردهم جدیتر از گذشته دنبال میشود و شکل تازهای به خود گرفته است.
تفاوت اصلی طرحی که در دولت چهاردهم پیگیری میشود، تأکید بر «محلهمحوری با محوریت مسجد» است؛ رویکردی که هدف آن بازگرداندن مسجد به جایگاه تاریخی خود به عنوان قلب تپنده هر محله است. در این نگاه، مسجد نه تنها محل عبادت، بلکه کانون همفکری، حل مسائل اجتماعی و ساماندهی امور محلی خواهد بود.
در همین راستا، دکتر مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران با اشاره به نقش تاریخی مسجد در جامعه اسلامی اظهار داشته است: «در زمان رسول خدا(ص)، مسجد محل اداره امور جامعه بود؛ ساختارهای دولتی به شکل امروزی وجود نداشت و مردم در مسجد گرد هم میآمدند و درباره مسائل خود تصمیمگیری میکردند. بر همین اساس، مطلوب آن است که مسجد به «دولت محله» تبدیل شود و شرایط کنونی نیز فرصتی برای تحقق این هدف فراهم کرده است.»
بازگشت نگاهها به نقش محوری مسجد پس از جنگ رمضان
با نگاه به سیره سیاسی پیامبر اسلام(ص) و امیرالمومنین امام علی(ع) بهخوبی میتوان دریافت که مسجد در جامعه اسلامی صرفاً مکانی برای عبادت نبوده است؛ بلکه کانونی برای تصمیمگیریهای اجتماعی، سیاسی و حل مسائل جامعه به شمار میآمد. بسیاری از مهمترین رویدادهای اجتماعی و سیاسی در صدر اسلام در مسجد شکل میگرفت و این مکان نقش محوری در اداره امور جامعه داشت.
پس از جنگ رمضان نیز اهمیت و کارکرد اجتماعی مساجد بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. در آن ایام، مسجد تنها محل برگزاری عبادات نبود، بلکه به پایگاه همبستگی اجتماعی و ساماندهی امور محلهها تبدیل شد. اکنون نیز با گذشت حدود یک ماه از آتشبس جنگ رمضان، این نگاه همچنان پابرجاست. مساجد در بسیاری از محلات به قلب تپنده اجتماع تبدیل شدهاند و بیش از ۷۰ شب است که در نقاط مختلف شهرها، مردم شبها در مساجد گرد هم میآیند. این تجمعهای مردمی که در بسیاری از محلات و شهرها مشاهده میشود، نشاندهنده تغییر نگاه جامعه به نقش و جایگاه مسجد پس از جنگ رمضان است.
در کنار این تحول اجتماعی، نگاه دولت نیز نسبت به نقش مسجد و محله دستخوش تغییراتی شده است. در همین راستا، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای پیشبرد سیاست «محلهمحوری با محوریت مسجد» اقدام به طراحی اپلیکیشن «بانک زمان» کرده است؛ ابزاری که با هدف سازماندهی ظرفیتهای مردمی و تقویت مشارکت اجتماعی در سطح محلات شکل گرفته است.
از سوی دیگر، دولت در نظر دارد مساجد را به کانون حل مسائل و مشکلات هر محله تبدیل کند و در عین حال از ظرفیت آنها به عنوان پناهگاهی برای شرایط اضطراری بهره بگیرد. تاکنون در این چارچوب حدود ۷۰۰ مسجد در تهران شناسایی و برای ایفای چنین نقشی آماده شدهاند. استاندار تهران در این باره گفته است: «در این راستا ۷۰۰ مسجد در تهران برای مدیریت بحران و نقشآفرینی مردم در حل ناترازی انرژی آمادهسازی شدهاند. این مساجد برای شرایط بحران و جنگ مجهز به زیرساختهایی نظیر پنلهای خورشیدی، ژنراتور، ذخایر آب اضطراری، امکانات اسکان و تغذیه شدهاند و در شرایط اضطراری ظرفیت خدماترسانی به نزدیک به یک میلیون نفر را دارند.»
با این اوصاف، «محلهمحوری با محوریت مسجد» دیگر صرفاً یک شعار نیست؛ بلکه بهتدریج در حال تبدیل شدن به یک سیاست عملی در سطح مدیریت شهری و اجتماعی است تا مسجد بار دیگر جایگاه تاریخی خود را به عنوان کانون اصلی زندگی محلهها بازیابد.
ابعاد راهبردی و چالشهای اجرایی محلهمحوری مسجدمحور
طرح «محلهمحوری با محوریت مسجد» را میتوان یکی از مهمترین رویکردهای اخیر در مدیریت اجتماعی محلات دانست؛ طرحی که در کنار ظرفیتهای قابل توجه، با چالشهایی نیز همراه است.
یکی از مهمترین نقاط قوت این طرح، اعتماد اجتماعی مردم به مسجد است. همین اعتماد میتواند زمینه مشارکت مردمی در امور مختلفی مانند کمکهای معیشتی، فعالیتهای آموزشی و حل اختلافات محلی را فراهم کند و مسجد را به کانون اداره امور محله یا همان «دولت محله» تبدیل سازد. علاوه بر این، قرار گرفتن بسیاری از مساجد در مرکز محلات، آنها را به مکانی مناسب برای ارائه خدمات اجتماعی و امدادی تبدیل کرده است.
با این حال، این طرح با برخی چالشها نیز روبهرو است. ضعفهای مدیریتی در اجرای طرحهای کلان، محدود بودن تجربه هیئت امنای مساجد به امور صرفاً عبادی و همچنین احتمال کمبود بودجه از جمله موانعی است که میتواند روند اجرای آن را با مشکل مواجه کند.
از این رو، موفقیت این طرح نیازمند برنامهریزی دقیق، آموزش نیروهای محلی و تأمین منابع لازم است تا «محلهمحوری با محوریت مسجد» بتواند بهطور پایدار در محلات اجرایی شود و در میانه راه متوقف نماند.
نظر شما