خداوند در روز عرفه به کدام سه گروه توجه ویژه دارد؟

به گزارش خبرنگار گروه قرآن و معارف خبرگزاری شبستان آنچه در ادامه می آید گفتگوی ما با حجت الاسلام سید جواد نورموسوی لنگرودی، پژوهشگر دینی درباره حقیقت روز عرفه و اعمال و فضایل این روز عزیز است.

اگر اجازه بدهید از این سوال آغاز کنیم که عرفه یعنی چه؟

عرفه یعنی شناخت و شناخت یعنی  آشنا شدن با وظایف، با آنچه باید انجام داد. سر تا سر دعایی که در این روز خوانده می شود در بر دارنده همین موضوع است. مگر می شود به گونه ای دیگر به آن نگاه کرد؟ برای همین است که امام حسین علیه السلام در سر تا سر دعا به بیان نعمت هایی می پردازند که خداوند خیلی راحت و بدون هیچ منتی آنها را در اختیار انسان قرار داده است. برای همین است که می گوییم شناخت مهمترین عامل جذب انسان به سوی رستگاری است. ما این حقیقت را از حضرت نبی اعظم صلواه الله علیه و آله فرستاده خداوند آموخته ایم که در اولین صحبت خود فرمودند: "من عرفه نفسه فقد عرفه ربه / هرکس خود را شناخت خدای خود را شناخته است."

فلسفه روز عرفه چیست ؟

روز عرفه از اعیاد عظیم است. اگرچه به اسم عید نامیده نشده و روزی است كه حق تعالی، بندگان خویش را به عبادت و طاعت خود فراخوانده و سفره های جود و احسان خود را برای ایشان گسترانیده و شیطان در این روز خوار، حقیرتر و رانده تر، و در خشمناك ترین اوقات خواهد بود. روایت شده كه حضرت امام زین العابدین علیه السلام در روز عرفه صدای سائلی را كه از مردم كمك می نمود شنید، و به او فرمود: وای بر تو آیا از غیر خدا درخواست می كنی؟

عرفات نام جایگاهی است كه حاجیان در روز عرفه (نهم ذی الحجه) در آنجا توقف می كنند و به دعا و نیایش می پردازند و پس از برگزاری نماز ظهر و عصر به مكه مكرمه باز می گردند و وجه تسمیه آن را چنین گفته اند كه جبرائیل علیه السلام هنگامی كه مناسك را به ابراهیم می آموخت، چون به عرفه رسید به او گفت «عرفت» و او پاسخ داد آری، لذا به این نام خوانده شد. در وجه تسمیه آن اقوال مختلفی وجود دارد:

برخی آن را جمع « عرفه » و به معنی کوه و بلندی ذکر کرده اند، بعضی آن را از عرفان ، شناخت و معرفت دانسته و برای چنین نامگذاری نیز ریشه های تاریخی قائل شده اند. از جمله آن که حضرت آدم و حوا پس از هبوط به زمین و بعد از جدایی طولانی در این صحرا به یکدیگر رسیده و با هم آشنا شده اند. عده ای نیز گفته اند عرفات ( به معنای آشنایی ) به آن علت است که حضرت ابراهیم علیه السلام در این جا توسط جبرئیل با مناسک خود آشنا شد و به آنها عارف شد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل شده که در وجه تسمیه عرفات فرمود: جبرئیل روز عرفه بر ابراهیم فرود آمد و به او گفت: به گناهانت اعتراف کن و مناسک را بشناس لذا چون او اعتراف کرد آنجا را عرفات نامیدند.

در قرآن کریم نیز نام این سرزمین ذکر شده است: « ... فاذا افضتم من عرفات فاذکروالله عند مشعرالحرام / و هرگاه از عرفات برگشتید، خداوند را در مشعرالحرام یاد کنید. »

و نیز گفته اند سبب آن این است كه مردم از این جایگاه به گناه خود اعتراف می كنند و بعضی آن را جهت تحمل صبر و رنجی می دانند كه برای رسیدن به آن باید متحمل شد. چرا كه یكی از معانی «عرف» صبر و شكیبایی و تحمل است.

صحرای عرفات دقیقا كجاست ؟

عرفات نام صحرایی است وسیع و هموار، دردامنه کوهی به نام « جبل الرحمه »که درجنوب شرقی مکه مابین « ثویه » و « عرنه »، « نمره » تا « ذی المجاز » قراردارد. طول تقریبی این صحرا دوازده کیلومتر وعرض آن 5/6 کیلومتر است. عرفات در 21 کیلومتری مکه واقع شده و بخش عمده آن از حرم خارج است.

آیا پذیرش توبه آدم در همین صحرا بود؟

بله به نقل از قرآن، حضرت آدم (ع) در عرفات توبه کرد و توبه او پذیرفته شد: "فَتَلَقی آدَمُ مِنْ رَبِّه كَلماتُ فتابَ عَلیهِ اِنَّه’ هو التَّوابُ الرّحیمْ /آدم از پروردگارش كلماتی دریافت داشت و با آن بسوی خدا بازگشت و خداوند، توبه او را پذیرفت، چه او توبه پذیر مهربان است."

طبق روایت امام صادق(ع)، آدم (ع) پس از خروج از جوار خداوند و فرود به دنیا، چهل روز هر بامداد بر فراز كوه صفا با چشم گریان در حال سجود بود، جبرئیل بر آدم فرود آمد و پرسید:

ـ چرا گریه می كنی ای آدم؟

ـ چگونه می توانم گریه نكنم در حالی كه خداوند مرا از جوارش بیرون رانده و در دنیا فرود آورده است.

ـ ای آدم به درگاه خدا توبه كن و بسوی او بازگرد.

ـ چگونه توبه كنم؟

جبرئیل در روز هشتم ذیحجه آدم را به منی برد، آدم شب را در آنجا ماند و صبح با جبرئیل به صحرای عرفات رفت، جبرئیل به هنگام خروج از مكه، احرام بستن را به او یاد داد و به او لبیك گفتن را آموخت و چون بعد از ظهر روز عرفه فرا رسید تلبیه را قطع كرد و به دستور جبرئیل غسل نمود و پس از نماز عصر، آدم را به وقوف در عرفات واداشت و كلماتی را كه از پروردگار دریافت كرده بود به وی تعلیم داد، این كلمات عبارت بودند از:خداوندا با ستایشت تو را تسبیح می گویم: سُبحانَكَ اللهُمَ وَ بِحمدِك، جز تو خدایی نیست: لا الهَ الاّ اَنْتْ، كار بد كردم و به خود ظلم نمودم: عَمِلْتُ سوء وَ ظَلَمْتُ نَفْسی ، به گناه خود اعتراف می كنم: وَ اِعْتَرِفْتُ بِذَنبی اِغْفرلی ، تو مرا ببخش كه تو بخشنده مهربانی: اِنَّكَ اَنْتَ اَلغَفور الرّحیمْ .

آدم (ع) تا بهنگام غروب آفتاب همچنان دستش رو به آسمان بلند بود و با تضرع اشك می ریخت، وقتیكه آفتاب غروب كرد همراه جبرئیل روانه مشعر شد، و شب را در آنجا گذراند. و صبحگاهان در مشعر بپاخاست و در آنجا نیز با كلماتی به دعا پرداخت و تا اینکه سر انجام بخشیده شد.

حضور انبیا و اولیا در عرفات چگونه بوده است؟

آنچه در این باره می دانیم از حضرت ابراهیم علیه السلام آغاز می شود که در صحرای عرفات، جبرئیل، پیك وحی الهی، مناسك حج را به حضرت ابراهیم (ع) نیز آموخت و حضرت ابراهیم (ع) در برابر او می فرمود: عَرِفتُ، عَرِفتُ / شناختم، شناختم.

دامنه كوه عرفات در زمان صدر اسلام كلاس صحرایی پیامبر اسلام (ص) بود .در سال دهم هجری که پیامبر، آخرین حج خود را موسوم به حجه الوداع را انجام داد، در سرزمین عرفات برای مسلمانان خطبه ای بسیار مهم ایراد فرمود که منشور حقوق بین المللی اسلام نام گرفته است.

از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: خداوند عزوجل زمین را از زیر کعبه گسترش داد تا منی، سپس آن را از منی به سوی عرفات گسترانید. پس زمین از عرفات است و عرفات از منی است و منی از کعبه است.

حضرت سیدالشهداء هنگامی که از مدینه به سوی مکه حرکت کرد،در روز عرفه در همین سرزمین دعایی خواند که سرشار از مضامین توحیدی بسیار عالی است. این دعا به دعای امام حسین (ع) در روز عرفه مشهوراست.

نهم ذیحجه روز عرفه است. خداوند متعال در این روز به سه مکان و سه گروه از انسانها، توجه ویژه دارد: اول: كربلا و زائران امام حسین (ع)  . دوم: صحرای عرفات (در نزدیكی مكه) و حجاج بیت الله . و سوم: هر جا از دنیا كه دستی به سوی او بلند شود و دلی بشكند.

اگر ممکن است به برخی از اعمال شب و روز عرفه اشاره ای داشته باشید؟

شب نهم از شب‎های متبرک و شب مناجات با قاضى الحاجات است و توبه در آن شب مقبول و دعا در آن مستجاب است. عبادت در این شب، اجر صد و هفتاد سال عبادت را دارد. در شب و روز عرفه پس بگو :اَسْتَغْفِرُ اللّهَ الَّذى لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْحَىُّ الْقَیُّومُ وَاَتوُبُ اِلَیْهِ ده مرتبه / توانا است آمرزش خواهم از خدایى كه معبود بحقى جز او نیست كه زنده و پاینده است و بسویش توبه كنم.

اول: یا اَللّهُ ده مرتبه یا رَحْمنُ ده مرتبه یا رَحیمُ ده مرتبه یا بَدیعَ السَّمواتِ وَالاْرْضِ یا ذَاالْجَلالِ وَالاْكْرامِ ده مرتبه یا حَىُّ یا قَیُّومُ ده مرتبه یا حَنّانُ یا مَنّانُ ده مرتبه یا لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ ده مرتبه آمینَ ده مرتبه

دوم: احیا و نماز و عبادت در شب عرفه.

سوم: دعا در شب عرفه كه گفته شده است مستجاب می‌گردد.

چهارم: زیارت امام حسین (ع) در شب عرفه.

پنجم: مستحب است غسل پیش از زوال و زیارت امام حسین (ع) در روز و شب عرفه انجام شود.

 ششم:  روز عرفه، اگر سبب ضعف و مانع از دعا و مناجات نشود.

هفتم: قرائت دعای عرفه امام حسین علیه السلام  كه بهتر است بعد از نماز عصر باشد.

هشتم: قرائت دعای عرفه امام سجاد علیه السلام كه در صحیفه سجادیه موجود است.

نهم: زیارت امام حسین (ع) در روز عرفه.

دهم: زیارت حضرت اباالفضل العباس (س) در روز عرفه .

یازدهم: اعتراف و اقرار به گناهان.

دوازدهم: بعد از نماز عصر پیش از آن که مشغول به خواندن دعاهاى عرفه شود در زیر آسمان دو رکعت نماز بجا آورد و نزد حق تعالى به گناهان خود اعتراف و اقرار کند تا به ثواب عرفات رستگار شود و گناهانش آمرزیده گردد.دو رکعت نماز که در رکعت اوّل بعد از حمد، سوره  توحید و در ركعت دوم بعد از حمد، سوره کافرون خوانده می‌شود. سپس چهار رکعت نماز که در هر رکعت بعد از حمد،پنجاه مرتبه سوره توحید - این نماز در واقع همان نماز حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است.

سیزدهم: خواندن دعای ام داود.

چهاردهم: خواندن دعای مشلول

البته به این نکته می خواهم اشاره کم که از مشاهده فهرست بالا نترسید. هركدام راكه حال وحوصله داریدانجام دهید. انجام غسل كار ساده ای است که جزو كارهای روزمره ماست؛ فقط باید نیت غسل عرفه كرد. دو ركعت نماز و بعد خلوت با خدا بیش از 10دقیقه وقت نمی گیرد ولی به دل‌های ما صفا و جلا می دهد. فقط بدانیم كه:خداوندبزرگ و كریم است. كیفیت هم معمولا از كمیت مهم‌تر است.