جایگاه تربیت و اخلاق در اسلام / تفاوت تربیت اسلامی با تربیت لیبرال و غربی چیست؟

به گزارش سرویس دیگر رسانه های خبرگزاری شبستان،هشتم اسفندماه، به عنوان روز امور تربیتی و تربیت اسلامی در کشورمان ثبت شده است. روزی که پدران، مادران و مربیان، با هماهنگی های مفید، در تربیت و پرورش فرزندان عزیز مملکت اسلامی می کوشند و با یک برنامه ریزی صحیح و سنجیده، روح کودکان را با معنویت آشنا نموده، تا آنان درست زیستن را بیاموزند و در آینده، افرادی متعهد پرورش یابند. به مناسبت این روز،خبرگزاری علم و فناوری گفتگویی با ولی ابراهیمی، استاد دانشگاه، کارشناس علوم تربیتی و مسئول سازمان علمی و پژوهشی استان همدان در مورد جایگاه و اهمیت اسلام به مقوله تربیت داشته است که به آن می پردازیم.

تربیت یعنی چه؟

ولی ابراهیمی در مورد معنای تربیت گفت: تربیت  به معنی رشد است و معنای اصطلاحی تربیت، عبارت است از رشد دادن، یا فراهم نمودن زمینه رشد و شکوفائی استعدادها و به فعلیت رساندن قوای نهفته یک موجود است. وی افزود: تربیت اسلامی نیز به مجموعه‌ای از مفاهیم مرتبط با هم در چارچوب فکری واحد گویند که در مبادی و ارزش‌ها به قرآن کریم و سنت شریف نبوی تکیه دارد و به این ترتیب، انسان از لحاظ روحی، جسمی، عقلی و جانی به طور کامل و متوازن تربیت می‌شود، به گونه‌ای که گفتار و رفتارش با هم انسجام می‌یابد.

جایگاه تربیت و اخلاق در اسلام

ابراهیمی در مورد نحوه تربیت انسان از دیدگاه اسلام گفت: از نظر اسلام، ابتدا باید انسان و نیروها و استعدادهایش را شناخت، آن گاه به تربیت او پرداخت. انسان ترکیبی از جسم مادی و روح است. این دو در یکدیگر تأثیر می گذارند و تربیت و پرورش هر دو و سالم نگه داشتن آنها از فساد، موجب هماهنگی و وحدت در مجموعه وجود انسان می شود. وی در مورد جایگاه تربیت و اخلاق در اسلام گفت: اگر به این حقیقت توجه کنیم که آفرینش انسان، به منظور تکامل و رشد معنوی اوست و هدف از بعثت انبیا و به ویژه رسالت خاتم پیامبران، تکمیل فضیلت های اخلاقی و فراهم کردن زمینه این رشد و کمال است، جایگاه تربیت و اخلاق و مقصد نهایی آن آشکار می گردد؛ ازاین رو هنگامی که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله را برای ابلاغ رسالت به یمن اعزام کرد، به او توصیه فرمود: «کتاب خدا را به آنان بیاموز و به اخلاق حسنه تربیتشان کن».

عوامل مؤثر بر تربیت انسان

کارشناسان تربیتی برای رشد و تکامل انسان در ابعاد گوناگون بدنی، روانی، عقلی، عاطفی و اجتماعی، عواملی را مؤثر می داند که مهم ترین آنها عبارتند از: 1. وراثت؛ 2. غذا که رشد و نمو سلول ها و ذخیره انرژی بر آن مبتنی است ؛ 3. محیط اجتماعی که از روز تولد بر فرد مسلط و حاکم است و با مادر شروع می شود و به تدریج به شکل روابط اجتماعی گسترده در می آید.

مراحل تربیت انسان از دیدگاه اسلام

مسئول سازمان علمی وپژوهشی استان همدان در مورد مراحل تربیت انسان در طول زندگیش گفت: کارشناس مسائل تربیتی زندگی انسان را به سه مرحله کودکی، جوانی و بزرگسالی تقسیم می شود و انسان در هر یک از این مراحل، به رشد و نمو می رسد و به تناسب هر مرحله و ویژگی های آن، تربیت خاصی را می طلبد. در منابع اسلامی نیز به مراحل رشد و تربیت انسان، در ابعاد گوناگون جسمانی، روحانی، مادی و معنوی توجه شده است و برای هر یک از این مراحل نیز تدبیری برای تربیت انسان اندیشیده شده است.

تربیت در کودکی

ابراهیمی با اشاره به اینکه اسلام بهترین زمان تربیت کودک را چند سال قبل از تولد می داند گفت:  جالب است بدانید دکتر سیلوانوس یکی از برجسته ترین روانشناسان آمریکایی این گفته اسلام را که تربیت کودک سالها پیش از تولد آغاز می شود را تایید کرده است و این صحبت های حکیمانه نشان دهنده ی تاثیر نسل پیشین بر زندگی نسل حاضر است. وی در ادامه گفت: تربیت سال های نخستین عمر، مناسب ترین زمان برای تربیت است؛ چون فطرت کودک دست نخورده و زمینه پذیرش کاملاً هموار است. در این مرحله، مسئولیت تربیت و مراقبت های رفتاری، بیش از هر کس، بر عهده پدر و مادر است.

تربیت در جوانی

مسئول سازمان علمی و پژوهشی همدان در مورد توجه ویژه اسلام به تربیت جوانان در اسلام گفت: در برنامه های تربیتی اسلام، به جوانان توجه بسیاری شده و استفاده درست از زمینه های فطری، ایمانی و عقلی در تربیت آنان مورد توجه قرار گرفته است . وی افزود: در بعد از انقلاب اسلامی نیز مسئولین کشور توجه ویژه ای به بحث تربیت جوانان داشته است تا آنجا که آامام خمینی رحمه الله نیز با توجه به نقش سازنده جوانان در نظام اجتماعی و ضرورت خودسازی در این دوران، خطاب به آنها می فرماید: «قلب جوان، لطیف و ملکوتی و انگیزه های فساد در آن ضعیف است، ولی هرچه سن بالا رود، ریشه گناه در قلب قوی تر و محکم تر می گردد، تا جایی که کندن آن از دل ممکن نیست». پس می توان با شناخت نیازهای جوانان و رفع نیازهایشان در تربیت آن ها اقدام نماییم.

تربيت اجتماعي بزرگسال

کارشناس مسائل تربیتی در مورد تربيت اجتماعي بزرگسال در اسلام گفت: تربيت اجتماعي بزرگسال يک مساله هنجاري فرايندي است که از خلال آن بزرگسال نقش هاي جديد اجتماعي را بازدروني سازي نموده و نقش ها و موقعيت هاي ناسازگار را در جهت تعالي و رسيدن به کمال مطلوب سازگار مي سازد. وی در ادامه گفت:  ناقص بودن تربيت پيشين، کمال طلبي دائمي افراد، تاثير گرايش هاي دروني بر رفتارها و کنش هاي اجتماعي و جديد بودن و ناسازگاري نقش هاي اجتماعي مسائلي اند که ضرورت و چرايي تربيت اجتماعي بزرگسال را توجيه مي کنند. در منابع ديني، روش هايي چند براي تربيت اجتماعي بزرگسال در محيط خانواده در نظر گرفته شده است که عبرت دهي (يادآوري تاريخ و جريان هاي گذشته و بيان نقاط ضعف و قوت آن)، انذار (ترساندن از بلايا، حساب و کتاب قيامت و مجازات هاي رسمي و غير رسمي اجتماعي) و وصيت (فراخواندن اعضاي خانواده به پايبندي به ارزش هاي اجتماعي، آداب همزيستي و تعاون و همکاري) از جمله آنها است که در نوشتار پيش رو تبيين گرديده است.

نقش رسانه ها در تربیت جامعه اسلامی

کارشناس مسائل تربیت نقش رسانه ها برای تربیت جامعه اسلامی مهم توصیف کرد و گفت: گستردگی و تأثیر عناصر رسانه ای نظیر کتب، مجلات، مجموعة مطبوعاتی، صدا و سیما، ویدئو، ماهواره و اینترنت؛ امروزه بر کسی پوشیده نیست. از جمله مقاصد رسانه ها می توان: اطلاع رسانی، تعلیم و تربیت، اندیشه پروری (فرهنگ سازی)، هدایت و راهنمایی، افزایش آگاهی ها و... اشاره کرد که البته باید در تمام این اهداف و مقاصد، اهداف تربیتی نهفته باشد. پس رسانه ها می توانند در تربیت جوانان نقش منفی، یا نقش مثبت ایفاء نمایند. امام خمینی ـ رحمة الله علیه ـ نیز در سخنان خویش به اهمیت رسانه ها اشاره می فرمایند و رسانه ها را عامل تربیت جوانان برمی شمارند.

وی افزود: بسیاری از یادگیری ها غیرمستقیم هستند و پایدارترین تربیت، تربیت غیر مستقیم و ضمنی است که در فیلم ها و سریال ها و داستان ها و... قابل مشاهده است. مثلاً شما داستان های رادیو، تلویزیون، فیلم های سینمایی، کتاب، جراید، مجلات و... را در نظر بگیرید، قهرمان داستان های شورانگیز به خصوص اگر در آن داستان ها جنبه های دینی و هنری به خوبی به کار رفته باشد، فوق العاده در نظر انسان اهمیت پیدا می کند و انسان می کوشد تمام خصوصیات زندگی خود را با وضع آنها منطبق سازد و کمتر کسی پیدا می شود که دارای استقامت باشد و تحت تأثیر قرار نگیرد.

تفاوت تربیت اسلامی با تربیت لیبرال و غربی

ابراهیمی در مورد تفاوت تعلیم و تربیت از دیدگاه دینی با تعلیم و تربیت لیبرال و غربی به خبرنگار ما گفت: براساس نتایج حاصله ، در تعلیم و تربیت دینی به تمام ابعاد وجودی انسان و شئون مختلف زندگانی فردی و اجتماعی او توجه می گردد، زیرا اصول و روش های آن ، برگرفته از وحی و مطابق فطرت آدمی است اما نتایج حاصله نشان می دهد که بر تعلیم و تربیت لیبرال ایراداتی از جمله تک بعدی بودن ، طبقاتی بودن ، غیر دموکراتیک بودن و عدم توجه به واقعیت نهایی (متافیزیکی ) انسان وارد است از طرف دیگر انسان تربیت شده در این مکتب از خود بیگانه بوده و ارزشها در آن متغیر و نسبی است . وی در ادامه گفت: از جمله تفاوتهای تعلیم و تربیت دینی با تعلیم و تربیت لیبرال این است که : در تعلیم و تربیت دینی محور خداست ولی در لیبرال انسان است در تعلیم و تربیت لیبرال تجربه گر و خردگر است اما در تعلیم و تربیت دینی علاوه بر تجربه و خرد به عوامل مافوق حس نیز توجه می شود در تعلیم و تربیت لیبرال بر جدایی دین از دنیا تاکید می شود در حالیکه در تعلیم و تربیت دینی هم به دنیا و هم به آخرت توجه می شود. وی افزود: در تعلیم و تربیت لیبرال هدف وسیله را توجیه می کند ولی در دین الهی هم هدف و هم وسیله مقدس است و ارزشها ثابت هستند و نهایت اینکه هر دو دیدگاه به عقل و اندیشه توجه داشته و با استبداد و دیکتاتوری مخالفند و برایتکار و خودباوری و شکوفا شدن استعدادها تاکید می ورزند و همچنین با جهل و خرافه پرستی به مخالفت می پردازند.

کلام آخر...

ابراهیمی در پایان روش تربیتی قرآن را روشی خاص دانست و گفت: روش تربیتی قرآن کاملترین روش تربیتی است که مهمترین مشخصه آن جنبه اخلاقی و پرورش بعد معنوی انسان است، در واقع هدف تربیتی اسلام بیشتر این است که انسانی را تربیت کند که در این دنیا زندگی کند بدون اینکه کوچکترین اصطحکاک بین او و جهان هستی به وجود بیاید و به نحو کاملی بتواند از امکانات موجود استفاده کند تا بتواند آینده خود را تضمین کند، آینده ای که دیگر راه برگشتی در آن نیست و هر چه هست نتیجه تلاش انسان است. خانواده ها نیز با سر لوحه قرار دادن قرآن در تربیت فرزندانشان می توانند مانع آلوده شدن فرزندان به گناه و منحرف شدن آن ها شوند.

انتهای خبر/