اینترنت؛ آمیخته‌ای از فرصت‌ها و تهدیدها/مهمترین بی سوادی نداشتن سواد فضای مجازی است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از رشت، از زمانى که اینترنت وارد فضاى زندگى انسان شده تاکنون، با وجود تمام مزایاى آن، دغدغه‌‎ها و نگرانى‌هایى را هم بر خانواده‌ها تحمیل کرده است. به دلیل ویژگی‌ خاص فضای مجازی و نو بودن این پدیده، بسیاری از والدین فرصت، امكان و یا توان كافی برای شناخت دقیق این فضا و كاربردهای آن را به دست نیاورده‌اند و عدم آشنایی مناسب آنها با این فضا و در مقابل استفاده روزمره نوجوانان و جوانان و حتی كودكان از این فضا باعث شده است كه یك فضای محرمانه و خصوصی در داخل خانه برای فرزندان ایجاد شود و آنها بدون دغدغه و بدون احساس وجود ناظر بیرونی به سایت‌های مختلف در این فضا دسترسی یافته و به دلیل ویژگی‌های سنی و شخصیتی و كنجكاوی های خود از فضاهای ناسالم موجود در اینترنت تاثیر بگیرند.

 

ضریب نفوذ اینترنت در جهان در هر 100 نفر 39 نفر است و این آمار در ایران 61 نفر است و همچنین میزان ضریب نفوذ تلفن در دنیا 81 نفر و در ایران 91 نفر است. افزایش دسترسی کاربران به اینترنت برنامه‌های گوناگونی نیز ارتباطات افراد با یکدیگر را تسهیل می‌کنند. شاید زندگی مجازی برخی از ما این روزها شلوغ تر و پرشور تر از زندگی روزمره مان باشد. ساعت آنلاین بودن برخی افراد به کمک تبلت‌ها و تلفن‌های همراه به 24 ساعت می‌رسد! به ویژه شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های ارتباطی اینترنتی در این زندگی آنلاین سهم ویژه‌ای را دارند.

 

روزی جامعه شناسان و روان شناسان نگران پیامدها و آسیب‌های ارتباط میان فردی ضربه خورده از پیامک‌ها بودند که رابطه‌ها را منحصر به یک پیام چند خطی کرده‌اند اما این روزها زندگی شخصی افراد در لایه‌های درونی تر مجازی نسبت به زندگی اجتماعی حقیقی آنها خزیده است.این زندگی انفرادی را فیس بوک، گوگل پلاس و ایستاگرام از یک طرف، تانگو و وایبر و اسکایپ از طرف دیگر به انحصار خود در آورده‌اند.

اما انفرادی شدن زندگی اجتماعی افراد و رفتن در لاک خود در میان خانواده در کنار اعتیاد اینترنتی، تنها ایراد ناشی از این زندگی آنلاین نیست بلکه نوع کاربری و رابطه با افراد در فضای مجازی در بیان بهتر نوع فرهنگ زیست مجازی افراد ایرادی است که باید از طریق فرهنگ سازی و به عبارت درست تر با افزایش سواد فضای مجازی آن را برطرف کرد.

 

سواد فضای مجازی مصونیت بخش در برابر آسیب‌ها

سجاد ستوده، کارشناس فضای مجازی و رسانه‌های دیجیتال در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از رشت گفت: از علم، آگاهی و اطلاعاتی که به وسیله آن بتوانیم از فضای مجازی طوری استفاده کنیم که براساس نوع استفاده آسیب‌های کمتری متوجه ما شود و از فوائد فضای مجازی استفاده بیشتری ببریم، به سواد فضای مجازی تعبیر می‌شود.

 

وی با بیان اینکه فضای مجازی مانند هر موضوع اجتماعی دیگری یکسری مضراتی دارد و در کنار این مضرات، فوایدی هم دارد، افزود: اگر فرد دارای سواد فضای مجازی باشد می‌تواند به شکلی نیازهای خود را از این فضا تامین کند که کمترین آسیب‌ به او وارد شود.

 

این کارشناس فضای مجازی و رسانه‌های دیجیتال یادآور شد: در حیطه سواد فضای مجازی به شکل کاربردی به دنبال فراگرفتن اطلاعات و آگاهی پیرامون ابزارهایی که ما را متصل به فضای مجازی می‌کند، هستیم.

 

وی اعلام کرد: سواد فضای مجازی در مورد نرم افزارهای بکارگیری شونده و خدمات رسان در فضای مجازی هم یاور ما خواهد بود.

 

ستوده با اشاره به استفاده حجم عظیمی از مردم کشور ما به شکل‌های مختلف از فضای مجازی، اظهار داشت: متاسفانه آن طوری که باید به سواد فضای مجازی در کشور ما پرداخته نمی‌شود.

 

وی اذعان کرد: 23 میلیون ایرانی به شکل متناوب از طریق فضای مجازی مشغول انجام بازی‌های مختلف هستند که 95 درصد از این تعداد را کسانی تشکیل می‌دهند که با تلفن‌های هوشمند خود مشغول بازی هستند.

 

این فعال فرهنگی تاکید کرد: استفاده از شبکه‌های مجازی و موبایلی روز به روز در حال افزایش است و فضای مجازی به بخش جدانشدنی و مهمی از زندگی مردم ما تبدیل شده است و همین موضوع، اهمیت پرداختن به موضوع سواد فضای مجازی را دوچندان می‌کند.

 

جایگاه سواد مجازی در کشور شایسته نیست

وی اظهار داشت: با توجه به حجم وسیع کنونی استفاده از فضای مجازی در کشور، سواد فضای مجازی و پرداختن به آن، جایگاه شایسته‌ای در کشور ندارد.

 

ستوده با اشاره به تاکید رهبر معظم انقلاب به اهمیت پرداختن به مقوله سواد فضای مجازی در پیوست حکم انتصاب اعضای جدید شورای عالی فضای مجازی در شهریور ماه 1394 گفت: متاسفانه با گذشت بیش از 14 ماه از دستور ایشان توجه چندانی به موضوع سواد فضای مجازی نشده است.

وی درباره اهمیت سواد فضای مجازی در کشورهای دیگر اظهار کرد: در دنیا به ویژه کشورهای پیشرفته سواد فضای مجازی بخش بزرگی از مفاهیم آموزشی آنان را تشکیل می‌دهد و والدین موظف به آموزش مفاهیم مرتبط با فضای مجازی هستند.

 

وی ادامه داد: به عنوان مثال در ژاپن آموزش و آشنایی با فیسبوک برای والدین اجباری است و در صورت طی نکردن این دوره آموزشی، طی فرآیندی از برخی حقوق اجتماعی خود محروم می‌شوند.

 

این کارشناس فضای مجازی و رسانه‌های دیجیتال تصریح کرد: در کشورهای پیشرفته دنیا موضوع سواد فضای مجازی جا افتاده و دولت‌ها و مردم نسبت به این موضوع حساسیت نشان می‌دهند.

 

وی اعلام کرد: در بسیاری از کشورهای دنیا همچون آمریکا عضویت نوجوانان در شبکه‌های اجتماعی برای زیر 13 سال ممنوع بوده و در صورت وقوع، جرم تلقی می شود. در برخی کشورها نیز داشتن گوشی هوشمند برای نوجوان زیر 18 سال ممنوع است.

 

ستوده به تلاش‌ها برای آشنا سازی دانش آموزان با سواد فضای مجازی در نظام آموزشی کشور اشاره و اظهار کرد: از ابتدای سال تحصیلی امسال برای پایه دهم، درسی به نام تفکر و سواد رسانه‌ای به شکل آزمایشی اضافه شده است که جای تقدیر دارد اما متاسفانه در بسیاری از مدارس، کلاس این درس تشکیل نمی شود و یا معلم‌ها و یا اساتید دیگر رشته‌ها که آشنایی تخصصی با موضوع درس ندارند، در حال تدریس این کتاب هستند.

 

وی همچنین با اشاره به محتوای فعلی این کتاب افزود: محتوا و سرفصل‌های این کتاب در حال حاضر کاربردی نیست و با توجه به پیشرفت سریع تکنولوژی و فضای مجازی، محتوای این کتاب در دنیای امروز به کار نوجوان ما نمی آید.

 

این فعال فرهنگی درباره اهمیت سواد فضای مجازی برای کودکان و نوجوانان، گفت: علم و سن استفاده از فضای مجازی در کشور ما پایین آمده است و بر همین اساس ما باید آمورش سواد فضای مجازی را در ابعاد مختلف از سنین کودکی شروع کنیم.

 

وی اظهار داشت: در حال حاضر در خانواده‌های مختلف کودکان در سنین پایین در حال استفاده از وسایل مرتبط با فضای مجازی هستند.

 

ستوده با اشاره به مخاطرات عدم پرداختن به موضوع سواد فضای در جامعه گفت: اتفاقی که در تهران برای کودک 6 ساله افغانی افتاد، پس از بررسی‌ها مشخص شد خلاء نبود سواد فضای مجازی و سواد رسانه ای برای فرد قاتل یکی از اصلی ترین عوامل بروز این جنایت هولناک بوده است.

 

وی نداشتن توان خواندن و نوشتن را بی سوادی سیاه خواند و گفت: این نوع بی‌سوادی دیده می‌شود و آسیب‌های آن ملموس بوده، مردم آن را بد می‌دانند و با آن برخورد خوبی هم ندارند اما بی سوادی خطرناک امروز، بی سوادی سفیدی است که دیده نمی شود، کسی آن را زشت نمی داند و نبودش برای کسی مهم نیست و آن نداشتن سواد استفاده از فضای مجازی و بی سوادی رسانه ای است.

 

بدترین نوع بی سوادی نداشتن سواد فضای مجازی

این کارشناس فضای مجازی و رسانه‌های دیجیتال با بیان اینکه مهمترین نوع بی سوادی نبود سواد فضای مجازی است، گفت: در عصر حاضر نسبت به این نوع بی سوادی توجه و حساسیت کافی وجود ندارد.

 

وی ریشه بخش وسیعی از معضلات اجتماعی را نهفته در فضای مجازی دانست و افزود: بخش اعظمی از طلاق‌ها، روابط نامشروع و ... به فضای مجازی و نبود سواد فضای مجازی بر می‌گردد و اینکه ما نمی‌دانیم چطور از فضای مجازی بهره ببریم این خود عامل مهمی برای این ناهنجاری هاست.

 

این پژوهشگر حوزه فضای مجازی اعلام کرد: مسائل و موضوعات مطرح شده درباره لزوم سواد فضای مجازی برای کودکان ما ویژه تر است.

 

کودکان عصر تبلت و ضرورت تجهیز به سواد فضای مجازی

وی اظهار داشت: کودکان ما متعلق به عصر تبلت هستند و با بازی‌های مختلفی در تبلت و تلفن‌های همراه از سنین کودکی درگیر بوده و چون در حال استفاده از فضای مجازی هستند باید به فکر واکسیناسیون آنها باشیم و بهترین راه در این مسیر سواد فضای مجازی است.

ستوده با تاکید بر اینکه در دسترس بودن تبلت و یا تلفن همراه و داشتن ارتباط با فضای مجازی به معنای داشتن سواد فضای مجازی نیست، گفت: اینکه از چه سنی کودکان و نوجوانان باید گوشی‌های هوشمند و تبلت داشته باشند و یا اصلاً برای فرزند 10 ساله خود باید تبلت بخریم یا نه همه در گرو این است که رابطه خود با سواد فضای مجازی را روشن کرده باشیم.

 

 وی اذعان کرد: سن استفاده از گوشی‌های هوشمند در کشور ما به زیر 7 سال می‌رسد، این فضا در کشور ما باز است و خانواده ­ها بدون آگاهی از مضرات فضای مجازی در حال خرید این نوع گوشی‌ها برای فرزندان خود هستند.

 

این کارشناس فضای مجازی و رسانه‌های دیجیتال خاطرنشان ساخت: آسیب‌های اجتماعی در حوزه دانش آموزی، پایین آمدن معدل و کیفیت درس خواندن و کاهش خلاقیت تنها بخشی از مشکلات این روزهای جامعه دانش آموزی ماست که ریشه در استفاده نامناسب و بدون آگاهی از فضای مجازی دارد.

 

وی درباره راهکارهای افزایش سواد فضای مجازی، گفت: بخشی از این راهکارها به تصمیمات حکومتی و بخشی به خانواده ها و نیز خود فرد بر می‌گردد.

 

این فعال فرهنگی با اذعان به اینکه همه خانواده‌ها باید با جدیت به سواد فضای مجازی بپردازند، اظهار کرد: مراجعه به کارشناسان و مشورت گرفتن از صاحبنظران این حوزه می‌تواند در بهبود سواد فضای مجازی موثر باشد.

 

 ستوده افزود: پدران و مادران باید دقت کنند چرا که یک تحریف روانی در جامعه ایجاد شده که همه دانش آموزان گوشی هوشمند دارند و ما هم باید برای فرزند خود گوشی هوشمند بخریم؛ این یک تحریف است و نباید فریب این بازی روانی را خورد.

 

این کارشناس فضای مجازی و رسانه‌های دیجیتال تاکید کرد: مهم این است که رسانه‌ها به سواد فضای مجازی بپردازند. اگر بتوانیم مطالبه سواد فضای مجازی را در جامعه همه گیر کنیم آمار آسیب‌های اجتماعی به شکل قابل توجه و مشاهده­ ای پایین خواهد آمد.

 

آسیب‌های فضای مجازی

حقیقت این است که فضای مجازی می‌تواند با برنامه ریزی به بستری آموزشی و مفید تبدیل شود اما با توجه به ویژگی‌هایی که دارد می‌تواند زمینه ساز خطراتی در تمامی سطوح و ابعاد زندگی باشد. آسيب‌های اجتماعی حاصل از ارتباط با اینترنت دامنه وسیعی دارد. طوری که می‌توان حوزه آسیب‌های آن را از چند هویتی گرفته تا دسترسی به حساب‌های بانكی، هرزه نگاری، انتشار محتواهای مستهجن، تجاوز به حريم خصوصی افراد و اشاعه خشونت عنوان کرد.

 آزادی بی حد و حصر در فضای مجازی، خلاء قانونی و عدم امکان حضور و نظارت پليس بر تمام ابعاد آن موجب شده كه عده‌ای از کاربران بر اساس هنجارهای لحظه‌ای عمل كنند. گمنامی افراد در اينترنت نه تنها پيگرد قانونی مجرمان را در فضای مجازی مشكل کرده بلکه زمينه گسترش آن را نيز فراهم می‌کند.

 

یکی از کارکردهای مهم و خطرناک این فضا، گفتگوهای اينترنتی است که به واسطه گسترش استفاده از تلفن‌های همراه، روز به روز در حال افزایش است. فارغ از اینکه این موضوع بیشتر اوقات فراغت دختران و پسران جوان را به خود اختصاص می‌دهد و آنها را از پرداختن به امور مفید دیگر باز می‌دارد، به دلیل گمنامی افراد در این فضا، هویت‌های کاذب و دوگانه‌ای شکل می‌گیرد که در آشنایی‌ها و دوستی‌های مجازی، اکثر اوقات موجب به بازی گرفتن احساسات و سرنوشت افراد در این فضا می‌شود.

 

سرگرمی‌های مجازی، موجب کاهش علاقه جوانان به مشارکت‌های اجتماعی و فعاليت‌های مدنی شده و ممکن است بر مهارت‌های اجتماعی آنان تاثير منفی بگذارد. همچنين حضور طولانی در فضای مجازی می‌تواند به فرهنگ پذيری اشتباه، جامعه پذیری ناقص و تاثيرپذيری افراطی از هنجارها و ارزش‌های حاشیه‌ای در عرصه‌های مختلف ارتباطی و اجتماعی منجر شود. از طرفی با کاهش حضور جوان و نوجوان در بستر خانواده، میزان اعتماد آنها به این نهاد مهم اجتماعی کم می‌شود. این اتفاق می‌تواند در نهایت منجر به از بین رفتن یکی از مهمترین کارکردهای خانواده یعنی رفع سوالات، شبهات و مشکلات فرزندان شود. این موضوع زنگ خطری جدی برای ارتباطات انسانی است و لزوم توجه دقیق به اهمیت سواد فضای مجازی را صد چندان می‌کند.