به گزارش خبرنگار کتاب شبستان ، محمد بن محمد بن نعمان ملقب به «شیخ مفید» و معروف به «ابن المعلم»، فقیه و متکلم و از علمای برجسته شیعه سده چهارم هجری قمری بود. شیخ مفید در سال 336 هجری در حوالی بغداد دیده به جهان گشود. وی در کودکی همراه پدرش به بغداد آمد و در مکتب دانشمندانی چون « ابوعبدالله» معروف به «جعل»، «ابویاسر» و .. به تحصیل پرداخت.
شیخ مفید یکی از مشاهیر علما و مراجع بزرگ شیعه در عصر خویش بود و از آغاز زندگی با قرآن و کتب دینی انس داشت. او از نوجوانی سالها از مکتب، شیخ صدوق، ابو غالب الزراری و ابن جنید بهره مند بود. او از محققان و مؤلفان پرکار وبنام عالم اسلام است. از کمتر کسی این همه اثر در رشته های گوناگون علمی نقل شده است. حاصل تلاش های پی گیر وی، حدود دویست کتاب و رساله است. با توجه به این که در قرن چهارم، منابع چندانی در دسترس نبوده و تحقیق و تألیف نیز یکی از کارهای شیخ مفید، بوده است، خلق این همه آثار، اعجاب آمیز است. شیخ طوسى، شاگرد ارزنده مکتب او، درباره استاد خود شیخ مفید در«فهرست» مىنویسد:
«محمد بن محمد بن نعمان، از متکلمان امامیه است. در عصر خویش ریاست و مرجعیت شیعه به او منتهى شد. در فقه و کلام بر هر کس دیگر مقدم بود. حافظه خوب و ذهنى دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات، حاضر جواب بود. او بیش از 200 جلد کتاب کوچک و بزرگ دارد.»
دفتر زندگى شیخ مفید، صفحات نورانی دارد که در آنها، نامههای مبارک حضرت امام زمان (ع) به چشم مىخورد.
احمد بن علی طبرسی در اواخر کتاب «احتجاج» برخی از توقیعهای (نامه) حضرت «ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف» را که به شیخ مفید صادر کرده، آورده است.در این نامهها حضرت حجت (عج) شیخ مفید را مشمول عنایات خاص و الطاف مخصوص خود قرار داده است.
ترجمه برخی از فرازهای یکی از این نامه ها به شرح زیر است:
«این نامه اى است به برادر با ایمان و دوست رشید، شیخ مفید أبو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن نعمان که از جمله پیمانهایى است که به ودیعت نهاده شده و از بندگان خدا اخذ گردیده است.
بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، سلام بر تو اى دوست مخلص در دین که در اعتقاد به ما با علم و یقین امتیاز دارى.ما شکر وجود تو را به پیشگاه خداوندى که جز او خدائى نیست برده و از ذات بىزوالش مسألت مىنمائیم که رحمت پیاپى خود را بر آقا و مولى و پیغمبر ما محمّد و اولاد طاهرین او فرو فرستد، و به تو- که پروردگار توفیقات را براى یارى حقّ مستدام بدارد و پاداش تو را با سخنانى که از جانب ما مىگوئى با صداقت افزون گرداند اعلام مىدارم که: به ما اجازه داده شده که تو را به شرافت مکاتبه مفتخر سازیم و موظّف بداریم که آنچه به تو مىنویسیم به دوستان ما که نزد تو هستند برسانى....
هر چند ما در جایى منزل کردهایم، که از محل سکونت ستمگران دور است و این هم به علّتى است که خداوند صلاح ما و شیعیان با ایمان ما را تا زمانى که دولت دنیا از آن فاسقان است در این دیده است، ولى در عین حال از اخبار و اوضاع شما کاملا آگاهیم و چیزى از آن بر ما پوشیده نمىماند.
ما از لغزشهایى که از برخى شیعیان سر مىزند از وقتى که بسیارى از آنان میل به بعضى از کارهاى ناشایستهاى نمودهاند که نیکان گذشته از آنان احتراز مىنمودند و پیمانى که از آنان براى توجه به خداوند و دورى از زشتىها گرفته شده و آن را پشت سر انداختهاند اطّلاع داریم، گویا آنان نمىدانند که ما در رعایت حال شما کوتاهى نمىکنیم و یاد شما را از خاطر نبردهایم، و اگر جز این بود از هر سو گرفتارى به شما رو مىآورد و دشمنانتان، شما را از میان مىبردند، تقوا پیشه سازید و به ما اعتماد کنید و چاره این فتنه و امتحان را که به شما رو آورده است از ما بخواهید ....»
فهرست برخی از آثار شیخ مفید به شرح زیر است:
«الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد»
کتاب حاضر متشکل از دو بخش است که بخش اعظم آن به شرح حال و ذکر فضایل امام علی(ع) و شرح زندگانی امام حسین(ع) و واقعه کربلا اختصاص دارد. این کتاب از دوازده باب تشکیل شده است که هریک به یکی از امامان اختصاص دارد و شیخ مفید با توجه به روایاتی که در اختیار داشته آن ها را جمع آوری نموده است. او در این کتاب به فضایل اهل بیت(ع) و یاران آنان نیز اشاره دارد.گفتنی است که کتاب الارشاد از معتبرترین منابع روایی شیعه درباره زندگانی ائمه علیهم السلام به شمار می آید و بسیاری از منابع مهم شیعه، که به زندگانی ائمه پرداخته اند، این کتاب را مستند خود قرار داده اند. این کتاب از منابع دست اول درباره زندگانی ائمه علیهم السلام است. شیخ مفید این کتاب را در پاسخ به پرسش بعضی از شیعیان درباره واقعیت و حقیقت تاریخ ائمه علیهم السلام نوشته است که بر اساس روایات معتبر و مسند تنظیم و تدوین شده است.
«احکام النساء»
کتاب حاضر درباره ی احکام بانوان است و شیخ مفید در این کتاب به مسائل شرعی بانوان پرداخته است. شیخ مفید در این کتاب و در چهارده باب خلاصهای فشرده از مسائل عقیدتی را مطرح نموده، سپس به مباحث فقهی، از کتاب طهارت تا کتاب دیات یعنی تمام ابواب فقه که مربوط به بانوان میباشد، پرداخته است. شیخ مفید در این کتاب هرگاه احکام زنان کنیز با زنان آزاده فرق داشته، احکام کنیزان را هم بیان نموده است. در آخر کتاب بخشی به نام «احکام بانوان در شریعت و واجبات و مستحبات بانوان» آمده است. شيخ مفيد اين كتاب را به درخواست بانوى بزرگوار و سيده جليل القدر، مادر سید مرتضی و سید رضی ، يعنى فاطمه دختر حسين بن احمد بن حسن ناصر كبير نگاشته است. وى از شيخ مفيد درخواست نمود كتابى مختصر و خلاصه درباره احكام بانوان بنويسد. ايشان نيز پذيرفت و اين كتاب را به نگارش درآورد.
«الجمل»
فتنه ی جمل که به رهبری عائشه، طلحه و زبیر با عنوان خونخواهی عثمان به سال 36 واقع شد اولین جنگ میان دو گروه مسلمان بود.شیخ مفید در کتاب «الجمل» به بیان اختلاف آراء فرقه های مسلمان می پردازد و رأی معتزله و حشویه و اشاعره را بررسی می کند و تسلط کامل او بر عقاید گوناگون در اینجا به خوبی آشکار می شود. اعتراضات گروه های مختلف را در مورد چگونگی بیعت با امیرالمؤمنین علی (ع) طرح کرده و پاسخ می دهد؛ طبیعی است که برخی پاسخ ها، پاسخ نقضی است و علل قیام مردم بر ضد عثمان و ریشه های آن را با استناد بیشتر به روایات اهل سنت بررسی کرده و شکافته است و بدون تردید برای شیعیان و عموم مسلمانان بسیاری از شک و تردیدها را زدوده است و سرانجام موضوع جنگ جمل و چگونگی آن را، با استناد به روایات سنی و شیعه و بیشتر اقوال اهل سنت بیان می کند. خود وی می نویسد: «من بیشترین استفاده را از احادیث و رجال عامه کردم و از نقل مطالب شیعه در این باره خودداری کردم و خواستم با استفاده از مطالب خودشان بطلان پاره ای از ادعاهای آنان را ثابت کنم.» در واقع کتاب جمل شیخ مفید خط فاصل میان شیعه و معتزله در مسئله عصمت امام است و از این جهت حائز اهمیت می باشد. ضمنا در سراسر کتاب هیچ گونه شتم و ناسزا و نفرینی دیده نمی شود و مطالب در حیطه ی ادب و بحث و استدلال و مناظره علمی بیان شده است.
«الافصاح»
کتاب حاضر اثری درباره ی اثبات عقیده شیعه درباره امامت و جانشینی پیامبر اکرم(ص) است. این کتاب که در هفت فصل تنظیم شده، اثری جامع است که مولف در آن به طرح مسائل به شیوه ی پرسش و پاسخ پرداخته است. و گرچه از شیخ مفید کتابهای متعددی در علم کلام و حتی در بررسی بعضی از مسائل مربوط به امامت برجای مانده است اما کتاب افصاح، جامعترین و مفصلترین کتاب او در بحث امامت میباشد. تنها کتابی است که تنها به مساله امامت و آن هم به همه مسائل آن میپردازد.
«اوائل المقالات»
شيخ مفيد در اين كتاب به بررسى مباحث عقيدتى از ديدگاه شيعه و ديگر مذاهب مهم دوران خود پرداخته است. كتاب اوائل المقالات با وجود حجم كم به بسيارى از مباحث عقيدتى شيعه و ديگر مذاهب اهل تسنن اشاره دارد و براى آگاهى از نظريات شخصيتهاى علمى قرن چهارم هجرى، كتابى در خور توجه است.در این کتاب شیخ مفید سعی می کند در قالب یکصد و پنجاه و شش مسئله کلامی و فلسفی ضمن بیان نظرات شیعه امامی که همان شیعه اثناعشری است نظرات تمام فرقی که درباره آن مسئله به اظهار نظر پرداخته اند را مطرح کند.
از دیگر آثار شیخ مفید می توان به ؛ «المقنعه»، «الفرائض الشرعیه» ، «مختصر التذکره بأصول الفقه»، « وجوه اعجاز القرآن»، « النصره فی فضل القرآن» ، « البیان فی تـألـیف القرآن» ، « مسار الشیعه فی مختصر تواریخ الشریعه» ، « نقض فضیله المعتزله» و... اشاره کرد.
شیخ مفید در شب جمعه سوم رمضان سال ۴۱۳ در بغداد، در سن هفتاد و پنج سالگی درگذشت. هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشییع کردند و سید مرتضی علمالهدی بر او نمازگزارد و در پایین پای محمد بن علی التقی (پیشوای نهم شیعیان) و استادش ابن قولویه به خاک سپرده شد.
نظر شما