خبرگزاری شبستان: مقام معظم رهبری در سخنرانی ها و مجامع علمی مختلف در سال های گذشته، به جد تاکیدات فراوانی بر جامه عمل پوشاندن به جنبش نرم افزاری داشته اند.
از منظر اهمیت موضوع، همین بس که ایشان در یکی از سخنرانی های خود در جمع دانشجویان بسیجی از این موضوع به عنوان "هدف والا" یاد کرده و تشریح می کنند همانگونه که برای رسیدن به هر آرزویی و هر هدف والایی ساز و کاری وجود دارد، برای نیل به این هدف نیز باید برنامه و ساز و کار چید.
اما آنچه ما را از این مسیر و نیز تحقق هدف تحول علوم انسانی بر مبنای آموزه های اسلام و قرآن دور و شاید منحرف کرده باشد، غفلت از اندیشه ناب شخصیت هایی است که قلم، فکر و بیانشان مسیر برحق انقلاب را هموار کرد و ژرفای فکرشان تا جایی دشمن را آزرد که تاب تحمل نیاورده و با گلوله سیه دلی و تاریک فکری خود، نظام و امت را از وجود آنها محروم کرده اند.
از جمله شخصیت های اثرگذاری که فکر بسیط او آماج تیر منافقان کوردل قرار گرفت، استاد شهید مرتضی مطهری است که دهه ها پیش از آنکه تب و تاب مجامع علمی حوزوی را برای استناد به دین در علم فرابگیرد، ارتباط این دو را چه خوب توصیف کرده آنگاه که می گوید:
"علم و ایمان نه تنها با یکدیگر تضادی ندارند بلکه مکمل و متمم یکدیگرند... بدیهی است که نه علم می تواند جانشین ایمان گردد...و نه ایمان می تواند جانشین علم گردد، طبیعت را بر ما بشناساند و قوانین آن را بر ما مکشوف سازد و خود ما را به ما بشناساند. تجربه های تاریخی نشان داده است که علم از ایمان خسارت های غیر قابل جبران به بار آورده است.
ایمان را در پرتو علم باید شناخت. ایمان در روشنایی علم از خرافات دور می ماند. با دور افتادن علم از ایمان، ایمان به جمود، تعصب کور و با شدت دور خود چرخیدن و راه را به جایی نبردن تبدیل می شود.
قرآن صریحا مسائلی را به عنوان موضوع مطالعه و تفکر پیشنهاد می کند. این موضوعات همان هاست که نتیجه مطالعه آنها، همین علوم طبیعی، ریاضی، زیستی، تاریخی و غیره است که امروز در دنیا می بینیم.
هدف قرآن هم از دعوت به مطالعه حسی و تجربی طبیعت از نظر خداشناسی این است که به مخلوق و مسخر بودن طبیعت و اینکه قوه ای مافوق طبیعی ، طبیعت و قوای طبیعت را اداره و تدبیر می کند ، پی ببریم و ایمان پیدا کنیم."
و این استاد بزرگوار علی رغم فقدان جانسوز، با تربیت شاگردانی خوش فکر، اندیشه و قلمش را تداوم بخشید.
حجت الاسلام والمسلمین علیرضا اعرافی، رییس جامعه المصطفی العالمیه (ص) به عنوان یکی از شاگردان برجسته شهید مطهری در کنار تاکید بر ضرورت تحول علوم انسانی و تحول حوزه های علمیه همسو با مطالبات رهبر معظم انقلاب، نقشی بی بدیل برای اندیشه های استاد خود در مسیر تحول علوم انسانی قائل است.
این پرورش یافته مکتب و اندیشه مطهر علاوه بر خدمات شایان در عرصه های دینی فرهنگی، عقبه سیاسی درخشانی نیز دارد.
او که فرزند پدری عالم و مجاهد است همواره با نهضت امام (ره) همراه بود و در کنار سمت های خود، از فعالیت های سیاسی نیز غفلت نداشته و به تحقق آرمان های انقلاب کمک شایانی نموده است. او در سال 1371 با حکم مقام معظم رهبری به امامت جمعه شهر میبد برگزیده شد.
همچنین، استاد اعرافی در سال های دفاع مقدس، بارها در جبهههای نبرد حق علیه باطل حضور یافت و مشوّق رزمندگان اسلام بود، او هم اکنون علاوه بر عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با حکم رهبر معظم انقلاب به اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی پیوسته است.
اهمیت تبین اندیشه های شهید بزرگوار مرتضی مطهری در مسیر جنبش نرم افزاری و تحول علوم انسانی، در گفتگویی تفصیلی با حجت الاسلام والمسلمین اعرافی به بحث گذاشته شده است، که مشروح آن در ذیل می آید:
استاد بزرگوار؛ باسلام و تشکر از همکاری صمیمانه شما با خبرگزاری دین، فرهنگ، اندیشه. تفکر و اندیشه عالمانی همچون شهید مطهری در پیمودن مسیر انقلاب چه نقشی ایفا کرده و این نقش آفرینی تاثیرگذار، ریشه در چه مسائلی دارد؟
شهید مطهری از عالمان نمونه دوران معاصر است، تفکر وی در پیدایی و پیروزی انقلاب اسلامی و اقبال نسل جدید دانشگاهی به اسلام بسیار موثر بوده است، که از دلایل این اثرگذاری میتوان به تاکید وی بر قرآن و بهره گیری از مفاهیم ناب آن اشاره کرد.
باید توجه داشت در اسلام منابع اجتهاد متعدد و بیشتر بر قرآن، سنت و عقل استوار است، اما قرآن به عنوان بهترین منبع، در اجتهاد از جایگاهی بالا برخوردار است، البته گاهی اندیشمندان از این مقام و جایگاه غفلت میکنند، در حالی که شهید مطهری نه تنها اینگونه نبوده بلکه با نگاهی جامع تمامی منابع اجتهاد را مورد بررسی قرار داده است.
اندیشه بسیط شهید مطهری در امر اجتهاد به ویژه بهره گیری از آیات قرآن را چگونه می توان تحلیل کرد؟ ما به دنبال فهم رابطه اجتهاد و تولید علم چگونه می توانیم به روش های استاد مطهری استناد کنیم؟
بهره گیری از قرآن در آثار شهید مطهری متاثر از اندیشه علامه طباطبایی (ره) به ویژه در تفسیر المیزان است، این اندیشه در فعالیتهای تفسیری استاد مطهری بیشتر به چشم میخورد، چراکه وی با وجود بهرهمندی از محضر استادان بزرگ، بیشتر متاثر از مکتب آیت الله بروجردی، امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی (ره) بود.
شهید مطهری همواره تاکید داشت که قدر تفسیر المیزان در مراکز علمی حوزوی ناشناخته مانده است، از این رو باید توجه داشت تفسیر المیزان همانگونه که در شکل گیری جامعه دینی اسلامی امروز ایران و دیگر نقاط جهان اثرگذار بوده در ایجاد شخصیت و اندیشه قرآنی شهید مطهری نیز تاثیری شگرف داشته است. یکی از ارکان اجتهاد وی برخاسته از مشرب قرآنی علامه طباطبایی (ره) بود.
اندیشه و تفکر شهید مطهری از چه ویژگی برخوردار است که با گذشت بیش از 3 دهه از شهادت وی، هنوز با اقبال مجامع علمی دانشگاه ها و حوزه های علمیه مواجه می شود؟
اندیشه به ویژه تفسیر شهید همچون دیگر تولیدات فکری وی از امتیازات ویژهای برخوردار است که روش اجتهادی، پرداخت همه جانبه به منابع دینی، توجه به اصل و متن قرآن، داشتن دید تطبیقی و مقایسهای در مطالعات متناسب با دنیای جدید و آشنایی با دانشهای نوین در حوزه علوم انسانی و جز آن مهمترین این ویژگیها به شمار میرود.
این آگاهی روزآمد و اطلاعات گسترده از دنیای جدید و ایجاد ارتباط آنها با قرآن و دین که به طرح سوالات جدید انجامیده است در تفسیر شهید مطهری نیز به چشم میخورد، چراکه وی در مطالعات تطبیقی و مقایسه جریانات علمی و نحلههای فکری به قرآن و معارف ناب آن تمسک دارد.
البته پیروی شهید مطهری از روش تفسیر قرآن به قرآن علامه طباطبایی (ره) نیز در توفیق او موثر بوده است، همچنین وی در مطالعات تطبیقی گامهایی رو به جلو برداشت که در کنار قلم جذاب و بیان روانش از او شخصیتی اثرگذار به وجود آورد.
شاخصه های حکومت دینی مبتنی بر اندیشه ولایت فقیه در تفکر شهید مطهری چگونه تفسیر شده است؟
درباره شاخصههای قرآنی حکومت دینی در تفکر شهید مطهری باید گفت این استاد بزرگوار و دیگر اندیشمندان متاثر از مکتب امام راحل به اصل حکومت در دین باور داشتهاند و در نگاه آنها بنابر تاکید آیات و روایات در حکومت دینی اسلامی رهبری، از مقامی بالا برخوردار است.
شهید مطهری از پیشگامان ترویج تفکر اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام به ویژه ولایت فقیه به عنوان ستون اصلی خیمه حکومت اسلامی است.
ما در تشریح الگوهای تولید علم به مدلی همچون شهید مطهری رسیده ایم؛ راز ماندگاری اندیشمندانی همچون شهید مطهری به ویژه در مسیر تولید علوم اسلامی انسانی چیست؟
این راز از چندین بعد قابل تبیین است، نخست روش اصیل و اجتهادی و دیگر آگاهی گسترده نسبت به تولیدات فکری جهان معاصر در عین داشتن متدولوژی خاص که از او فرزند زمان ساخت.
روانی بیان، جذابی قلم، پرداخت به نیازهای روز جامعه، توجه به اقشار مختلف سنی و علمی و داشتن انگیزه اسلامی که در نهایت به شهادت وی انجامید از دیگر دلایلی است که با وجود گذشت بیش از 3 دهه از شهادت استاد مرتضی مطهری هنوز وی را در برقراری ارتباط با جامعه موفق نگاه داشته است.
حوزه های علمیه در ترییت شخصیت های اثرگذار همچون شهید مطهری و اسلامی سازی علوم چه نقشی ایفا کرده اند؟
حوزههای علمیه در غیبت صغری و کبری، فراز و نشیبهایی پشت سر گذاشتند و دارای چند ویژگی بارز هستند:
1- عمق علمی و نقش بارز آنها در تولید علم و اندیشه و حتی فراتر از آن در تمدن بشری؛ حوزة علمیه بغداد با نزدیک به 300 سال قدمت تاریخی، نقش بزرگی در تولید علم داشت؛ حوزهای که در زمان منصور دوانیقی و در مرکز علمای اهل سنت بود. حوزة بغداد افتخاراتی آفرید و شخصیتهای بزرگی مانند شیخ مفید و شیخ مرتضی انصاری و دهها اندیشمند دیگر در شهری که مرکز اهل سنت بود را تربیت کرد. حوزههای علمیه مانند شبکه پیوسته در کشورهای مختلف، سالها، به انسانها خدمت کردهاند. اگر افکار بزرگ شیخ مرتضی انصاری و سایر بزرگان به درستی منعکس شود، برای بشر مفید است. علمای بزرگ در گوشه گوشه جهان در ارتقای انسانها نقش داشتهاند و با وجود این سرمایهها نباید احساس کمبود کنیم.
2- نگاه حوزههای علمیه شیعه، نگاهی فرامذهبی و نقش آنها در وحدت مسلمانان بی بدیل بوده است؛ افرادی مانند علامه شرفالدین در دورههای معاصر و نیز علمای گذشته، حتی با صاحبان ادیان دیگر وارد گفتوگو میشدند؛
3- حوزههای علمیه شیعه فراملیتی عمل میکردند و حتی اگر ارتباطات رسمی و کشوری نداشتند، روابط فرهنگی، معرفتی و معنوی میان آنها وجود داشت.
4- نگاه حوزههای علمیه شیعه، اخلاقی، معنوی و عرفانی و بسیار چشمگیر بود که باید دوباره احیا شود؛
5- اعتدال و عقلانیت در برخورد با اندیشهها، از جمله ویژگیهای بارز حوزههای علمیة شیعه است.
البته باید بدانیم هویت اصلی حوزه دعوت به پیام الهی است و تمام مباحث آموزشی، معرفتی و اخلاقی باید مقدمهای برای ارتباط با جامعه و فراخواندن به پیامهای الهی باشد.
از سوی دیگر، دعوت به ارزشهای الهی، موقت و گذرا نبوده و در هیچ برههای از زمان متوقف نمیشود و تمام جریانهای تبلیغی در یکصد سال اخیر، از جمله نهضت اسلامی در ایران، بدین ترتیب عمل کرده اند.
باید بدانیم انقلاب اسلامی، حوزههای علمیه ایران را احیا کرد، بنابراین اگر ارزشهای الهی و اسلامی به خوبی معرفی شوند، دلهای فراوانی جذب آن خواهند شد.
جامعه المصطفی العالمیه (ص) که حضرتعالی ریاست آن را بر عهده دارید، چه برنامه کلانی برای استناد به آموزه های قرآن و سنت در راستای جنبش نرم افزاری دارد؟
ما معتقدیم که مکتب ائمه اطهار (ع) حقیقتی ناب و فراتر از ملیتها است. ما معتقدیم که این مکتب ریشه در فکر و اصالت پیامبر اکرم (ص) دارد و تقارن مهمی بین آن و فرهنگ ایرانی از قبیل نگاه عقلانی و فلسفی به جهان، بهرهمندی از تفکر فلسفی و عقلی و روح عرفانی و معنوی به چشم میخورد.
اصولی در جامعةالمصطفی (ص) رعایت میشود که اهمیت ویژهای دارد؛ راهبرد اول جامعةالمصطفی (ص)، نگاه عقلانی و فلسفی است و ما بر عقلانیت و تفکر فلسفی تأکید داریم.
راهبرد دوم ما، گفتوگوی ادیان الهی و مذاهب است و از راهبردهای دیگر میتوان به توجه به علوم اجتماعی و انسانی در حوزه علوم اسلامی اشاره کرد.
در جامعةالمصطفی (ص) و در حوزه فلسفههای جدید و فلسفههای اسلامی، ادیان و مذاهب و علوم انسانی و اجتماعی با نگاه انتقادی و اسلامی، حدود یکصد رشته تدریس میشود با وجود اینکه دانشجویان ما بیشتر پیرو مکتب اهلبیت (ع) هستند، ولی در جامعةالمصطفی (ص)، از مذاهب دیگر نیز به تحصیل مشغولند.
پایان پیام/
نظر شما