مروری بر جایگاه محوری مساجد در انقلاب/مسجد، مهمترین پایگاه دینی و مردمی

به گزارش خبرنگار سرویس مسجد و کانون های مساجد خبرگزاری شبستان، نشست نقش و جایگاه مسجد در حفظ و تداوم جریان انقلاب اسلامی ایران با سخنرانی جواد منصوری صبح امروز 27 بهمن در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد.

منصوری، معاون اسناد و اطلاع رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی در ابتدای مباحث خود با اشاره به جایگاه مسجد در تاریخ صدر اسلام و کارکردهای سیاسی آن اظهار کرد: اولین کاری که حضرت در زمان به دست گرفتن حکومت انجام داد تأسیس مسجد قبا است که محور حاکمیت، محل حضور حاکم و محل اتصال حاکم جامعه اسلامی به مردم می شود و این رویکرد تعریف عملی ای است که نبی مکرم اسلام از مسجد به مردم ارایه می کند.

وی ادامه داد: این تعریف به تدریج در طول تاریخ تکامل می یابد به گونه ای که مسجد در حوزه فعالیت های اجتماعی و سیاسی و حتی مردمی محور می شود و حتی می گوییم که مسجد محل تمرین نظامی و اعزام نیرو به جنگ تبدیل می شود و در واقع از همین جاست که مفهوم محراب را می توان متوجه شد چرا که نقطه آغاز جهاد در این مقطع معنا پیدا می کند.

منصوری با بیان اینکه مسجد علاوه بر کارکرد برگزاری اقامه نماز جماعت ابعاد دیگری را نیز دربر می گیرد، افزود: از آنجایی که مسجد در حوزه سیاسی، دفاعی، خدماتی و فرهنگی نیز گسترش می یابد درست از همین نقطه متوجه تمایز آن با سایر معابد و ادیان می شویم که تفاوت های ماهوی قابل توجهی پیدا می کند، به عبارتی دیگر معابد دیگر برای عبادت فیزیکی مردم و تجمع آنان برای عبادت است اما مسجد علاوه بر این کارکردهای دیگری نیز دارد به گونه ای که محور حکومت و محله می شود.

این محقق ادامه داد: درست به دلایل یادشده است که در معماری و شهرسازی اسلامی مسجد جامع مرکز شهر قرار می گیرد و تمام شهر پیرامون این مسجد شکل می گیرد بنابراین صرفا حضور فیزیکی مورد توجه نیست و این عملکردی است که در طول تاریخ اسلام در رابطه با مساجد شاهد هستیم به گونه ای که حتی برخی اروپایی ها نیز روی این موضوع کار کردند و متوجه اهمیت مسجد در جوامع اسلامی شده اند لذا سازمان های اطلاعاتی دولت های بزرگ برنامه هایی برای کاهش اثرگذاری مسجد در جوامع اسلامی اجرا کرده اند.

منصوری تصریح کرد: کسی را که جماعت در مسجد ایجاد می کند امام جماعت می نامند نه امام نماز یعنی او در این مقام رهبر یک محله است و این شخص تنها موقع نماز خواندن نیست که جلوی جمعیت می ایستد بلکه امام یک محله هم محسوب می شود بنابراین مسجد رهبری یک جامعه را از این بعد بر عهده می گیرد و از همین جاست که اهمیت مسجد در سایر ابعاد نیز مشخص می شود.

 معاون اسناد و اطلاع رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی با اشاره به دوران پهلوی اول و نگاه رژیم نسبت به مساجد اظهار کرد: در آن زمان بیشترین فشار بر تعطیلی و تخریب مساجد بود به طوری که بسیاری از مساجد تبدیل به انبار و محلی مخروبه شدند اما در دوره پهلوی دوم سیاست به گونه ای دیگر شکل گرفت و مساجد فعال شده و نماز جماعت در آنها برگزار می شد اما با این اوصاف نیز در آن زمان کارکردهای مساجد بسیار ضعیف بود هرچند که همین آغاز سبب شد تا تعاملی میان حوزه های علمیه و مساجد ایجاد شود چرا که بسیاری از مردم برای تحصیل به حوزه می رفتند و بسیاری نیز از حوزه به عنوان امام جماعت به مساجد می آمدند و این تعاملی بود که طی دهه های 20 و 30 بین مسجد و حوزه ایجاد شد هرچند که روند ضعیفی بر آن حاکم بود.

وی با اشاره به نقش مرحوم آیت الله بروجردی در تقویت حوزه های علمیه و به ویژه مساجد طی دهه 20 اظهار کرد: آن عالم بزرگوار به علت شرایط سیاسی ای وجود داشت حوزه های علمیه را تقویت کرد او از بیت المال اجازه داد در هر شهری مسجدی بسازند تا از این طریق پایگاه مردمی دین تقویت شود از جمله به دستور او مسجد اعظم قم را می سازند، همچنین شهید اشرفی اصفهانی نیز به عنوان امام جماعت به کرمانشاه آمد سبب آثار و برکات دیگری نیز شد که نمونه هایی از این دست را زیاد داریم.

منصوری گفت: اما این شرایط در دهه 40 تغییر می کند به طوری که با شروع نهضت اسلامی در ابتدای این دهه نیاز به مراکزی برای آگاه سازی و هدایت مردم و متشکل کردن جامعه احساس می شد بنابراین سه محور در مساجد شکل گرفت و تا پایان جنگ تحمیلی نیز این محورها ادامه یافت یعنی بحث تجمع مردم، آگاه سازی و سازماندهی مردم که طی این دوران شاهد آن بودیم.

این پژوهشگر تصریح کرد: اما نکته ای که در این میان وجود دارد آن است که حتی حکومت های مسلمان در دنیا نسبت به مسجد حساسیت بالایی یافتند به طوری که بعد از انقلاب اسلامی این حساسیت افزایش یافت و امروزه ائمه جماعات مساجد زیر نظر دولت ها قرار داشته و حتی آنان را انتساب می کنند و از ائمه جماعات امضا نیز می گیرند تا کاملا تبدیل به کارمند دولت شوند که از این اتفاقاتی بود که بعد از انقلاب اسلامی در برخی کشورهای مسلمان مثل ترکیه انجام شد به نحوی که در کشور ترکیه سازمان دیانت حتی خطبه های نماز جماعت را به ائمه جماعات ارایه کرده و می گویند از روی این متون بخوانند یعنی اجازه نمی دهند آنان آزادانه مباحث را در مساجد مطرح کنند که این رویکرد برای جلوگیری از پخش موج انقلاب اسلامی شکل گرفت چرا که آنان تاثیر مسجد را در جامعه ایران و مردم دیده بودند.

وی با اشاره به کتاب نقش مسجد در انقلاب اسلامی افزود: در صفحه 41 این کتاب مطلبی از ساواک نقل شده است بر این مبنا که: (لشکر معتقد است امر نماز جماعت و نشان دادن عده ای پیرو از راه نشان دادن عده ای از آنها برای نماز جماعت نمایش قدرتی است که به مراتب بیشتر از مجلس سوگواری است، به سمع مقامات مسئول برسانید و جلوگیری کنید). این گفتار حکایت از نقش مسجد در وحدت توده های مردم و ترس نیروهای رژیم از این پایگاه دینی و مردمی بود.

منصوری ادامه داد: هر یک از نیروهای انقلابی ما را جمع کنند پاسخ آنها این است که اولین جایی که با افکار انقلاب آشنا شدیم مسجد بود بنابراین اگر نگوییم همه قطعا 90 درصد کسانی که به جریان انقلاب پیوستند نقطه حرکت شان مسجد بوده است حتی بعد از انقلاب نیز با استفاده از تجارب دهه 40 و 50 کار جدیدی در حوزه مسجد آغاز شد بر این مبنا که گفتیم مسجد باید مرکز حکومت شود که برای این منظور باید شورایی در هر مسجد به ریاست امام جماعت به وجود می آمد که طی شکل گیری این شورا کارکردهایی از جمله تأمین امنیت محله بر عهده مسجد بود که این جریان به سال 1358 برمی گردد که بنا بر این بود که مسجد محور شود.

وی گفت: این طرح بر این مبنا بود که برای هر مسجدی 22 نفر از جوانان محله عضوگیری کرده و به عنوان گروه بسیج مسجد محله قرار دهند که از این میان یک نفر فرمانده، دیگری جانشین فرمانده و 2 تیم 10 نفره فعالیت می کردند که هر کدام به نوبت امنیت محله را به عهده می گرفتند، بنابراین اعضای شورای فرماندهی سپاه در روز اول آذرماه 1358 دیداری با امام راحل داشتیم و این طرح را عنوان کردیم که ایشان نیز استقبال کردند و گفتند انجام دهید البته بعد از آن نیز گروه دیگری خدمت امام رفتند که امام موافق صحبت آنها نبودند و تنها عنوان کردند که حکومتی 20 میلیون جوان دارد باید 20 میلیون بسیجی نیز داشته باشد و از همان زمان بود که اقدام به تاسیس بسیج در مسجد محله شد.

وی با اشاره به اقدامات رژیم سابق در محدودکردن فعالیت های مساجد گفت: رژیم امیدوار بود که نهضت اسلامی را به شکست برساند در نتیجه اجازه نمی داد تشکلی در میان مردم ایجاد شود اما هرگز فکر نمی کرد که تشکل سراسری نامرئی به نام مساجد شکل گیرد، مسجدی که از موثرترین رسانه گروهی بود که در انقلاب وارد میدان شد چرا که در مسجد بود که بحث تبادل نظر، پخش اعلامیه صورت می پذیرفت و اینگونه بود که برای مثال امام راحل در پاریس اعلامیه ای صادر می کردند و ظرف 48 ساعت دیگر تمام شهرهای بزرگ این اعلامیه پخش شده یا متن آنها نقل شده بود.

این محقق تصریح کرد: بنابراین رژیم شاه ابتدا با ملاحظاتی که داشت نتوانست به مساجد حمله کند تا ابتدای سال 1357 چون در سال 1342 چندین حمله به مساجد از جمله حمله به مدرسه فیضیه را داشته بود و در نتیجه آثار منفی زیادی را بر جای گذاشته بود در نتیجه آنها تا ابتدای سال 57 برنامه حمله به مسجد را نداشتند اما در آن سال کنترل از دست رژیم خارج شد و اگر هم به مساجد حمله می کرد در واقع صددرصد به ضرر خودش تمام می شد چرا که این حملات نمی توانست فعالیت مردم را محدود کند.

وی ادامه داد: در همین اثنا و در اوایل سال 57 می بینیم امام خمینی بیانیه ای خطاب به امامان جماعت می دهند و به نحوی غیرمستقیم به آنها آموزش می دهند که چطور رفتار کنند که این اعلامیه بسیار اهمیت دارد و ائمه جماعات بر روال همان اعلامیه حرکت خود را ادامه می دهند تا سال 57 و پیروزی انقلاب که مسجد دقیقا پایگاه نهضت شد و این در حالی است که در دهه 1340 در مساجد نهایتا می توانستیم تشکیل چند مورد کلاس دینی و آموزش قرآن را ببینیم اما به شخصه زمانی که اواخر آذر 57 از زندان آزاد شدم و وارد یک مسجد شدم اصلا باور نمی کردم اینجا یک مسجد است چرا که همه مردم فعال بودند.

منصوری افزود: بعد از این مرحله به تدریج به نیمه دوم سال 57 می رسیم که در آن زمان مساجد رسما محل تجمع برای حضور در راهپیمایی شدند یعنی مسجد قرار می گذاشتند در یک مسجد حضور یافته و از آنجا به راهپمایی بروند، ماه رمضان سال 57 در ماه های مرداد و شهریور بود که نقل می کنند تقریبا هر شب گارد نیروهای انتظامی پیرامون مساجد جمع می شدند و عمدتا با مردمی که از مسجد بیرون می آمدند درگیر می شدند اما از نیمه دوم سال 57 به بعد مسجد عملا محل حضور نیروهای مردم بود .

این محقق گفت: همچنین در آذر 57 اتفاق بزرگی می افتد و آن مربوط به جریان محرم آن سال و روز تاسوعا و عاشورا می شود که مساجد نقش پررنگی را ایفا می کنند این در حالی است که در سال 42 که حادثه دیگری اتفاق افتاد تنها چند مسجد در تهران هماهنگ شده و مردم در 13 خرداد آن سال راهپمایی کردند ولی در سال 57 همه مساجد در صحنه حضور داشتند به طوری که وقتی شاه با هلی کوپتر مسیر راهپیمایی مردم را می بیند سران رژیم را دعوت کرده و می گوید شما گفتید مخالفان ما عده کمی از مردم هستند اما این مردم همه امروز می گفتند مرگ با شاه؛ که حدود یک ماه بعد نیز شاه از ایران رفت، بنابراین شاهد هستیم که نقش مساجد در یک سیر تاریخی و مشخص مهمترین و محوری ترین جایگاه را در شکل گیری انقلاب اسلامی ایران ایفا می کرد.

پایان پیام/