سه خشتی های مدرن کردی کرمانجی

یحیی علوی فرد، نویسنده و شاعر، یادداشتی را در اختیار خبرنگار شبستان قرارداده که از نظر می گذرد: هزاران شعر سه خشتی ، از نیاکان کُردها ، سینه به سینه نقل شده است و بسیاری از این سه خشتی ها در سال های اخیر گردآوری و منتشر شده است. شاعران معاصر و دوستان کُرد در خراسان که دستی بر آتش ادبیات دارند نیز ، چند سالی است که در این قالب طبع آزمایی می کنند. تنها تفاوت مهم سه خشتی های معاصر کُردی با سه خشتی های سنتی ، این است که گاهی در تعداد هجاها زیاد شده اند.

نمونه های سه تایی و مشابه این قالب را در هایکو ، موشحات عربی ، نوعی شعر بلوچی و سه گانی های فارسی (نوخسروانی ها) می توان یافت. در سال های اخیر دوستانی در خراسان ، برای پوشاندن کم کاری های خودشان ، برخی را متهم به سرقت ادبی می کنند. من معتقدم ، به جای غُر زدن ، باید برای شناسایی و رشد سه خشتی های خراسان ، تلاش کرد. غُر زدن کاری را حل نمی کند.

دستگاه سه گانی را که دکتر علیرضا فولادی ، برای شعر فارسی معرفی کرده است، می تواند چراغ راه ما باشد. من بر این اساس ، در دو سال اخیر سعی کرده ام که سه خشتی هایی متفاوت از آن چه امروز در خراسان وجود دارد ، به زبان کُردی بسرایم.

شاید بتوان با معرفی آن ها ، به جای قالب سه خشتی ، دستگاه سه خشتی را در زبان کُردی معرفی کرد.بنابر این ، باید روی سه عنصر کار شود.

1. وزن سه خشتی : محدود بودن وزن سه خشتی ها، در هفت هجا یا هشت هجا، دست شاعران را برای سرودن سه خشتی می بندد. همچنین سه خشتی های کردی خراسان ، بیشتر برای خوانده شدن ، سروده شده اند و از وزن های ترانه در آن ها بهره برده می شود. وزن های موجود در سه خشتی ها (حتی سه خشتی های معاصر) معمولا فاقد وزن عروضی و شفاف هستند. خواننده مجبور است که هجاهای کوتاه را بلند بخواند، و هجاهای بلند کوتاه بخواند تا به وزن غیر عروضی شعر ، شکل عروضی بدهد. این شعرها بیشتر با نوع خواندن ما وزن پیدا می کند. اما در ذات خود، وزن عروضی ندارند.

2. قافیه ی سه خشتی : در سه خشتی حتمن باید هر سه مصراع یک قافیه داشته باشد. این عامل نیز یک عوامل دیگر برای محدود شدن شاعران است.

3. نگاه کلاسیک یا معاصر: نگاه سه خشتی در خراسان ، هنوز کلاسیک است و در وزن های کلاسیک سروده می شوند. این هم نوعی محدودیت در شعر سه خشتی محسوب می شود. این در حالی است که امروزه در شعر پیشرو کُردی ، شاهد شعرهای نو و آزاد هستیم و شاعرانی جهانی داریم که شعر کردی را نه با وزن کلاسیک ، بلکه با وزن های نو و یا سپید رشد داده اند.

امروزه بسیاری از دوستان شاعر ، و فرهنگ دوست کرد خراسان، سعی دارند سه خشتی سنتی را به کردهای جهان معرفی کنند. این یک کار بزرگ و مقدس است. اما ، مخاطبان کرد ما در کشورهای دیگر، در زمینه ی شعر ، به جدیدترین و پیشرفته ترین قالب های معاصر رسیده اند. آیا بهتر نیست ما از این فرصت استفاده کنیم و این قالب خوب را به روز رسانی کنیم و به آنها معرفی نماییم.
 

من برای این که بتوان ، این محدودیت ها را شکست ، لازم دانستم که مدتی بر روی سه خشتی هایی کار کنم که این محدودیت ها در آن ها نباشد. بنابر این به این نتیجه رسیدم که می توان دستگاه سه خشتی به جای قالب سه خشتی معرفی کرد.

این دستگاه به ما اجازه می دهد که سه خشتی هایی بسراییم که محدود به وزن ترانه نباشند، یعنی از وزن های عروضی شفاف بهره ببرند. دارای تنوع وزنی نیز باشند. همچنین بتوان مصراع ها را به صورت کوتاه و بلند نیز به کار بُرد. جایگاه قافیه نیز می تواند متنوع تر از این که هست باشد.بنابر این ، از نظر وزنی ، سه گانی هایی سرودم که از نظر تعداد هجا، متنوع هستند.

از نظر طول مصراع ها، نیز شعرهایی به صورت کلاسیک و گاهی نیز شعر نو سرودم. یعنی مصراع هایی که هم وزن هستند ، اما کوتاه و بلند می شوند.
از نظر قافیه نیز ، تمام فرض ها را در نظر گرفتم و به این نتیجه رسیدم ، که یک سه خشتی ، تنها می تواند از یک نوع قافیه مشترک بهره ببرد، بر خلاف چهارگانی (شعرک) و یا پنج گانی ، که گاه می تواند دو نوع قافیه داشته باشد. فرض های سه خشتی بر اساس جایگاه قافیه را با چند مثال مرور می کنیم:

 سه خشتی با قافیه در مصراع اول و دوم :
1من کبوتری بی پر و بالم
عاشق درخت و فضای باز هستم
بی قفس دنیا خوی و خوش است

ئه‌ز که‌ڤۆکه‌ک بێ په‌ر ئم
ئاشقێ دار و ده‌ر ئم
بێ قه‌فه‌س دنیا خوه‌ش ئه

‌‌ Ez Kevokek bê per im
Aşiqê dar û der im
Bê qefes dinya xweş e
 

2دو چشم دکمه ای
دو لب ریزه میزه
تو عروسکی شیرین هستی

دو چاڤێن موورک
دو لێڤێن هوورک
تو بووکه‌کی شێرین

Du çavên mûrik
Du lêvên hûrik
Tu bûkekî Şêrîn
 

3هر لحظه به لب ها می نازم
می نازم به آن انارها و سیب ها
عاشق باغ تو هستم

شا دبم هه‌ر ده‌م ب لێڤان
شا ب وان ناران و سێڤان
ئاشقێ باخێ ته‌ مه

‌ Şa dibim her dem bi lêvan
Şa bi wan naran û sêvan
Aşiqê baxê te me

سه خشتی با قافیه در مصراع اول و سوم :

1 Bûk û zava dilxweş in
Bextewar û rûsipî ne
Zikreşên wan rûreş in

بووک و زاڤا دلخوه‌ش ئن
به‌خته‌وار و ڕووسپی نه‌
زکره‌شێن وان ڕووره‌ش ئن

عروس و داماد دل خوش اند
خوشبخت و رو سپید هستند
حسودان شان رو سیاه اند

2 Dê û bavên min
Çim ronahî
Bo çavên min

دێ و باڤێن من
چم ڕۆناهی
بۆ چاڤێن

من پدر و مادر من
مثل روشنایی
برای چشم هایم

سه خشتی با قافیه در مصراع دوم و سوم :

1 Ez dileyzim, ez dixwînim
Dawetek îro li dar e
Daweta xwenga Buhar e

ئه‌ز دله‌یزم، ئه‌ز دخوینم
داوه‌ته‌ک ئیرۆ ل دار ئه‌
داوه‌تا خوه‌نگا بوهار ئه‌

من می رقصم و می خوانم
یک عروسی امروز برپاست
عروسی خواهرم بهار است

2 Rojekî tarî li dar e
Da li ser baxan siyayê
Pes çima nakin herayê

ڕۆژه‌کی تاری ل دار ئه‌
دا ل سه‌ر باخان سیایێ
په‌س چما ناکن هه‌رایێ

یک روز تاریک برقرار است
روی باغ ها سایه انداخته
پس چرا فریاد نمی زنید

سه خشتی با قافیه در مصراع اول و دوم و سوم :

1 Ji aliyek tav li rê
Ji aliyek av li rê
Zerat mane çav li rê

ژ ئالیه‌ک تاڤ ل ڕێ
ژ ئالیه‌ک ئاڤ ل ڕێ
زه‌رات مانه‌ چاڤ ل ڕێ

از یک سو ، آفتاب در راه
از یک سو ، آب در راه
مزرعه ها مانده اند چشم به راه

2 Sa gilora min “Nebatê”
Şaciwana her welatê
Dil birin mîna xelatê

سا گلۆرا من “نه‌باتێ”
شاجوانا هه‌ر وه‌لاتێ
دل برن مینا خه‌لاتێ برای دلبر من "نبات"

- ملکه ی زیبایی هر سرزمین-
دل را مثل یک هدیه برده اند

3 Bapîr û dapîrên mezin
Bê me tenê ne, rabezin
Ma ew ji nevyan bê hez in?

باپیر و داپیرێن مه‌زن
بێ مه‌ ته‌نێ نه‌، ڕابه‌زن
ما ئه‌و ژ نه‌ڤیان بێ هه‌ز ئن

پدربزرگها و مادربزرگهای بزرگوار
بدون ما تنهایند ، بشتابید
آیا آنها از نوه ها بهره ای ندارند؟

4 Bê saz û def, bê çeng û dev
Bilbil dixwînin roj û şev
Ew şa dibin her dem bi hev

بێ ساز و ده‌ف،بێ چه‌نگ و ده‌ڤ
بلبل دخوینن ڕۆژ و شه‌ڤ
ئه‌و شا دبن هه‌ر ده‌م ب هه‌ڤ

بدون ساز و دف ، بدون چنگ و دهان
بلبل ها شب و روز می خوانند
آن ها همیشه به هم می نازند

5 Me navnîşan d ate
Mane li benda te
Çi ket li henda te?

مه‌ ناڤنیشان د ئاته‌
مانه‌ ل به‌ندا ته‌
چ که‌ت ل هه‌ندا ته‌؟

ما آدرس به تو دادیم
در انتظارت ماندیم
چه اتفاقی افتاد آنجا که هستی؟

این ها چند نمونه از سه خشتی هایی است که از مجموع سه خشتی هایم انتخاب کردم. سه خشتی هایی که نتیجه تلاش من از سال 1391 برای تنوع بخشی این قالب است. همان طور که مشاهده کردید در آن ها ، وزن های عروضی شفاف اند و تنوع وزنی زیاد است . همچنین گاهی مصراع ها کوتاه و بلند شده اند. موضوعات متنوع و قافیه های متنوع نیز دارند. امیدوارم که این تلاش ناچیز بتواند ، سرآغاز راهی جدید برای رشد شعر و ادبیات کُردی خراسان، خصوصا قالب زیبای سه خشتی باشد. 

پایان پیام/