به گزارش خبرگزاری شبستان از ایلام، اعتیاد همیشه از پشت دیوار کمپهای ترک اعتیاد آغاز نمیشود؛ گاهی از یک خلأ عاطفی، بیکاری، ناامیدی، کنجکاوی یا فقدان نشاط اجتماعی شروع میشود. در استان ایلام، ضرورت پیشگیری از اعتیاد در میان جوانان بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه جدی خانوادهها، نهادهای آموزشی و دستگاههای مسئول است؛ اما پرسش اصلی اینجاست که سهم پیشگیری اجتماعی در برنامههای مقابله با مواد مخدر چقدر است.
اعتیاد یکی از آسیبهای اجتماعی چندوجهی است که نمیتوان با برخوردهای مقطعی یا اقدامات درمانی بهتنهایی با آن مقابله کرد. فردی که گرفتار مصرف مواد مخدر میشود، معمولاً تنها با یک عامل روبهرو نبوده است؛ مجموعهای از مشکلات اقتصادی، خانوادگی، روانی و اجتماعی میتواند زمینه آسیبپذیری او را افزایش دهد.
در این میان، جوانان به دلیل قرارگرفتن در مرحله حساس شکلگیری هویت، انتخاب مسیر زندگی و ورود به جامعه، نیازمند حمایت و آگاهیبخشی مستمر هستند. نبود فرصتهای شغلی، احساس ناامیدی نسبت به آینده، ضعف مهارتهای زندگی، فشارهای روانی و نداشتن دسترسی مناسب به فعالیتهای فرهنگی و ورزشی، از جمله موضوعاتی است که باید در برنامههای پیشگیری مورد توجه قرار گیرد.
پیشگیری اجتماعی به معنای آن است که پیش از گرفتارشدن افراد در چرخه اعتیاد، عوامل زمینهساز شناسایی و برای کاهش آنها اقدام شود؛ از آموزش مهارت نه گفتن و کنترل هیجان گرفته تا تقویت خانواده، توسعه فضاهای ورزشی، ایجاد فرصتهای اشتغال و دسترسی آسان به خدمات مشاورهای.
با این حال، یکی از پرسشهای مهم درباره عملکرد دستگاههای متولی این است که آیا برنامههای پیشگیری بهصورت مستمر و محلهمحور اجرا میشوند یا فعالیتها بیشتر به مناسبتهای خاص، برگزاری همایشها و برنامههای نمادین محدود ماندهاند؟

امیرعبدالحسینی روانشناس ایلامی نیز با تأکید بر نقش خانواده در پیشگیری از اعتیاد گفت: رابطه عاطفی سالم میان والدین و فرزندان، گفتوگوی بدون قضاوت و شناخت نیازهای روانی جوانان از عوامل مهم محافظتکننده در برابر آسیبهای اجتماعی است.
وی ادامه داد: خانوادهها باید نشانههای تغییر رفتار فرزندان را جدی بگیرند، اما از برچسبزنی و برخوردهای تنبیهی پرهیز کنند؛ چراکه ایجاد فضای امن برای بیان مشکلات، مراجعه به مشاور و دریافت حمایت تخصصی را آسانتر میکند.
این روانشناس با تأکید بر ضرورت توجه به سلامت روان جوانان اظهار کرد: اعتیاد را نمیتوان صرفاً یک رفتار فردی یا نتیجه کنجکاوی دانست؛ در بسیاری از موارد، مجموعهای از مشکلات روانشناختی و اجتماعی مانند اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی، ناکامی، ضعف اعتمادبهنفس و ناتوانی در مدیریت هیجانات میتواند زمینه آسیبپذیری افراد را افزایش دهد.
وی افزود: برخی جوانان در مواجهه با فشارهای زندگی، مشکلات اقتصادی، تعارضات خانوادگی یا شکستهای عاطفی، بهجای استفاده از راهکارهای سالم برای حل مسئله، ممکن است به دنبال راهی برای فرار موقت از احساسات ناخوشایند خود باشند. در چنین شرایطی، مواد مخدر ممکن است بهاشتباه راهی برای آرامش، فراموشی مشکلات یا تجربه هیجان تلقی شود؛ در حالی که این تصور، فرد را وارد چرخهای آسیبزا میکند.
این روانشناس با اشاره به نقش مهارتهای زندگی در پیشگیری از اعتیاد تصریح کرد: آموزش مهارت نه گفتن، کنترل خشم، مدیریت استرس، حل مسئله، تصمیمگیری صحیح و انتخاب دوستان مناسب باید از سنین نوجوانی آغاز شود. جوانی که توانایی شناخت هیجانات و مدیریت شرایط دشوار را دارد، در برابر فشار همسالان و موقعیتهای پرخطر از قدرت تصمیمگیری بهتری برخوردار خواهد بود.
وی نقش خانواده را در این زمینه بسیار مهم دانست و گفت: گاهی والدین تصور میکنند تأمین نیازهای مادی فرزندان برای تربیت کافی است، در حالی که جوانان علاوه بر حمایت اقتصادی، به توجه عاطفی، شنیدهشدن و احساس امنیت روانی نیاز دارند. خانوادهای که در آن گفتوگو جایگزین سرزنش و اعتماد جایگزین کنترل افراطی شود، میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبپذیری فرزندان داشته باشد.
این روانشناس ادامه داد: والدین باید نسبت به تغییرات رفتاری فرزندان خود حساس باشند؛ انزواطلبی، افت عملکرد تحصیلی یا شغلی، تغییر ناگهانی روابط اجتماعی و بروز مشکلات رفتاری میتواند نشانه وجود یک مشکل باشد، هرچند هیچکدام بهتنهایی دلیل قطعی مصرف مواد نیست. مهم این است که خانواده بهجای متهمکردن فرزند، با آرامش درباره مشکلات او گفتوگو کند و در صورت نیاز از متخصصان کمک بگیرد.
وی با انتقاد از نگاه صرفاً درمانمحور به اعتیاد خاطرنشان کرد: زمانی که فرد به مصرف مواد وابسته میشود، درمان اهمیت زیادی دارد، اما نباید اجازه دهیم تمام ظرفیت و بودجه مقابله با اعتیاد صرف مرحله پس از گرفتارشدن افراد شود. سرمایهگذاری در آموزش خانواده، مشاوره نوجوانان، دسترسی به خدمات سلامت روان و ایجاد محیطهای اجتماعی سالم، میتواند از شکلگیری بسیاری از آسیبها جلوگیری کند.
این روانشناس با اشاره به ضرورت توجه به شرایط اجتماعی جوانان گفت: فراهمکردن فرصتهای ورزشی، فرهنگی، هنری و شغلی، ایجاد فضاهای امن برای حضور و تعامل جوانان و حمایت از فعالیتهای داوطلبانه، بخشی از سیاستهای پیشگیری اجتماعی است. جوانان باید احساس کنند در جامعه دیده میشوند، تواناییهایشان اهمیت دارد و برای آینده خود فرصت انتخاب دارند.
وی در پایان تأکید کرد: پیشگیری از اعتیاد مسئولیت یک خانواده یا یک دستگاه اجرایی نیست؛ این موضوع نیازمند همکاری خانوادهها، مدارس، دانشگاهها، مراکز مشاوره، نهادهای فرهنگی و مسئولان اجتماعی است. اگر میخواهیم جوانان را از آسیب اعتیاد دور کنیم، باید پیش از آنکه با یک فرد گرفتار اعتیاد مواجه شویم، به تنهاییها، نگرانیها، مشکلات و نیازهای او توجه کنیم.

خانواده نخستین محیطی است که میتواند نشانههای آسیبپذیری را در فرزندان شناسایی کند. تغییر رفتار، انزواطلبی، افت تحصیلی، قطع ارتباط با دوستان و خانواده و بروز مشکلات رفتاری، گاهی نشانههایی هستند که ضرورت توجه بیشتر به وضعیت روانی و اجتماعی نوجوانان و جوانان را نشان میدهند.
البته نباید هر تغییر رفتاری را نشانه اعتیاد دانست؛ بلکه خانوادهها باید بدون برچسبزنی و برخوردهای تنبیهی، زمینه گفتوگو، اعتماد و دریافت کمک تخصصی را فراهم کنند.
در کنار خانواده، مدرسه و دانشگاه نیز نقش مهمی در پیشگیری دارند. آموزش مهارتهای زندگی، آگاهیبخشی درباره پیامدهای مصرف مواد، شناسایی زودهنگام مشکلات روانی و فراهمکردن امکان مراجعه محرمانه به مشاور، میتواند بخشی از مسیر پیشگیری را شکل دهد.
از سوی دیگر، محلهها و سازمانهای مردمنهاد نیز ظرفیت مهمی برای کاهش آسیبهای اجتماعی دارند. فعالیتهای فرهنگی، ورزشی، هنری و داوطلبانه، زمانی که با برنامهریزی مستمر و متناسب با نیاز جوانان اجرا شوند، میتوانند فرصتهای سالمتری برای حضور اجتماعی و مشارکت آنان ایجاد کنند.
در این میان، نباید نقش اشتغال و امید به آینده را نادیده گرفت. جوانی که امکان کسب درآمد، استقلال و مشارکت در جامعه را در برابر خود میبیند، از ظرفیت بیشتری برای ساختن آینده برخوردار است. البته بیکاری بهتنهایی به معنای اعتیاد نیست، اما ناامنی اقتصادی و احساس بیآیندگی میتواند در کنار سایر عوامل، آسیبپذیری افراد را افزایش دهد.
در استان ایلام، مقابله با اعتیاد نیازمند همکاری فراتر از یک دستگاه اجرایی است. بهزیستی، دانشگاه علوم پزشکی، آموزشوپرورش، دانشگاهها، دستگاههای فرهنگی، شهرداریها، نهادهای ورزشی، تشکلهای مردمی و ستاد مبارزه با مواد مخدر هرکدام بخشی از مسئولیت پیشگیری را بر عهده دارند.
یکی از موضوعاتی که باید در این زمینه مورد بررسی قرار گیرد، میزان اثربخشی برنامههای پیشگیری و نحوه تخصیص اعتبارات اجتماعی است.
برای نمونه، شرکتهای صنعتی و اقتصادی استان از جمله پالایش گاز ایلام، پتروشیمی ایلام، نفت و گاز غرب، منطقه هفت عملیات انتقال گاز و شرکت گاز استان ایلام، در بحث مسئولیت اجتماعی میتوانند نقش مؤثری در حمایت از برنامههای سلامت اجتماعی، پیشگیری از اعتیاد، توانمندسازی خانوادهها و توسعه امکانات فرهنگی و ورزشی داشته باشند.
البته این ظرفیت زمانی ارزشمند خواهد بود که هزینهکردهای اجتماعی بر اساس نیازسنجی واقعی، شفافیت مالی و ارزیابی نتایج انجام شود؛ نه اینکه صرفاً به برگزاری چند برنامه مناسبتی یا اقدامات کوتاهمدت محدود بماند.
پرسش مهم این است که چه میزان از اعتبارات مسئولیت اجتماعی دستگاهها و شرکتهای اقتصادی استان به پیشگیری از اعتیاد اختصاص یافته و چه شاخصی برای سنجش اثربخشی این هزینهها وجود دارد؟
در کنار آن، دستگاههای متولی باید درباره تعداد برنامههای آموزشی، پوشش جمعیتی طرحهای پیشگیری، دسترسی جوانان به مشاوره، فعالیت مراکز اجتماعمحور و میزان مشارکت خانوادهها گزارش شفاف ارائه کنند.
واقعیت این است که مبارزه با اعتیاد تنها با افزایش ظرفیت مراکز درمانی و مقابله با عرضه مواد مخدر به نتیجه مطلوب نمیرسد. اگر قرار است جوانان از آسیب اعتیاد دور بمانند، باید پیش از شکلگیری وابستگی، فرصت زندگی سالم، امید، نشاط، اشتغال و حمایت اجتماعی برای آنان فراهم شود.
ایلام برای مواجهه مؤثر با این آسیب، به نقشه راهی مشترک میان خانوادهها، مدارس، دانشگاهها، دستگاههای اجرایی و بخش اقتصادی نیاز دارد؛ نقشه راهی که در آن سهم هر دستگاه مشخص، اعتبارها شفاف و نتایج قابل اندازهگیری باشد.
پرسش پایانی همچنان باقی است: آیا مسئولان استان به همان اندازه که برای درمان و مقابله با اعتیاد برنامه دارند، برای جلوگیری از گرفتارشدن نسل جوان در این آسیب نیز سرمایهگذاری کردهاند؟
نظر شما