مسجد جامع ساوه در آستانه ثبت جهانی؛ نهضت مرمت در قلب میراث هزارساله ایران

مسجد جامع ساوه، یکی از نخستین مساجد ساخته‌شده در ایران و تنها بنای تاریخی استان مرکزی که در سال ۱۳۱۰ به ثبت ملی رسید، این روزها همزمان با اجرای طرح‌های گسترده مرمتی و قرار گرفتن در پرونده زنجیره‌ای «مسجد ایرانی» برای ثبت جهانی، به کانون توجه دوباره میراث فرهنگی کشور تبدیل شده است.

به گزارش خبرگزاری شبستان از استان مرکزی، مسجد جامع ساوه کهن‌ترین و شاخص‌ترین یادگار معماری ایرانی-اسلامی در استان مرکزی است که لایه‌هایی از سه دوره تاریخی پیش از اسلام، قرون نخستین اسلامی و عصر صفوی را در خود جای داده است.
این بنا که در منتهی‌الیه جنوبی شهر ساوه و در مجاورت خندق و برج و باروی کهن قرار گرفته، با وسعتی حدود چهار هزار و ۲۰۰ متر مربع، تلفیقی از پلان مساجد شبستانی و ایوان‌دار را به نمایش می‌گذارد.

نخستین شواهد معماری این مسجد به قرن‌های دوم و سوم هجری قمری برمی گردد و ساخت‌وساز اولیه آن بر اساس طرح شبستان ستون‌دار اجرا شده که بخش‌هایی از این ساختار همراه با باروی پیرامونی در سه ضلع غربی، شرقی و جنوبی حیاط باقی مانده است.
در طول قرن‌های چهارم و پنجم، نخستین گنبدخانه در شبستان جنوبی احداث شد و پس از آن، گنبدخانه دیگری در قرن‌های هشتم و نهم در همان مکان ساخته شد که در عصر صفوی به تزئینات منقوش آراسته گردید. ایوان عظیم ضلع غربی حیاط نیز از بناهای مطرح ایران در قرن‌های هفتم و ه شتم هجری است که متناسب با اقلیم ساوه ساخته و مزین شده است.
مناره مسجد با کتیبه‌ای به تاریخ ۵۰۴ هجری قمری، در درون کرسی سترگ سنگی محفوظ مانده و بدنه آن سه ردیف کتیبه همراه با تزئینات آجر و گچ‌کاری دارد. از ۲۴ محراب این مسجد، شش محراب و محراب‌نما از دوران صفویه، ایلخانی و سلجوقیان باقی مانده است.

ثبت جهانی؛ از «مسجد ایرانی» تا ارزیابی یونسکو

مسجد جامع ساوه در آستانه ثبت جهانی؛ نهضت مرمت در قلب میراث هزارساله ایران

مسجد جامع ساوه در سال‌های اخیر به یک ی از کاندیداهای اصلی ثبت جهانی در قالب پرونده زنجیره‌ای «مساجد ایرانی» تبدیل شده است. بر اساس اعلام وزارت میراث فرهنگی، از ۳۰ مسجد تاریخی شناسایی‌شده در ۱۲ استان که واجد شرایط ثبت جهانی در یک پرونده زنجیره‌ای هستند، مسجد جامع ساوه جزو پنج مسجد اول قرار گرفته است.

حسین محمودی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان مرکزی، در گفت‌وگو با خبرنگار شبستان با اشاره به آخرین وضعیت پرونده ثبت جهانی مسجد جامع ساوه اظهار کرد: ما این مسجد را به عنوان یک پرونده ثبت  جهانی در وزارت میراث فرهنگی در حال تهیه داریم. به عنوان یک ظرفیت و شاخص، معیارهای آن را خیلی خوب دفاع کردیم و در دو سال گذشته چندین جلسه برای این موضوع تشکیل شده است.

وی افزود: خوشبختانه، این مسجد تاریخی در پرونده “مسجد ایرانی” قرار گرفت.

محمودی با اشاره به اقدامات عمرانی و زیرساختی در محوطه مسجد تصریح کرد: با توجه به اینکه رویدادهای مهمی مثل جشنواره انار در این مسجد انجام می‌شود، از سه سال گذشته احداث سرویس بهداشتی در مجاورت مسجد، نمازخانه و سالنی به عنوان پایگاه مسجد جامع ساوه را با الگوی شبیه به معماری مسجد سابق در دستور کار قرار دادیم. در حال حاضر کارگاه فعال است و امسال هم قرارداد برای ادامه کار بسته شده است.

وی در خصوص مرمت خود بنا نیز گفت: داخل مسجد حدود ۲۰ سال ایوان شاگرد باز شده بود و کارهایی انجام نشده بود. سه سال گذشته تقریباً کل بام را سبک‌سازی کردیم و اندود کاهگل سنتی در بام و جداره‌ها انجام دادیم.

مدیرکل میراث فرهنگی استان مرکزی درباره تزیینات و کتیبه‌های مسجد خاطرنشان کرد: سه سال گذشته قراردادی برای تزیینات منعقد کردیم. چون طرح آن در حال تهیه بود، نوع رنگ و کتیبه‌ها باید مستندسازی می‌شد. از سال گذشته مستندسازی انجام شده است.

محمودی با اشاره به محدودیت‌های مرمت در بخش‌های تاریخی بنا گفت: در بخش‌هایی اجازه نداریم دست بزنیم، چون مسجد تاریخی ساوه یکی از بناهای شاخص کشور است. ضلع شمالی که در مسجد واقع شده، وزارتخانه باید تصمیم بگیرد؛ فعلاً تصمیم جامع از سمت وزارتخانه و مرجع بالادستی گرفته نشده و به همین منظور فعلا اجازه دست زدن به آن را نداریم. جاهایی که مجوز گرفتیم، از پارسال شروع کردیم.

وی در پایان با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی شهرستان ساوه از جمله کاروانسراهای تاریخی، از ادامه نهضت مرمت آثار تاریخی این شهرستان خبر داد و ابراز امیدواری کرد که با بهره‌برداری از ظرفیت ثبت جهانی، ساوه به یکی از قطب‌های گردشگری فرهنگی استان مرکزی تبدیل شود.

مسجد جامع ساوه؛ روایتگر تداوم معماری ایرانی از سنت تا شکوه سلجوقی

مسجد جامع ساوه در آستانه ثبت جهانی؛ نهضت مرمت در قلب میراث هزارساله ایران


سیده مریم نوابی، سرپرست پایگاه ملی مسجد جامع ساوه، با اشاره به تحول معماری مساجد ایران از سنت‌های ایرانی تا دوره سلجوقی، این بنا را نمونه‌ای ارزشمند از تداوم اندیشه معماری ایرانی-اسلامی دانست و تأکید کرد: حفاظت از این اثر، پاسداشت هویت فرهنگی و تاریخی جامعه است.


وی افزود: معماری مسجد در ایران تنها روایتگر تحولات مذهبی نیست؛ بلکه بازتابی از تداوم اندیشه معماری، دانش فنی و حافظه تاریخی این سرزمین در بستر فرهنگ اسلامی است.

این فعال فرهنگی ادامه داد: مسجد جامع همواره فراتر از یک فضای عبادی، بخشی از سازمان اجتماعی و کالبدی شهرهای ایرانی بوده است.

مسجد جامع ساوه در آستانه ثبت جهانی؛ نهضت مرمت در قلب میراث هزارساله ایران

سرپرست پایگاه ملی مسجد جامع ساوه با اشاره به ویژگی‌های این بنای تاریخی تصریح کرد: مسجد جامع ساوه نمونه‌ای ارزشمند از این روند تاریخی است؛ بنایی که اهمیت آن تنها در قدمت یا تزئینات نفیس آن خلاصه نمی‌شود، بلکه در لایه‌های متعدد تاریخی و تحولات کالبدی آن نهفته است. این اثر در طول سده‌ها متناسب با شرایط اجتماعی و معماری هر دوره توسعه یافته و تغییرات مختلفی را تجربه کرده است.

نوابی با تأکید بر رویکرد حفاظت و مرمت گفت: ارزش یک بنای تاریخی صرفاً در بازگرداندن آن به یک دوره مشخص نیست، بلکه در حفظ اصالت، تمامیت و خوانایی لایه‌های تاریخی آن معنا می‌یابد. هر دوره تاریخی بخشی از هویت این بنا را شکل داده و حذف هر یک از این لایه‌ها، به معنای از دست رفتن بخشی از حافظه معماری ایران خواهد بود.

وی خاطرنشان کرد: بررسی ویژگی‌های کالبدی، شیوه آجرچینی، تناسبات جرزها، سازمان فضایی و منطق سازه‌ای بنا، نشان‌دهنده استمرار سنت‌های معماری ایرانی در شکل‌گیری آن است. برخی شواهد، احتمال تداوم تجربه‌های ساختمانی دوره پیش از اسلام، به‌ویژه اواخر دوره ساسانی، را مطرح می‌کند؛ با این حال بدون مستندات باستان‌شناختی کافی نمی‌توان این موضوع را به عنوان یک واقعیت قطعی مطرح کرد. آنچه قابل تأکید است، تداوم دانش فنی و انتقال تجربه معماری ایرانی به دوره اسلامی است.

سرپرست پایگاه ملی مسجد جامع ساوه با اشاره به ویژگی‌های معماری دوره سلجوقی اظهار کرد: در این عصر، معماری مساجد جامع ایران به انسجام فضایی و هنری ویژه‌ای دست یافت. تثبیت الگوی چهارایوانی، تکامل گنبدخانه، آجرکاری‌های سازه‌ای و تزئینی، تناسبات هندسی و گسترش هنر گچ‌بری از مهم‌ترین ویژگی‌های این دوره است. مسجد جامع اصفهان، اردستان و زواره نمونه‌هایی شاخص از این تحول هستند.

مسجد جامع ساوه در آستانه ثبت جهانی؛ نهضت مرمت در قلب میراث هزارساله ایران


 

کد خبر 1915405

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha