به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، حجت‌الاسلام والمسلمین قاضی‌عسکر، تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، در مراسم رونمایی از جلد نهم دانشنامه حج و حرمین شریفین، با قدردانی از تلاش پژوهشگران و دست‌اندرکاران این مجموعه افزود: افراد بسیاری از سال ۱۳۸۶ تاکنون در شکل‌گیری و پیشبرد دانشنامه حج و حرمین شریفین نقش داشته‌اند و تلاش‌های آنان زمینه‌ساز به ثمر رسیدن این اثر ارزشمند شده است.
دانشنامه حج؛ اثری کم‌نظیر در جهان اسلام
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) با اشاره به جایگاه فعالیت‌های تخصصی پژوهشکده حج و زیارت تصریح کرد: تا آنجا که اطلاع داریم، در کشورهای اسلامی و حتی درعربستان سعودی نیز فعالیتی با این گستردگی و تخصص در حوزه حج و زیارت انجام نشده است؛ ازاین‌رو، تلاش‌های صورت‌گرفته در این مجموعه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وی با بیان اینکه معارف حج گستردگی فراوانی دارد، ادامه داد: هرچه در این عرصه بیشتر پژوهش می‌کنیم، ابعاد تازه‌تری از موضوع آشکار می‌شود و درمی‌یابیم که همچنان زمینه‌های فراوانی برای تحقیق و تولید آثار علمی وجود دارد. انتشار ۹ جلد از دانشنامه حج و حرمین شریفین دستاوردی ارزشمند است، اما این مسیر همچنان ادامه دارد و باید برای برداشتن گام‌های بزرگ‌تر آماده باشیم.
قاضی‌عسکر با اشاره به نقش رهنمودهای امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب در جهت‌دهی به فعالیت‌های حوزه حج و زیارت گفت: بخش مهمی از رویکردهای علمی و اجرایی این حوزه با الهام از پیام‌ها و رهنمودهای این بزرگان شکل گرفته است؛ رهنمودهایی که همواره بر توجه به ابعاد گوناگون حج و ارائه خدمات شایسته به زائران تأکید داشته‌اند.
وی با اشاره به پیام امام خمینی(ره) درباره حج اظهار کرد: در این نگاه، حج تنها یک عمل عبادی فردی نیست، بلکه مجموعه‌ای از ابعاد معنوی، اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را در بر می‌گیرد و می‌تواند در تحول اندیشه، رفتار و زندگی انسان نقش‌آفرین باشد.
حج؛ پیوند سلوک فردی با مسئولیت اجتماعی و سیاسی
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) با تشریح ابعاد مختلف حج افزود: در این فریضه الهی، سیر آفاق و انفس، ذکر و خشوع، توبه و استغفار، حرکت و تلاش، اتحاد و همبستگی مؤمنان، توجه به مسائل مسلمانان و اعلام برائت از دشمنان در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
وی ادامه داد: همین گستردگی و پیچیدگی ابعاد حج ایجاب می‌کند که برای شناخت دقیق‌تر آن، فعالیت‌های علمی و پژوهشی مستمر انجام شود و برنامه‌ریزی‌ها به‌گونه‌ای باشد که زائران بتوانند از ظرفیت‌های معنوی، معرفتی و اجتماعی این فریضه بیشترین بهره را ببرند.
قاضی‌عسکر با اشاره به همین رویکرد در شکل‌گیری فعالیت‌های پژوهشکده حج و زیارت خاطرنشان کرد: از ابتدا تلاش شد موضوعات مرتبط با حج به‌صورت تفکیک‌شده و تخصصی مورد بررسی قرار گیرد؛ از آداب سفر حج و اسرار و معارف آن گرفته تا فقه و مناسک، اخلاق زائران، شیوه معاشرت در کاروان‌ها و تعامل با پیروان ملت‌ها و فرهنگ‌های مختلف.
وی افزود: موضوعات مرتبط با عمره، عراق، سوریه، اماکن زیارتی و دیگر مسائل مرتبط نیز در این برنامه پژوهشی مورد توجه قرار گرفته است و تلاش شده برای هر بخش، آثار و منابع متناسب تهیه و تدوین شود.
از پژوهش‌های تخصصی تا تولید منابع مرجع
قاضی‌عسکر با اشاره به انتشار کتاب‌ها و مجلات تخصصی در حوزه حج و زیارت گفت: در کنار دانشنامه حج و حرمین شریفین، آثار متعددی در زمینه پژوهش‌های تخصصی منتشر شده است که از جمله آنها می‌توان به نشریه «میقات حج» و کتاب‌های مرتبط با اسرار، معارف و ابعاد مختلف حج اشاره کرد.
وی با بیان اینکه این منابع مورد استفاده پژوهشگران و نویسندگان قرار گرفته‌اند، افزود: بسیاری از محققان برای نگارش مقالات خود به منابع منتشرشده در این حوزه مراجعه می‌کنند و این مسئله نشان‌دهنده اهمیت ایجاد یک پشتوانه علمی و پژوهشی منسجم برای مطالعات حج و زیارت است.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) همچنین با اشاره به انتشار کتاب‌های فرهنگی و هنری مرتبط با حج، از جمله «مشق عشق»، گفت: فعالیت‌های علمی این مجموعه تنها به پژوهش‌های نظری محدود نبوده و ابعاد مختلف فرهنگی و هنری نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی دانشنامه‌نگاری را از فعالیت‌های مهم علمی دانست و اظهار کرد: با توجه به گستردگی کتاب‌ها و منابع موجود، دسترسی به همه آثار برای همگان امکان‌پذیر نیست. دانشنامه‌ها با ارائه اطلاعات فشرده، دسته‌بندی‌شده و الفبایی درباره موضوعات مختلف، امکان دسترسی آسان‌تر به اطلاعات معتبر را برای مخاطبان فراهم می‌کنند.
قاضی‌عسکر با اشاره به اینکه این شیوه از دیرباز در قالب دانشنامه‌ها و دایرةالمعارف‌ها مورد توجه عالمان و دانشمندان بوده است، افزود: تدوین دانشنامه کاری گسترده و زمان‌بر است، اما نتیجه آن می‌تواند منبعی ارزشمند برای روحانیون، پژوهشگران، ائمه جمعه و جماعات و دیگر علاقه‌مندان به مطالعات دینی باشد.
ضرورت بهره‌گیری از هوش مصنوعی در پژوهش‌های حج
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت کتابخانه تخصصی پژوهشکده حج و زیارت گفت: بسیاری از منابعی که در این کتابخانه گردآوری شده‌اند، در کتابخانه‌های دیگر به‌سادگی در دسترس نیستند و برخی از آنها منابع تخصصی و کم‌یابی هستند که از کشورهای مختلف تهیه شده‌اند.
قاضی‌عسکر با تأکید بر ضرورت اولویت‌بندی و بهره‌برداری علمی از این منابع افزود: لازم است با برنامه‌ریزی دقیق، از ظرفیت این کتابخانه برای تدوین پرونده‌های علمی در موضوعات مختلف استفاده شود تا زمینه تولید پژوهش‌های عمیق‌تر و آثار جامع‌تر فراهم شود.
وی با اشاره به پیشرفت‌های فناوری هوش مصنوعی تصریح کرد: امروز امکان بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای بررسی منابع، ترجمه و دسته‌بندی اطلاعات و تهیه پرونده‌های علمی فراهم شده است و اگر این ظرفیت‌ها به‌درستی به کار گرفته شوند، می‌توان در آینده آثار علمی بهتر و گسترده‌تری تولید کرد.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) با اشاره به وجود منابع تاریخی و پژوهشی ارزشمند در کتابخانه تخصصی پژوهشکده گفت: بخشی از این منابع حاوی اطلاعات مهمی درباره تاریخ اسلام، اماکن مقدس و جغرافیای حج هستند که می‌توانند در اصلاح برداشت‌های نادرست تاریخی و تکمیل یافته‌های پژوهشی مؤثر باشند.
قاضی‌عسکر تأکید کرد: با استفاده هدفمند از ظرفیت هوش مصنوعی و تشکیل پرونده‌های علمی برای موضوعات مختلف، می‌توان زمینه تولید آثار دقیق‌تر و توسعه دانش تخصصی حج و زیارت را فراهم کرد.
توجه به تجربه‌های میدانی در پژوهش‌های تاریخی
وی با یادآوری تلاش‌های پژوهشگران پیشکسوت در بررسی میدانی اماکن تاریخی و مسیرهای مرتبط با تاریخ اسلام گفت: برخی محققان سال‌ها برای شناسایی مسیرهای تاریخی و بررسی موقعیت جغرافیایی اماکن مرتبط با سیره پیامبر اکرم(ص) تلاش کرده‌اند و حاصل این کوشش‌ها در قالب کتاب‌ها و مقالات علمی ثبت شده است.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) همچنین با اشاره به برخی پژوهش‌های مرتبط با اماکن تاریخی، از جمله غدیر، گفت: این نمونه‌ها نشان می‌دهد که پژوهش در حوزه حج و زیارت به تلاش مستمر، بررسی میدانی و استفاده از منابع معتبر نیاز دارد و اکنون با وجود امکانات جدید، فرصت مناسبی برای تکمیل و توسعه این فعالیت‌ها فراهم شده است.
گسترش مطالعات ری‌شناسی و معرفی شخصیت‌های مدفون در اماکن مقدس
قاضی‌عسکر در ادامه با اشاره به تجربه تدوین پرونده‌های علمی در حوزه ری‌شناسی اظهار کرد: با الهام از تجربه‌های دانشنامه‌نگاری، مرکزی برای مطالعات ری‌شناسی ایجاد شده و تاکنون نزدیک به ۲۰ جلد کتاب در این زمینه منتشر شده است.
وی افزود: این آثار هم برای آموزش فعالان این حوزه و هم برای افزایش اطلاعات عمومی درباره تاریخ و شخصیت‌های مدفون در اماکن تاریخی و مذهبی قابل استفاده هستند.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) با اشاره به ظرفیت‌های پژوهشی درباره شخصیت‌های مدفون در قبرستان ابوطالب و قبرستان بقیع تصریح کرد: بسیاری از این شخصیت‌ها برای عموم مردم ناشناخته‌اند، در حالی که درباره هر یک از آنان می‌توان با تکیه بر منابع موجود، پژوهش‌های مستقل و آثار علمی ارزشمندی تدوین کرد.
وی ادامه داد: منابع و ظرفیت‌های علمی موجود در حوزه تاریخ اسلام و اماکن زیارتی بسیار گسترده است و باید با برنامه‌ریزی مناسب، این ظرفیت‌ها را به آثاری تبدیل کرد که برای جامعه علمی و عموم مردم قابل استفاده باشد.
ضرورت انتشار برخط آثار و توسعه دسترسی عمومی
قاضی‌عسکر با اشاره به ظرفیت‌های فضای مجازی در معرفی و انتشار آثار پژوهشی گفت: با توجه به راه‌اندازی دانشنامه مجازی و ظرفیت‌های اینترنت، می‌توان بسیاری از آثار و دستاوردهای علمی را در اختیار عموم علاقه‌مندان قرار داد؛ حتی اگر انتشار چاپی برخی آثار در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نباشد.
وی با تأکید بر ضرورت تداوم این مسیر افزود: انتشار برخط آثار، امکان دسترسی گسترده‌تر به منابع را فراهم می‌کند و می‌تواند زمینه دریافت نظرات و اصلاحات علمی را نیز به وجود آورد.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) با بیان اینکه در حوزه معارف حج همچنان ظرفیت‌های فراوانی برای پژوهش وجود دارد، اظهار کرد: معارف اهل‌بیت(ع) گنجینه‌ای ارزشمند برای شناخت ابعاد مختلف حج است و باید با تلاش علمی بیشتر، این معارف را استخراج، تدوین و به مخاطبان معرفی کرد.
تأکید بر تحول در آموزش و برنامه‌های فرهنگی حج
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تدوین برنامه‌های تحول در حوزه حج اظهار کرد: طی سال‌های گذشته تلاش‌هایی برای ارتقای برنامه‌های آموزشی و فرهنگی حج انجام شده است که از جمله آنها می‌توان به تدوین برنامه تعالی حج اشاره کرد.
قاضی‌عسکر با بیان اینکه در این فرایند، تجربه‌های شمار زیادی از کارگزاران حج مورد بررسی قرار گرفته است، افزود: حدود ۸۰۰ نفر از کارگزاران باسابقه حج در قالب مصاحبه‌ها و گفت‌وگوهای تخصصی، تجربیات خود را در اختیار تدوین‌کنندگان این برنامه قرار داده‌اند تا مسائل و نیازهای اجرایی این حوزه با دقت بیشتری شناسایی شود.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از این تجربه‌ها خاطرنشان کرد: چنین طرح‌هایی نباید صرفاً در حد اسناد و کتاب‌های موجود در قفسه‌ها باقی بمانند، بلکه لازم است نتایج آنها در برنامه‌ریزی‌ها و فعالیت‌های اجرایی و آموزشی مورد استفاده قرار گیرد.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای سامان‌دهی مباحث فقهی و مناسک حج گفت: در سال‌های گذشته تلاش‌های قابل توجهی برای ارتقای آموزش روحانیون کاروان‌ها، برگزاری آزمون‌ها و گزینش‌های تخصصی و سامان‌دهی مباحث مربوط به فتاوای مراجع انجام شده است.
وی افزود: تدوین منابع جامع فقهی و گردآوری دیدگاه‌های مراجع در قالب مجموعه‌های منسجم، زمینه دسترسی بهتر به اطلاعات مورد نیاز را فراهم کرده و این اقدامات حاصل سال‌ها تلاش علمی و همکاری جمعی پژوهشگران و کارشناسان این حوزه بوده است.
حج؛ فرصتی برای تحول در زندگی زائران
قاضی‌عسکر با تأکید بر اهمیت جایگاه حج در زندگی مسلمانان اظهار کرد: حج یکی از فرصت‌های مهم برای تحول معنوی و اخلاقی انسان است و اگر فرد با آگاهی، بصیرت و شناخت کافی در این سفر حضور یابد، می‌تواند آثار آن را در تمام زندگی خود مشاهده کند.
وی با اشاره به خاطرات زائران از سفرهای حج افزود: تجربه‌های معنوی این سفر برای بسیاری از افراد ماندگار است و حتی سال‌ها پس از بازگشت، خاطرات و تأثیرات آن در ذهن و زندگی زائران باقی می‌ماند.
تولیت آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) تأکید کرد: هدف نهایی از مجموعه فعالیت‌های پژوهشی، آموزشی و فرهنگی حج باید آن باشد که آثار این فریضه در روح و جان مردم نمایان شود و زائران با شناخت عمیق‌تر از فلسفه حج، از فرصت معنوی آن بهره بیشتری ببرند.
ضرورت تقویت جایگاه پژوهش و استمرار فعالیت‌ها
وی با اشاره به ظرفیت‌های موجود در پژوهشکده حج و زیارت، از مسئولان این مجموعه خواست با جدیت، برنامه‌ریزی و اولویت‌بندی، مسیر توسعه فعالیت‌های علمی را ادامه دهند و از ظرفیت منابع تخصصی، فناوری‌های جدید و تجربه‌های پیشین برای تولید آثار تازه استفاده کنند.
نظر شما