به گزارش خبرنگار اعزامی خبرگزاری شبستان به شهر خوی، در دل بافت تاریخی و مرکزی شهری که روزگاری هفتاد گلدسته و باروی تاریخ را به تماشا نشسته بود، بنایی سر به آسمان ساییده که قواعد شناخته‌شده معماری شرق را به چالش کشیده است؛ مسجدی فاقد سقف، محصور در میان خشت و آجر، و گواهی زنده بر اراده‌ای معلق میان زمین و افق. «مسجد مطلب‌خان»؛ تنهاترین مسجد روباز تاریخ ایران که گنبدش هرگز به فرجام نرسید.
ریشه‌های این بنای عظیم به دوران ایلخانی و سبک اصیل معماری آذری باز می‌گردد. جایی که معماران با مهندسی خیره‌کننده، پلان مربعی شکل طبقه نخست را در مقطع فوقانی به هندسه‌ای هشت‌ضلعی بدل ساختند تا بار سنگین گنبدی بی‌نظیر را تحمل کنند.
ایوانی با ارتفاع ۱۵ متر و محرابی بلند با بیش از ۱۲.۵ متر ارتفاع، در کنار حجره‌های دوطبقه و شاه‌نشین‌های متقارن، ابهتی خیره‌کننده به این مجموعه بخشیده است؛ بنایی که نمای بیرونی و درونی‌اش بدون تزیینات رایج کاشی‌کاری، تنها با هنر آجرچینی و پس‌وپیش کردن آجرها، سایه‌روشن‌هایی بی‌بدیل خلق کرده است.
تاریخ ثبت کرده است که این بنای باشکوه بارها بر اثر سوانح روزگار فرو ریخت. در سال ۱۲۵۵ هجری قمری، «حاجی مطلب‌خان» از نوادگان شیخ‌بهایی و زرگر مخصوص نائب‌السطنه عباس‌میرزا همت گمارد تا پیکر نیمه‌جان این بنا را از نو بسازد. با این حال، عظمت دهانه گنبدخانه چنان بود که تلاش‌های شاهان قاجار و معماران عصر برای پوشش سقف آن نافام ماند.
گنبد فروریخت، سقف هرگز ساخته نشد، و شبستان مسجد برای همیشه سر در آغوش آسمان گذاشت؛ گویی یادآور نخستین مساجد صدر اسلام که زیر چتر بی‌کران نخل‌ها اقامه می‌شدند.
امروز، این شاهکار معماری که در فاصله ۳۰ متری بازار تاریخی خوی و در جوار طولانی‌ترین پیاده‌راه شمال‌غرب کشور قرار دارد، روزگار متفاوتی را تجربه می‌کند، بار سنگین نگهداری این بنای تاریخی این روزها صرفاً بر دوش اداره‌کل میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی است؛ بنایی که با مساحتی بیش از ۲۲۰۰ مترمربع، نماد عظمت فرهنگ، مدنیت، دیانت و تاریخ خطه آذربایجان است.
شبستان باشکوه مسجد، روباز و بدون پوشش بوده، بخش تحتانی شبستان به فرم مربع بوده و ابعاد آن ۲۰×۲۰ بوده و قسمت فوقانی با بهره‌مندی از اسلوب خاص معماری، فرم هشت‌ضلعی به خود گرفته است، پیرامون شبستان را نیز حجرات دوطبقه احاطه کرده‌اند، نمای داخلی و بیرونی مسجد فاقد هرگونه تزئینات معماری بوده و فقط بخش فوقانی محراب، با مقرنس گچی تزئین یافته است.
آنچه مشخص است این است که ساختمان مسجد به مرور زمان دستخوش تغییر و تحولاتی شده، زیرا ایوان مسجد دارای پوشش بوده که بقایای آن نیز بر جای مانده است، بنابراین ساختمان اصلی شبستان نیز در اصل دارای سقف بوده که برای تغییرات بعدی به این حالت بازسازی شده و حال نتوانسته و یا نخواسته‌اند که سقف بر آن درست کنند.
به نظر می‌رسد که گنبدخانه فعلی و ایوان مقابل آن از بقایای مسجدی بزرگ باشد، گنبد را با دهانه‌ای وسیع ساخته بوده‌اند، اما بعدها گنبد فروریخت و گنبدخانه بدل به فضایی روباز شد، در زمان فتحعلی‌شاه قاجار، برای ساخت دوباره گنبد تلاش شد که به نتیجه نرسید.
مسجد تاریخی و کم نظیر مطلب‌خان شهر مرزی خوی در استان آذربایجان غربی، روایتی است از معماری شجاعانه‌ای که تنهایی را به مأمنی برای رازونیاز با آسمان مبدل ساخته است؛ جواهری روباز که خشت‌خشت آن حکایتگر پایداری در برابر توفان‌های تاریخ است.
نظر شما