به گزارش خبرگزاری شبستان، کرسی علمی- ترویجی « بازخوانی جنسیتمحور الگوی سوم زن در اندیشه شهید امام خامنه‌ای» با حضور جمعی از پژوهشگران، طلاب و اساتید حوزوی به همت پژوهشکده زن و خانواده برگزار شد.
دکتر زینب تاجیک، عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده در ابتدای این برنامه ضمن ارایه پژوهش خود با عنوان « بازخوانی جنسیتمحور الگوی سوم زن در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای» با اشاره به تبیین مبانی انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی این الگو، اظهار کرد: این بازخوانی نشان می‌دهد الگوی سوم نه یک نظریه اجتماعی-فرهنگی صرف، بلکه یک منظومه فکری اصیل مبتنی بر حکمت اسلامی است که در تقابل بنیادین با دو الگو غالب تاریخی، یعنی « زن شرقی» و « زن غربی» قرار میگیرد.
وی انگیزه اصلی پژوهش را ضرورت پاسخ به یک خلأ نظری دانست و گفت: مهمترین انگیزه برای نوشتن این مقاله، ضرورت انجام یک بازخوانی جنسیتمحور بر اساس اندیشه و بیانات مقام معظم رهبری در باب « الگوی سوم زن» بود، چرا که ایشان در مناسبت‌های مختلف سعی می‌کردند این مفهوم را برای جامعه روشن‌تر کنند؛ بر این اساس نیاز به یک کالبدشکافی دقیق از این اندیشه وجود دارد تا بتوان آن را به عنوان یک الگو عملی و نظری در برابر سایر الگوها تبیین کرد.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده با تأکید بر اینکه نباید الگوی سوم را صرفاً یک نظریه اجتماعی، فرهنگی یا سیاسی دانست، افزود: الگوی سوم زن انقلاب اسلامی، مجموعه‌ای از مبانی اصیل انسان‌شناسی، خداشناسی و معرفت‌شناسی دارد که برگرفته از نگاه بلند رهبر شهید انقلاب است و بر اساس مبانی حکمت اسلامی و اندیشه ناب اسلام مطرح شده است. یکی از مهمترین نکاتی که این الگو را از سایر الگوها جدا می‌کند، نوع نگاه به « جنسیت زنانه» است.
*الگوی سوم؛ نقطه تلاقی کرامت انسانی و ظرفیت‌های جنسیتی
تاجیک با اشاره به وجود خوانش‌های متفاوت از الگوی سوم در میان پژوهشگران، عنوان کرد: برخی معتقدند کاری که انقلاب اسلامی برای زنان انجام داد، صرفاً بازگرداندن کرامت انسانی پایمال‌شده آنان بود؛ این بخشی از حقیقت است، اما تمام آن نیست. اگر از این دسته از پژوهشگران بپرسید که « نقطه مرکزی الگوی سوم چیست؟» خواهند گفت بازگرداندن کرامت انسانی. اما به نظر می‌رسد، انقلاب اسلامی کار مهم‌تری انجام داده و آن، رسیدن به یک فهم دقیق‌تر و عمیق‌تر از « ظرفیت‌های جنسیتی زن» است.
وی ادامه داد: بر اساس مبانی کلامی اسلام، خداوند حکیم بنابر مصلحت‌هایی، ویژگی‌ها و ظرفیت‌هایی را در وجود زن قرار داده است و اختلافات جنسیتی، ریشه در علم و حکمت خداوند دارد؛ از این منظر، انقلاب اسلامی نه تنها این تفاوت‌ها را انکار نکرد، بلکه آن‌ها را به رسمیت شناخت و تلاش کرد تا این ظرفیت‌ها را به بهترین شکل ممکن به شکوفایی برساند.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به رابطه دوطرفه میان شکل‌گیری انقلاب اسلامی و حضور زنان گفت: یک رابطه دوطرفه در جریان شکل‌گیری انقلاب اسلامی بین زنان و انقلاب اتفاق افتاد. هم انقلاب اسلامی ظرفیت‌های زنانه را به رسمیت شناخت و از آن‌ها استفاده درست کرد و هم زنان با همین ظرفیت‌ها در پیروزی انقلاب نقش‌آفرینی کردند؛ این دلالت‌های قدرتمند در جملات بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی و رهبر معظم و شهید انقلاب کاملاً پررنگ است.
تاجیک عنوان کرد: بررسی مسئله جنسیت در الگوی سوم زن بر اساس مجموعه فکری رهبر شهید، سبب شکل‌گیری پژوهشی در این زمینه شد که نشان می‌دهد زن با اختلافات جنسیتی‌اش نه تنها به رسمیت شناخته می‌شود، بلکه این تفاوت‌ها برجسته شده و به عنوان نقطه قوت معرفی می‌شوند. بر همین اساس، در این مقاله سعی شده است مجموعه‌ای از بیانات جمع‌آوری و ساماندهی شود تا روشن کند که جنسیت در سه ساحت فردی، خانوادگی و اجتماعی چگونه تقسیم می‌شود.
*ریشه‌یابی الگوی شرقی؛ جنسیت زنانه در آینه تحقیر تاریخی
وی با هدف تبیین بهتر وجوه تمایز الگوی سوم، به بررسی دو الگو تاریخی « زن شرقی» و « زن غربی» پرداخت و گفت: اگر بخواهید ریشه‌های الگوی شرقی که در طول سالیان متمادی در ارتباط با زنان پررنگ بوده است را ردیابی کنید، مهمترین مبنای فکری آن را باید در ادیان تحریف شده و یونان باستان جست‌وجو کرد.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده تصریح کرد: در الگوی شرقی، جنسیت زنانه ذاتاً مترادف با ضعف، ناقص بودن، نیازمند ترحم بودن و محرومیت از عقلانیت کامل معنا پیدا می‌کند؛ در چنین نگاهی، هیچ کار و مسؤولیت اجتماعی بر عهده زن قرار نمی‌گیرد چرا که معتقدند کارها و مسؤولیت‌های اجتماعی به هوش، ذکاوت و قدرت بسیار بالایی نیاز دارد و چون زن از این ویژگی‌ها خالی است، صرفاً باید به حوزه خصوصی منتقل شود و هیچ مسؤولیت و فعالیت اجتماعی نداشته باشد.
تاجیک بیان کرد: کتاب « عقل مذکر» نوشته « ژنویو لوید» دلالت‌های فلسفی و نوع نگاه به جنسیت زنانه را در طول تاریخ فلسفه از دوران باستان تا معاصر را به خوبی بیان کرده است و پژوهشگران این حوزه می‌توانند به این کتاب مراجعه داشته باشند.
وی ضمن ارایه نمونه‌هایی از آرا فلاسفه یونان باستان عنوان کرد: سقراط معتقد بود بزرگترین منشأ انحطاط بشر، زن است و ارسطو زن را « مرد ناقص» و نتیجه خطا طبیعت می‌دانست. یکی دیگر از دلالت‌های مهم در این الگو « فسادانگیزی» زنانگی بود یعنی زنانگی با وسوسه‌گری، اغواگری و فسادانگیزی معادل می‌شد و چون حتی در مباحث معنوی نیز مردانگی اولویت داشت، برای اینکه ایمان مردان دچار خطر نشود، زنان باید کاملاً از عرصه اجتماعی حذف می‌شدند.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به انتقاد شدید رهبر شهید انقلاب به نگاه‌های ناقص و ستم‌هایی که در طول تاریخ نسبت به زنان روا داشته شده است، گفت: آیت‌الله سید علی خامنه‌ای در دیدار با بانوان در سال ۱۳۶۱ هجری شمسی فرمود که زن در طول تاریخ در میان دو ستم قرار گرفته است که یکی از آن‌ها محروم کردن زن از تحصیل و اجتماع و حضور در مناسبات اجتماعی بوده است. بنابراین، در الگوی نخست، زن باید از عرصه اجتماعی حذف می‌شد.
*الگوی زن غربی؛ از ابزار لذت تا مردوارگی افراطی
تاجیک در ادامه به تحلیل الگوی دوم، یعنی « زن غربی» پرداخت و آن را واکنشی نسبت به الگوی شرقی دانست و گفت: در این الگو دو اتفاق مهم برای جنسیت زنانه افتاد؛ نخست اینکه جنسیت زنانه در برخی خوانش‌ها به انتظارات جنسی خلاصه شد و زن صرفاً با عقل جنسی در رابطه معنا پیدا کرد و به وسیله‌ای برای لذت بردن مردان یا ابزاری برای یک‌سری مناسبات اقتصادی تبدیل شد. شکل‌گیری فمینیسم و تبعات آن کاملاً این مسئله را پررنگ می‌کند.
وی دومین اتفاق مهم در الگوی غربی را «مردواره شدن» زنان دانست و افزود: این جریان که به شدت تحت تأثیر فمینیسم لیبرال قرار داشت، معتقد بود برای اینکه زن به حقوق برابر برسد، باید هرچه بیشتر شبیه مردان شود؛ مثل مردان کار کند، فکر کند و رفتار کند. در این نگاه، صفاتی مانند احساسات و عواطف زنانه باید کنار زده می‌شد. رهبر شهید انقلاب در بسیاری از بیانات خود این نگاه را به شدت مورد انتقاد قرار می‌دادند. شهید امام خامنه‌ای در سال ۱۳۹۲ فرمودند که گفتمان غرب درباره زن عمدتاً دو بخش دارد؛ نخست، مرد کردن زن یعنی شبیه ساختن زنان به مردان و دوم، تبدیل زن به وسیله‌ای برای ارضای جنسی، یعنی ارضا جسمی، چشمی یا فراتر. فمینیسم و دیگر جریان‌های مشابه نتیجه نهایی این دو گفتمان هستند که هر دو ظلم به زنان است.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده مطرح کرد: فضای حاکم بر جهان قبل از انقلاب اسلامی، فضایی میان دو گفتمان تحجر شرقی و تجدد غربی بود؛ در چنین فضایی بود که رژیم پهلوی با اتفاقات کشف حجاب و تغییر هویت زن ایرانی و اسلامی، در واقع همان الگوی غربی را رقم می‌زد؛ اما انقلاب اسلامی با استفاده از مبانی اصیل اسلام و مکتب شیعه، خوانش متفاوتی از زنانگی ارایه داد.
*اصول حاکم بر خوانش جنسیتمحور الگوی سوم
تاجیک ضمن تبیین اصول حاکم بر خوانش جنسیتمحور الگوی سوم زن، گفت: اصل نخست و اساسی این است که جنسیت ذیل کرامت انسانی معنا پیدا می‌کند؛ یعنی وقتی از اختلافات جنسیتی صحبت می‌شود، نگاه حاکم یک نگاه ارزشگذارانه نیست و گفته نمی‌شود که زنان به خاطر این اختلافات از مردان برتر یا فرودست‌تر هستند. دقیقاً همینجا است که الگوی سوم از الگوی شرقی و غربی متمایز می‌شود.
وی با استناد به بیانات رهبر شهید انقلاب عنوان کرد: شهید امام خامنه‌ای در دیداری که مورخ ۶ دی ماه ۱۴۰۲ شمسی با اقشار مختلف بانوان داشتند فرمودند:«اسلام در یک مواردی بکلّی جنسیّت را نادیده میگیرد؛ بحث، بحث زن و مرد نیست، مسئله‌ی کرامت انسان است: وَ لَقَد کَرَّمنا بَنی آدَم؛(۱) اینجا مسئله‌ی جنسیّت مطرح نیست. ارزشهای انسانی در زن و مرد یکسان است و در نسبتِ ارزشیِ او با جنس مرد، مطلقاً جنسیّت مطرح نیست:« وَ المُؤمِنونَ وَ المُؤمِناتُ بَعضُهُم اَولیاءُ بَعضٍ یَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَر: مردان و زنان باایمان دوست و یار یکدیگرند؛ همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می‌دهند و از کارهای زشت و ناپسند بازمی‌دارند» همه‌ی این‌ها پیش خدای متعال در مراتب عروج معنوی یکسانند؛ یعنی مطلقاً نه این بر او ترجیح دارد، نه او بر این ترجیح دارد؛ هر دو با استعدادِ مشابه در این راه قرار داده شده‌اند و به همّتشان بستگی دارد؛ زنهایی هستند که هیچ مردی به پای آن‌ها نمی‌رسد. بنابراین، جنسیّت مطرح نیست.»
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده در ادامه به تفکیک ساحت‌هایی که جنسیت در آن‌ها می‌تواند عامل تأثیرگذار باشد یا نباشد پرداخت و تصریح کرد: در اندیشه الگوی سوم، جنسیت در ارزشهای واقعی، کمالات انسانی، رسیدن به اوج قله بشریت، حرکت به سمت آرمان‌ها، پیشرفت علمی و اجتماعی، اداره کشور، پذیرش مسئولیت‌های دینی و سیاسی، ایمان، صبر، استقامت و تحصیل علم، به هیچ عنوان مطرح نیست. در این ساحت‌ها، راه برای زنان و مردان کاملاً باز است.
تاجیک ضمن تبیین « هویت جنسیتمحور» انسان از منظر فلسفه و کلام اسلامی گفت: من در مقاله « بازخوانی جنسیتمحور الگوی سوم زن در اندیشه شهید امام خامنه‌ای» با استفاده از مبانی فلسفه و کلام اسلامی نشان دادم که نفس انسان و وجود او از دلالت‌های جنسیتی خارج نیست. یعنی زنی که با یک بدن زنانه تدبیر می‌شود، با مردی که با یک بدن مردانه تدبیر می‌شود، در برخی موارد متفاوت عمل می‌کنند. این دیدگاه که برآمده از الهیات اسلامی است، در اندیشه رهبری نیز به خوبی قابل ردیابی است.
*سه ساحت هویتی زن در الگوی سوم؛ فردی، خانوادگی، اجتماعی
وی برای ارائه تصویری دقیق از الگوی سوم، هویت زنان و اختلافات جنسیتی را در سه ساحت فردی، خانوادگی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد و تشریح کرد: رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران در تاریخ ۶ دی ماه ۱۴۰۰ در یکی از دیدارهای خود فرمود که تفاوت‌های زن و مرد در سه ساحت اصلی دسته‌بندی می‌شود؛ ساحت روحی، ساحت جسمی و ساحت عاطفی؛ ساحت روحی زن، ساحت جسمی زن و ساحت عاطفی زن یک مسائلی را اقتضا می‌کند. فرزندآوری و پرورش فرزند کار زن است؛ خدای متعال او را برای این کار آفریده و از مرد این کار بر نمی‌آید. مرد کار می‌کند، مشکلات را رفع می‌کند.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: نکته مهم این است که از نگاه رهبر شهید، اختلافات جنسیتی صرفاً از بدن مادی برنمی‌خیزد، بلکه به لایه‌های روانی، عواطف، نوع عقلانیت و نوع تعامل انسان با عالم خارج نیز مربوط می‌شود؛ این ساحت از انسان، یک ساحت عظیم و مرتبط با حقیقت انسانیت اوست؛ بنابراین، نقش‌های متفاوتی برای زنان و مردان تعریف می‌شود اما این به معنای برتری یکی بر دیگری نیست.
تاجیک در تشریح ساحت خانوادگی هویت زنان گفت: خانواده مهمترین ساحت برای شکوفایی هویت جنسیتی زن است. در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران، زن دارای خصوصیات جنسیتی ویژه‌ای است که وظیفه او فراهم کردن آرامش و آسایشی است که اعضای خانواده با آن احساس امنیت کنند. خانواده بهترین و بیشترین ظرفیت را برای شکوفایی شخصیت جنسیتی زن دارد. یعنی زن ابتدا باید در خانواده هویت جنسیتی خود را بشناسد و شکوفا کند و سپس وارد عرصه‌های اجتماعی شود.
وی در تبیین ساحت اجتماعی الگوی سوم، آن را نقطه اصلی تمایز با دو الگوی دیگر یعنی الگوی اندیشه شرقی و الگوی اندیشه غربی دانست و افزود: در الگوی شرقی، زن کاملاً از اجتماع محروم شد. در الگوی غربی، حضور اجتماعی زن عمدتاً در خدمت منافع اقتصادی و با نگاهی ابزاری معنا پیدا می‌کند. اما در الگوی سوم، فعالیت اجتماعی زن چند ویژگی مهم پیدا می‌کند؛ نخستین ویژگی «تکلیف‌محوری» است. زن انقلاب اسلامی در حالی که فعالیت اجتماعی دارد، به این فکر می‌کند که وظیفه و مسؤولیتش در قبال جامعه اسلامی چیست و چگونه می‌تواند به اهداف آن کمک کند. ویژگی دوم، « حفظ هویت زنانه» در عین حضور اجتماعی است. برخی تصور می‌کنند که زن برای ورود به اجتماع باید ویژگی‌های زنانه خود را کنار بگذارد و با یک هویت خنثی وارد جامعه شود، اما در بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران، اینطور نیست.
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده عنوان کرد: رهبر شهید انقلاب می‌فرمودند زن در محیط اسلامی رشد علمی می‌کند، رشد شخصیتی می‌کند، رشد اخلاقی می‌کند، رشد سیاسی می‌کند و در اساسی‌ترین مسائل اجتماعی در صفوف اصلی قرار میگیرد و در عین حال زن باقی می‌ماند. زن بودن برای زن یک نقطه امتیاز است، یک نقطه افتخار است؛ این افتخار نیست که زن را از محیط زنانه، از خصوصیات زنانه و از اخلاق زنانه دور کنیم و بعد به اجتماع بیاوریم.
تاجیک در ادامه به بیانات دیگری از رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۸۴ شمسی اشاره کرد و گفت: ایشان می‌فرمودند زن با نقطه قوت زنانه خود که خدای متعال در وجودش به ودیعه گذاشته و مخصوص زن است، همراه با ایمان عمیق، می‌تواند در جامعه یک نقش استثنائی ایفا کند که هیچ مردی قادر به ایفای چنین نقشی نیست.
وی با اشاره به مفهوم «امتداد اجتماعی عاطفه زنان» در اندیشه رهبری، اذعان کرد: رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران، عاطفه زنانه را یکی از کلیدواژه‌های بسیار مهم و اساسی می‌دانستند و معتقد بودند که این عاطفه باید در جامعه نیز امتداد پیدا کند؛ این مسئله یعنی زن با همان هویت زنانه و ویژگی‌های منحصر به فرد خود، نه تنها می‌تواند در جامعه حضور داشته باشد، بلکه حضورش یک ضرورت و یک نقطه قوت برای جامعه اسلامی است.
*الگوی سوم زن، میراث‌دار کرامت و ظرفیت
عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده تصریح کرد: الگوی سوم زن انقلاب اسلامی در نگاه رهبر شهید، از خصوصیات جنسیتی خارج نیست. در این الگو، زن هم در ساحت فردی، هم خانوادگی و هم اجتماعی نقش‌آفرینی می‌کند و در عین حال « زن» باقی می‌ماند. اختلافات جنسیتی در ادبیات رهبر شهید انقلاب، نه تنها یک نقطه ضعف نیست، بلکه یک نقطه افتخار برای زنان است؛ این دقیقاً در نقطه مقابل الگوهایی قرار دارد که در آن‌ها جنسیت زنانه یا تحقیر می‌شد یا باید از بین می‌رفت.
تاجیک خاطرنشان کرد: اختلافات جنسیتی در برخی از موارد مانند اصل مسؤولیت اجتماعی، مسؤولیت سیاسی و مسؤولیت علمی وجود ندارد؛ در این ساحت‌ها، جنسیت هیچ اختلافی را ایجاد نمی‌کند و زن و مرد به یک اندازه مسؤول هستند؛ اما وقتی که قرار است مسؤولیت خود را انجام دهند، زن باید از ویژگی‌ها و نقاط قوت زنانه خود به بهترین شکل ممکن استفاده کند. این همان چیزی است که الگوی سوم را به یک الگوی کامل، مترقی و مبتنی بر فطرت انسانی تبدیل می‌کند.
*نقدی بر خوانش جنسیتمحور « الگوی سوم زن»
دکتر فاطمه قاسمپور، رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام در ادامه نشست تخصصی بررسی ابعاد نظری «الگوی سوم زن انقلاب اسلامی» به عنوان ناقد اصلی جلسه، در بیان ارزیابی خود از مقاله ارایه‌شده، ضمن تقدیر از تلاش پژوهشی صورت‌گرفته، بیان کرد: مقاله « بازخوانی جنسیتمحور الگوی سوم زن در اندیشه شهید امام خامنه‌ای» دارای ویژگی‌های مهم و متمایزی است؛ نخستین ویژگی بسیار خوب این مقاله آن است که تمام تلاش خود را کرده تا به منظومه فکری رهبر شهید انقلاب در موضوع زن کاملاً متعهد بماند؛ یعنی تلاش کرده بیانات، تعبیرها و رویکردهای ایشان را در موضوع زن پیدا کند و در نسبت با پرسش اصلی پژوهش به کار بگیرد. به نظر می‌رسد مقاله در این زمینه توفیق قابل توجهی داشته است.
وی ادامه داد: دومین اقدام مهم مقاله این است که توانسته در نسبت با بیانات و رویکردهای رهبری، یک نوع نوآوری و پرسش‌گری داشته باشد. یعنی نویسنده با یک پرسش مشخص به سراغ بیانات رفته و بررسی کرده است که آن پرسش در نسبت با منظومه فکری رهبری چگونه پاسخ داده می‌شود. پرسش ایشان این بوده است که «اگر رویکردی جنسیتمحور به الگوهای شرقی و غربی وجود داشته باشد، چگونه می‌توان این الگوها را بازخوانی کرد و ماهیت و تفاوت آن‌ها را با الگوی سوم زن انقلاب اسلامی مشخص ساخت؟» این یک پرسش پژوهشی خوب است و نشان می‌دهد که نویسنده از یک زمینه پژوهشی مشخص وارد بحث شده است.
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام، وفاداری مقاله به زمینه کلامی و فلسفی نویسنده را نیز از دیگر نقاط قوت آن دانست و اذعان کرد: نکته مهم این است که نویسنده با انتخاب یک پرسش پژوهشی، از زمینه‌های کلامی و فلسفی غافل نشده است؛ یعنی هم پرسش را بر اساس مباحث کلامی و فلسفی انتخاب کرده و هم در طول پژوهش تلاش کرده است به آن زمینه کاری و پرسش‌های ذهنی متعهد بماند. این بسیار مهم است که پژوهشگر در کار خود از زمینه پژوهشی و پرسش‌های اصلی‌اش خارج نشود. به نظر می‌رسد مقاله در این زمینه صورت‌بندی قابل توجهی ارایه داده است.
قاسمپور با اشاره به اینکه درباره « الگوی سوم زن» بیانات ارزشمندی از رهبر شهید وجود دارد، تصریح کرد: درباره الگوی سوم زن، بیانات انباشته و بسیار خوبی از رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران وجود دارد، اما اینکه با پرسش‌های مشخص به سراغ این بیانات بروند، کاری است که کمتر اتفاق افتاده است. امروز با شهادت رهبر عظیم الشأن جامعه اسلامی وظیفه همه بیشتر شده است. یکی از اقدامات مهم و تأثیرگذار در مسیر تداوم‌بخشی به راه امام شهید این است که با رویکرد پرسش‌محور، پرسش‌های خود را به بیانات ایشان عرضه کرد و پاسخ را از این میراث فکری دریافت کرد. گرچه از این به بعد از این فرصت محروم هستیم که برخی پرسش‌ها را از خود ایشان دریافت کنیم، اما میراث فکری قابل توجهی باقی مانده که می‌تواند پاسخ‌دهنده بسیاری از پرسش‌ها باشد.
*نقد روش‌شناختی؛ مسئله معیار انتخاب بیانات
وی در ادامه، مهمترین نقد خود را به بُعد روش‌شناختی مقاله معطوف کرد و گفت: چند مرتبه مقاله مورد بررسی قرار گرفت. نویسنده تلاش کرده است وقتی پرسش خود را پاسخ می‌دهد، به چارچوب ارائه‌شده از سوی رهبری متعهد بماند. یعنی برای ایشان مهم بوده که وقتی زن را در عرصه خانوادگی و عرصه اجتماعی تقریر می‌کند، از همان مسیر بیانات رهبری پیش برود. این تعهد در صورت‌بندی مقاله کاملاً مشهود است. اما نکته‌ای که باید به آن توجه کرد، مسئله روش پژوهش است.
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام با اشاره به غلبه روش‌های پژوهشی غربی بر فضای علمی، مطرح کرد: روش‌های پژوهش، نوعاً روش‌هایی هستند که در فضای علمی غرب متولد شده‌اند. در گذشته، نسبت این روش‌ها با مبانی و میراث فکری ما کمتر مورد توجه بود. امروز نیز بسیاری از پژوهش‌ها به جای اینکه از میراث فکری خود دریافت کنند، به روش‌های میدانی و تجربی روی می‌آورند و می‌خواهند از میدان اجتماعی و کنش فردی افراد، پاسخ مسائل خود را به دست آورند. به تعبیری، رویکردهای آن‌ها بیشتر رویکردهایی است که با متن و مبانی، نسبت روشنی ندارد. بنابراین، وقتی در حوزه فلسفه و کلام کار می‌شود، داستان متفاوت است و باید روش جایگزین خود را به‌طور جدی‌تر معرفی کرد.
قاسمپور تصریح کرد: ممکن است یک استاد روش‌شناسی وقتی این مقاله را ببیند، نخستین پرسشش این باشد که معیار شما برای انتخاب این بیانات چیست. این پرسش، پرسش واردی است و باید به آن پاسخ داده شود. به نظر می‌رسد باید در بحث روش پژوهش جدی‌تر وارد شد و اهل فن تلاش کنند روش‌هایی را طراحی کنند که متناسب با میراث فکری اسلام باشد. این ضعف، یک ضعف علمی است که متأسفانه در بسیاری از پژوهش‌ها دیده می‌شود و باید رفع شود.
*مسئله جنسیت؛ از تفاوت‌های اکتسابی تا نگاه امامیه
وی در ادامه به مسئله جنسیت و تفاوت‌های زن و مرد پرداخت و گفت: مقاله پیش رو، یک کار جدی انجام داده و آن این است که وقتی از جنسیت صحبت می‌کند، جنسیت را به عنوان یک بحث مهم و جدی تلقی می‌کند. امروز در دنیای غرب، دعوای جدی در باب جنسیت وجود دارد. جریان تمدن غربی اساساً قائل به این حجم از تفاوت میان زن و مرد نیست و این تفاوت‌ها را بیشتر تفاوت‌هایی اکتسابی می‌داند؛ یعنی معتقد است این تفاوت‌ها را جامعه، فرهنگ و آموزش ایجاد کرده است.
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام بیان کرد: در مقابل تفکر غربی، رویکرد متفکران مسلمان به‌ویژه تفکر امامیه که رهبر شهید نیز از آن متأثر است، وجود دارد که جنسیت به تعبیر ایشان یک امر ثانویه است، اما آثاری بسیار گسترده دارد. جنسیت در طبیعت وجود دارد و چون در طبیعت وجود دارد، این تفاوت‌ها تفاوت‌های طبیعی میان زن و مرد هستند. بنابراین، این تفاوت‌ها لزوماً اکتسابی نیستند. البته ممکن است برخی تفاوت‌ها در اثر تربیت و فرهنگ تشدید یا تضعیف شوند، اما ریشه آن‌ها را نمی‌توان صرفاً اکتسابی دانست.
قاسمپور با ذکر یک مثال ساده، تشریح کرد: من یک برادرزاده دو ساله دارم. وقتی با بچه‌های نزدیک خود برخی مؤلفه‌ها را بسنجید، می‌بینید تفاوت‌ها از همان کودکی وجود دارد. انتخاب طبیعی پسر بچه از بچگی اسباب‌بازی ماشین است، این علاقه در او وجود دارد. اما اگر بخواهید به دختر بچه‌ای نیز همین علاقه را القا کنید، ممکن است نتیجه متفاوت باشد. این نشان می‌دهد که تفاوت‌ها فقط اکتسابی نیستند و در نظام انتخاب و ویژگی‌های طبیعی انسان ریشه دارند. البته این به معنای نادیده گرفتن نقش تربیت و فرهنگ نیست، بلکه به معنای پذیرش وجود تفاوت‌های طبیعی در کنار تفاوت‌های اکتسابی است.
وی عنوان کرد: مقاله پیش رو، کوشیده است بر اساس مبانی فلسفی ملاصدرا و حکمت متعالیه که رویکرد فلسفی رهبر شهید نیز از آن متأثر است، نشان دهد که جنسیت زمینه‌ای در نفس دارد. وقتی جنسیت در نفس ریشه داشته باشد، آثار آن به گونه‌ای است که تفاوت‌های میان زن و مرد را نمی‌توان صرفاً اکتسابی دانست. این تلاش قابل توجه است و به نظر می‌رسد مقاله در این زمینه گام مهمی برداشته است.
*ضرورت تقویت تمایزگذاری در ساحت اجتماعی
رئیس کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام تصریح کرد: به نظر می‌رسد یک نقطه نقصان در مقاله مذکور وجود دارد. وقتی نویسنده عرصه‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی را از هم جدا می‌کند، تلاش می‌کند تفاوت‌ها را در هر یک از این عرصه‌ها مشخص کند؛ اما وقتی جنسیت را به نفس می‌برد و تفاوت‌های زن و مرد را بر این اساس توضیح می‌دهد، تفاوت گفتمان انقلاب اسلامی با گفتمان زن غربی مشخص‌تر می‌شود؛ در اینجا مقاله می‌توانست در تفاوت با گفتمان زن شرقی پررنگ‌تر عمل کند. به‌ویژه در عرصه اجتماعی، ویژگی‌هایی که در نسبت با نفس می‌توانند تفاوت را هم با رویکرد غربی و هم با رویکرد شرقی روشن‌تر کنند، باید بیشتر مورد توجه قرار می‌گرفت.
نظر شما