به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری شبستان، در شرایطی که افزایش هزینه‌های زندگی، ناپایداری درآمد و دشواری دسترسی به فرصت‌های شغلی، بسیاری از خانواده‌ها را با چالش‌های اقتصادی روبه‌رو کرده است، بهره‌گیری از ظرفیت نهادهای مردمی و اجتماعی بیش از گذشته اهمیت دارد. در این میان، مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری می‌توانند با تکیه بر اعتماد اجتماعی، مشارکت داوطلبانه و ارتباط مستمر با مردم، نقشی فراتر از فعالیت‌های عبادی و فرهنگی ایفا کنند؛ نقشی که در صورت برنامه‌ریزی هدفمند، می‌تواند به تقویت تاب‌آوری اقتصادی خانواده‌ها و افزایش توان جامعه برای عبور از بحران‌ها منجر شود.
تاب‌آوری اقتصادی؛ فراتر از تأمین نیازهای روزمره
تاب‌آوری اقتصادی به معنای توانایی افراد و خانواده‌ها برای مقابله با فشارهای مالی، سازگاری با تغییرات اقتصادی و بازگشت به وضعیت باثبات پس از بحران است. این مفهوم تنها به برخورداری از درآمد بیشتر محدود نمی‌شود، بلکه مهارت مدیریت هزینه‌ها، دسترسی به فرصت‌های شغلی، توانایی کسب درآمد جایگزین، برخورداری از شبکه‌های حمایتی و امکان استفاده از منابع محلی را نیز در بر می‌گیرد.
از این منظر، مقابله با آسیب‌های اقتصادی صرفاً وظیفه دستگاه‌های اجرایی یا نهادهای اقتصادی نیست؛ بلکه مشارکت سازمان‌یافته مردم و تقویت ظرفیت‌های اجتماعی نیز می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد.
مساجد به دلیل حضور مستمر در زندگی اجتماعی مردم و شناخت نسبی از مسائل محله، از ظرفیت مناسبی برای شناسایی نیازهای اقتصادی، جلب مشارکت خیرین، ارتباط با کسب‌وکارهای محلی و هدایت خانواده‌ها به سمت خدمات حمایتی برخوردارند. کانون‌های فرهنگی هنری نیز می‌توانند با استفاده از ظرفیت آموزشی، فرهنگی و ارتباطی خود، زمینه مهارت‌آموزی، توانمندسازی جوانان و توسعه فعالیت‌های درآمدزا را فراهم کنند.
سرمایه اجتماعی؛ مهم‌ترین پشتوانه اقتصادی مسجد
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مساجد، سرمایه اجتماعی و اعتماد شکل‌گرفته در میان مردم است. این سرمایه می‌تواند در زمان بروز مشکلات اقتصادی، به شناسایی سریع‌تر خانواده‌های آسیب‌پذیر، سازمان‌دهی کمک‌های مردمی و ایجاد ارتباط میان افراد نیازمند و ظرفیت‌های موجود در جامعه کمک کند.
برای مثال، مسجدی که با خانواده‌های محله، صاحبان مشاغل، خیرین و نیروهای متخصص ارتباط مؤثر دارد، می‌تواند زمینه معرفی افراد جویای کار به کارفرمایان، شناسایی نیازهای ضروری خانوارها و سامان‌دهی حمایت‌های هدفمند را فراهم سازد.
در چنین الگویی، کمک‌رسانی تنها به توزیع بسته‌های معیشتی محدود نمی‌شود، بلکه ایجاد فرصت برای بازگشت افراد به فعالیت اقتصادی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، مسجد می‌تواند علاوه بر نقش حمایتی، به حلقه ارتباطی میان نیازهای اقتصادی مردم و فرصت‌های موجود در محله تبدیل شود.
البته تحقق این نقش به شفافیت عملکرد، رعایت شأن خانواده‌ها، توزیع عادلانه خدمات و حفظ محرمانگی اطلاعات وابسته است؛ عواملی که اعتماد عمومی را تقویت می‌کنند و زمینه مشارکت پایدار مردم را فراهم می‌آورند.
کانون‌های فرهنگی هنری؛ بستری برای مهارت‌آموزی و اشتغال
کانون‌های فرهنگی هنری مساجد نیز می‌توانند با توسعه برنامه‌های آموزشی و مهارتی، به تقویت توان اقتصادی گروه‌های مختلف جامعه کمک کنند. جوانان جویای کار، زنان علاقه‌مند به فعالیت‌های درآمدزا، هنرمندان محلی و افرادی که به دنبال یادگیری مهارت‌های جدید هستند، از جمله گروه‌هایی‌اند که می‌توانند از این ظرفیت بهره‌مند شوند.
آموزش مهارت‌های دیجیتال، تولید محتوا، طراحی گرافیک، صنایع‌دستی، بازاریابی اینترنتی، مدیریت هزینه‌های خانوار و آشنایی با اصول راه‌اندازی کسب‌وکار، از جمله زمینه‌هایی است که می‌توان در قالب برنامه‌های آموزشی کانون‌ها دنبال کرد.
با این حال، نکته اساسی آن است که آموزش به‌تنهایی برای ایجاد اشتغال کافی نیست. دوره‌های آموزشی زمانی می‌توانند به بهبود وضعیت اقتصادی منجر شوند که بر اساس نیاز واقعی بازار طراحی شوند و به فرصت‌های شغلی، ارتباط با کارفرمایان یا امکان فروش محصولات پیوند بخورند.
ازاین‌رو، همکاری کانون‌های فرهنگی هنری با مراکز آموزش فنی‌وحرفه‌ای، صاحبان مشاغل، کارآفرینان و نهادهای تخصصی اشتغال می‌تواند اثربخشی این برنامه‌ها را افزایش دهد.
حمایت از کسب‌وکارهای خرد؛ فرصتی برای رونق اقتصاد محله
بخش دیگری از ظرفیت مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری به حمایت از تولیدکنندگان و کسب‌وکارهای خرد بازمی‌گردد. بسیاری از افراد در محله‌ها از مهارت‌های فنی، هنری یا تولیدی برخوردارند، اما برای معرفی محصولات، دسترسی به مشتری یا توسعه فعالیت خود با محدودیت مواجه‌اند.
در چنین شرایطی، برگزاری نمایشگاه‌های محلی، معرفی محصولات تولیدکنندگان، آموزش بازاریابی و بسته‌بندی، ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و فروشندگان و بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال می‌تواند به تقویت بازارهای محلی کمک کند.
همچنین صاحبان مشاغل می‌توانند با معرفی نیازهای خود به نیروی کار، زمینه اشتغال افراد آموزش‌دیده را فراهم کنند. این ارتباط دوسویه، هم به استفاده بهتر از ظرفیت‌های انسانی محله کمک می‌کند و هم می‌تواند زمینه افزایش گردش اقتصادی در سطح جامعه محلی را فراهم سازد.
البته حمایت از کسب‌وکارها باید بر شناخت بازار، ارزیابی هزینه‌ها و توجه به امکان استمرار فعالیت استوار باشد. ارائه تسهیلات یا تشویق افراد به راه‌اندازی کسب‌وکار، بدون بررسی تقاضای واقعی و توان اقتصادی آنان، ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
از کمک معیشتی تا توانمندسازی پایدار
کمک‌های معیشتی در شرایط اضطراری همچنان ضرورتی مهم به شمار می‌روند؛ اما برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی، لازم است حمایت‌های کوتاه‌مدت با برنامه‌های توانمندساز همراه شوند.
در این چارچوب، می‌توان سه مسیر مکمل را دنبال کرد: نخست، حمایت فوری از خانواده‌هایی که با کمبود منابع ضروری روبه‌رو هستند؛ دوم، ارائه خدمات آموزشی و مشاوره‌ای برای افزایش توان مدیریت مالی و بازگشت به فعالیت اقتصادی؛ و سوم، ایجاد ارتباط میان افراد مستعد اشتغال و فرصت‌های واقعی بازار کار.
چنین رویکردی به معنای مشروط‌کردن کمک‌های ضروری به اشتغال نیست، بلکه هدف آن است که متناسب با شرایط هر فرد و خانواده، علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای فوری، زمینه کاهش آسیب‌پذیری در آینده نیز فراهم شود.
در کنار این اقدامات، آموزش سواد مالی و مدیریت اقتصاد خانوار اهمیت ویژه‌ای دارد. آشنایی با تنظیم بودجه، اولویت‌بندی هزینه‌ها، شناخت تعهدات مالی و پرهیز از تصمیم‌های پرخطر می‌تواند به خانواده‌ها در مدیریت بهتر منابع محدود کمک کند؛ هرچند این آموزش‌ها جایگزین ضرورت بهبود درآمد و ایجاد فرصت‌های شغلی مناسب نیستند.
همکاری نهادی؛ شرط تبدیل ظرفیت به نتیجه
با وجود ظرفیت‌های قابل توجه مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری، دستیابی به نتایج پایدار نیازمند همکاری با نهادهای تخصصی است. این مجموعه‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند همه مسائل مرتبط با اشتغال، تأمین مالی، آموزش حرفه‌ای و حمایت اجتماعی را حل کنند.
ازاین‌رو، ارتباط نظام‌مند با دستگاه‌های حمایتی، مراکز فنی‌وحرفه‌ای، کارفرمایان، تعاونی‌ها، خیرین و فعالان اقتصادی می‌تواند مسیر بهره‌برداری از ظرفیت‌های محلی را هموار کند.
در این الگو، مسجد و کانون فرهنگی هنری نقش شناسایی، اعتمادسازی، سازمان‌دهی مشارکت و تسهیل ارتباطات را بر عهده دارند و خدمات تخصصی از طریق نهادهای واجد صلاحیت ارائه می‌شود.
همچنین شفافیت مالی، مشخص‌بودن مسئولیت‌ها، ارزیابی مستمر برنامه‌ها و پرهیز از موازی‌کاری، از الزامات موفقیت این رویکرد است.
چگونه می‌توان اثربخشی اقدامات را سنجید؟
برای ارزیابی نقش مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری در افزایش تاب‌آوری اقتصادی، صرف شمارش دوره‌های آموزشی، کمک‌های توزیع‌شده یا افراد شرکت‌کننده کافی نیست. معیار اصلی باید تغییرات واقعی در وضعیت اقتصادی بهره‌مندان باشد.
تعداد افراد واردشده به اشتغال، ماندگاری شغلی، تغییر درآمد واقعی، توسعه بازار کسب‌وکارهای خرد، کاهش وابستگی به کمک‌های اضطراری و بهبود توان مدیریت هزینه‌های خانوار، از جمله شاخص‌هایی هستند که می‌توانند در ارزیابی برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرند.
ثبت وضعیت اولیه، پیگیری نتایج و انتشار گزارش‌های شفاف به مدیران و تصمیم‌گیران کمک می‌کند تا برنامه‌های اثربخش را توسعه دهند و فعالیت‌هایی را که نتیجه ملموسی ندارند، اصلاح کنند.
مسجد به‌عنوان حلقه اتصال مردم و فرصت‌های اقتصادی
ظرفیت مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری در افزایش تاب‌آوری اقتصادی، بیش از هر چیز در توانایی آن‌ها برای پیوند دادن سرمایه اجتماعی با فرصت‌های واقعی اقتصادی نهفته است. این نهادها می‌توانند با شناسایی نیازها، سامان‌دهی مشارکت مردمی، آموزش مهارت‌های کاربردی، حمایت از کسب‌وکارهای خرد و تسهیل دسترسی به خدمات تخصصی، به تقویت توان اقتصادی جامعه محلی کمک کنند.
بااین‌حال، دستیابی به چنین هدفی مستلزم عبور از فعالیت‌های پراکنده و حرکت به سوی برنامه‌های هدفمند، مشارکتی و قابل ارزیابی است؛ برنامه‌هایی که در آن‌ها حمایت معیشتی، توانمندسازی، اشتغال و توسعه اقتصاد محلی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در نهایت، اگر ظرفیت فرهنگی و اجتماعی مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری با نیازهای واقعی بازار کار و سازوکارهای تخصصی حمایت اقتصادی پیوند بخورد، این نهادها می‌توانند به یکی از حلقه‌های مؤثر در تقویت تاب‌آوری اقتصادی محله‌ها تبدیل شوند؛ نقشی که نه جایگزین مسئولیت‌های دولت و سیاست‌های کلان اقتصادی، بلکه مکمل تلاش‌های عمومی برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش توان جامعه در مواجهه با بحران‌هاست.
نظر شما