به گزارش خبرنگار دین و اندیشه خبرگزاری شبستان حجت الاسلام دکتر «محمد صدوقی»، استاد حوزه و دانشگاه در سومین جلسه از سلسله نشست‌های علمی «حکمرانی زمینه‌ساز» با موضوع «مختصات دینداری زمینه‌ساز در نسل نو» اظهارداشت: محور گفت وگوی امروز ما این است که نسل نوی امروز که با رسانه، فناوری و تجربه های متفاوت از نسل پیشین رشد یافته چگونه می تواند حامل دینداری انقلابی و زمینه ساز باشد؟
وی با بیان این نکته که نسل نو «مسئله ای که باید مهار شود» نیست بلکه سرمایه ای است که باید هدایت شود، گفت: این نگاه بسیار مهم است. یعنی ما با مسئله‌ای که باید آن را مهار کنیم مواجه نیستیم بلکه سرمایه ای داریم که باید هدایتش کنیم.
حجت الاسلام صدوقی با تعریف «دینداری زمینه‌ساز ظهور»، گفت: دینداری زمینه‌ساز یعنی ایمانی که از معرفت آغاز شود، به هویت برسد، در ارزش‌ها تثبیت شود و در کنش منتظرانه و اصلاح گرانه به بار بنشیند.
استاد حوزه و دانشگاه به تمایز بین علوم اجتماعی و علوم دینی در موضوع تغییرات نسلی اشاره و تصریح کرد: معمولاً در مباحث علوم اجتماعی، تغییرات نسلی را با یکی از این دو قاب تعریف می کنند. «قاب زوال» یعنی نسل نو دین را رها کرده و «قاب بازتولید» یعنی نسل نو همان چیزی را تکرار می کند که پدران و مادرانش داشته‌اند. اما وقتی به قرآن و سیره اهل بیت(ع) مراجعه می کنیم، می بینیم «قاب سومی» نیز تعریف می شود با عنوان «ابتلا و انتخاب» یعنی هر نسلی مسئول انتخاب و کسب ایمان خود است.
«دینداری زمینه‌ساز» با انتقال ساخته نمی شود بلکه نیازمند سه مولفه است
حجت الاسلام صدوقی تأکید کرد: نسل نو در عین حال که سرمایه هایی را با خود دارد اما اینگونه نیست که به صورت خودکار این سرمایه‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل شود. اما هیچ نسلی هم محکوم به تکرار خطاهای گذشتگانش نیست. قرآن در آیه ۱۳۴ سوره بقره می فرماید: «تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُمْ مَا کَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ ؛ آنان گروهی بودند که درگذشتند، آنچه [از طاعت و معصیت] به دست آوردند مربوط به خود آنان است، و آنچه شما به دست آوردید مربوط به خود شماست؛ و شما در برابر آنچه آنان انجام می دادند، مسؤول نیستید.»
وی در ادامه گفت: از این آیه، دو لایه می توان برداشت کرد. ۱. «مسئولیت نسلی»؛ یعنی هیچ نسلی با اعتبار نسل قبل نجات پیدا نمی کند. ۲. «رهایی بخشی»؛ یعنی هیچ نسلی اسیر خطای نسل قبل ش نیست. حالا سوال دقیق ما در این گفت وگو چیست؟ این سوال که بگوییم آیا «نسل نو نسل دینداری است یا نه؟» یک سوال ساده انگارانه است و از نظر راهبردی هم کافی نیست. هرچند این پرسش بسیار مهم و اساسی است اما باید آن را این گونه تحلیل و مطرح کرد که ۱.«دینداری در نسل نو چه کیفیتی دارد؟» ۲. «چه چیزی در هویت، اولویت‌های ارزشی و رفتار اجتماعی او تغییر می کند؟» ۳.«چه عواملی او را به تعمیق ایمان و مسئولیت می رساند؟ و چه عواملی به افول تعلق و تغییر مسیرهویتی او می انجامد؟» ۴. اینکه چگونه می توان از ظرفیت دینداری جوان برای ساختن جامعه ای عادلانه تر، اخلاقی تر و جامعه ای آماده تر برای افق مهدوی بهره گرفت؟
استاد مرکز تخصصی مهدویت ادامه داد: باید تاکید کنم که اصولا «دینداری زمینه ساز» با انتقال ساخته نمی شود بلکه با «تربیت معرفتی»، «تجربه اثربخش» و «محیط عادلانه» ساخته می شود. هر یک از این سه گزاره برای تربیت نسل زمینه ساز نقش حیاتی دارد. نکته مهمی که باید به آن توجه داشت واژه «زمینه ساز» است. «زمینه ساز» یک صفت تشریفاتی نیست بلکه معیاری است برای ارزیابی کیفیت دینداری. یعنی شما اگر کار تربیتی انجام می دهید و می خواهید بدانید که آیا این کار تربیتی بر نسل ما اثرگذار بوده است یا خیر باید در قالب «زمینه سازی» با مفهوم و توصیفی که در ادامه آن را عرض می کنم و با محکی بنام «تمحیص» این اثرگذاری را بسنجید؟
«دین» با «دینداری» دو چیز متمایز هستند
دکتر صدوقی در ادامه گفت: اگر انتظار را به معنای «آمادگی»، «خودسازی»، «مسئولیت» و «حرکت» بدانیم «دینداری زمینه ساز» را باید با «ایمانِ همراه با آمادگی» و «مسئولیت پذیری» بسنجیم نه فقط شدت عاطفه دینی یا صرف مناسک انجام دادن.
وی با بیان اینکه بین دین و دینداری تمایز وجود دارد، گفت: دین حقیقتی است که از جانب خدا صادرشده و ثابت است. اما دینداری پاسخ انسان‌ها به آن حقیقت ثابت در بستر تاریخ و جامعه است و به همین دلیل متغیر و سنجش‌پذیر است. این دو را اگر با هم خلط کنیم دچار دو خطا می شویم. یا هر تغییری در دینداری را تحریف می نامیم و از تحلیل باز می مانیم یا هر ضعفی در دینداری را به پای دین می گذاریم. چیزی که متاسفانه بسیار اتفاق می افتد.
وی تصریح کرد: امیرالمومنین علیه السلام در حکمت ۱۲۵نهج البلاغه وقتی می خواهند دین را تعریف کنند، می فرمایند: «الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِیمُ وَ التَّسْلِیمُ هُوَ الْیَقِینُ وَ الْیَقِینُ هُوَ التَّصْدِیقُ وَ التَّصْدِیقُ هُوَ الْإِقْرَارُ وَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْأَدَاءُ وَ الْأَدَاءُ هُوَ الْعَمَلُ. یعنی حضرت گزاره دین را یک گزاره نظری صرف نمی دانند بلکه توجه می دهند که دین فرآیند پیوسته ای از«معرفت» تا «کنش» است.
صدوقی در ادامه به تعریف امام شهید (رضوان الله تعالی علیه) اشاره و خاطرنشان کرد: امام شهید دین را اینگونه تعریف می فرمایند: «دین صراط زندگی است چیزی که همه فعالیت‌های شخصی، عاطفی، معیشتی و عمومی انسان را جهت می دهد و به کمک خرد انسان می شتابد تا سعادت دنیا و آخرت را تامین کند» در نتیجه دینداری نمی تواند در حوزه فردی و آیینی محدود بماند. یعنی دین، زیستن در این صراط در همه ساحت‌های وجودی انسان از خانواده ، کار و شغل، سیاست تا تمدن، همه را شامل می شود.
وی با اشاره به دیدار فارغ التحصیلان مرکز تخصصی مهدویت با رهبر شهید در سال ۱۳۹۰، گفت: ایشان در آن دیدار مسئله مهدویت را در شمار مسائل اصلی معارف دین دانستند هم‌تراز با نبوت. دلیل این نگاه را هم اینگونه تفسیر کردند که مهدویت مبشِّر همان هدفی است که همه انبیاء برای آن مبعوث شدند. یعنی «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُون ؛ زمین را بندگان شایسته ما به میراث می برند» این آیه معمولا در مباحث مهدوی مورد استناد قرارمی گیرد. اما قرآن در ادامه می فرماید: «إِنَّ فِی هَٰذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِینَ؛ بی تردید در این حقایق برای مردم عبادت پیشه کفایت است. قائد شهید از آیه دوم و واژه «لقوم عابدین» یک برداشت لطیفی دارند.
«انتظار» مفهومی خطاب به عابدان است و عابدان آن را درک می کنند
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به برداشت رهبر شهید از این آیه اشاره و تصریح کرد: ایشان می فرمایند این وعده خطاب به عابدان است. یعنی کسانی که اهل عبودیت و اهل بندگی پروردگارهستند می فهمند که باید منتظر و مترصد باشند و لازمه انتظار آماده سازی خود است. به عبارت دیگر شما اگر بخواهید برای جوان، مسئله ظهور را بیان کنید که منجی خواهد آمد و چنین و چنان خواهد شد اما نقش او را مشخص نکنید که او در این برپایی عدالت جهانی چه نقشی دارد؟ یا من و شما چه سهمی در تحقق عدالت جهانی داریم؟ آیا اصولا میتوانیم نقش و سهمی داشته باشیم یا خیر؟ نتیجه ای ندارد. این باید برای او تبیین شود که هر یک از ما چه نقشی و چه سهمی داریم؟ رهبر شهید می فرمایند این وعده خطاب به عابدان است یعنی کسانی که آماده سازی خود را انجام می دهند. به عبارت دیگر صرف نشستن و منتظربودن، انتظار نیست؟
وی گفت: این به معنای زمینه سازی نیست. چون حرکتی ندارد. امام راحل می فرمودند: این که شما برای فرج دعا می کنید وعجل فرجهم می گویید این را چه کسی باید محقق کند؟ آیا باید ملائکه بیایند؟ یا ما باید آماده شویم. به همین دلیل در روایات از انتظار فرج بعنوان «افضل الاعمال» تعبیر می شود. یعنی آن را اولاً از مقوله عمل می داند و ثانیاً به عنوان «برترین عمل» معرفی می کند. بنابراین می توان نتیجه گرفت که تحقق جامعه موعود بدون «صلاحیت سازی انسان‌ها» رخ نمی دهد و این صلاحیت سازی یعنی همان زمینه سازی.
حجت الاسلام صدوقی خاطرنشان کرد: امام شهید ما نگاه بسیارعظیم و دقیقی به جوان دارند. در نگاه قائد شهید از یک چهارچوب صرفا «هشداردهنده» به چهارچوب «ظرفیت شناسانه» در مورد نسل جوان می رسیم. این زاویه نگرش در بحث تربیت بسیار مهم است. ایشان به چهار نکته مهم درباره جوان اشاره می کنند و می فرمایند: ۱. جوان سه خصوصیت دارد «انرژی، امید، ابتکار» ۲. حقیقت پذیری دل جوان یک مسئله انکارناپذیراست. ۳. مقایسه نسلی انجام می دهند و می فرمایند: جوان امروز اگر از جوان ۱۰، ۲۰ سال پیش بیشتر نباشد کمتر نیست. چون جوان امروز درمعرض تهدیدهای بسیار فراوان تری است. ۴. احساس بیهودگی در جوان. ایشان می فرمایند: جوان یک انرژی متراکم در خود حس می کند اما می بیند از او آنگونه که باید بهره برداری شود، نمی شود» و این مهم ترین مکانسیم افول است. یعنی از این سرمایه بهره برداری لازم صورت نمی گیرد.
نظر شما