به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدسعید نجاتی امروزدر نشست علمی «اربعین حسینی و گفتمان مقاومت در تقابل با نظام سلطه» پیش نشست همایش بین المللی «اربعین در مکتب امام مجاهد شهید» که هم اکنون در پژوهشکده حج وزیارت در حال برگزاری است با اشاره به جایگاه تاریخی زیارت اربعین گفت: اگرچه امروز زائران از شهرها و کشورهای مختلف، از جمله مشهد و بصره، برای زیارت سیدالشهدا(ع) راهی کربلا می‌شوند، اما با مقایسه شرایط کنونی با دوران گذشته و محدودیت‌هایی که در طول تاریخ برای زیارت امام حسین(ع) وجود داشته است، می‌توان دریافت که این مسیر همواره با دشواری‌هایی همراه بوده است.
وی افزود: در دوره‌هایی از تاریخ، حاکمان برای جلوگیری از زیارت امام حسین(ع) محدودیت‌های شدیدی اعمال می‌کردند و زائران با تهدید، زندان و حتی قطع اعضای بدن مواجه می‌شدند؛ با این حال، اشتیاق به زیارت و پیوند عمیق شیعیان با سیدالشهدا(ع) موجب شد این سنت در طول قرن‌ها استمرار یابد و امروز به یکی از جلوه‌های بزرگ هویت شیعی تبدیل شود.
زیارت اربعین؛ متنی محوری برای معرفی تشیع به جهان
نجاتی با تأکید بر اهمیت متن زیارت اربعین بیان کرد: حقیقت زیارت، حضور زائر در محضر امام و برقراری ارتباط معنوی با آن حضرت است، اما متن زیارت‌نامه نیز آداب این ارتباط را آموزش می‌دهد و به زائر می‌آموزد که با چه ادبیات و نگاهی در محضر امام حاضر شود.
وی افزود: زیارت اربعین را نمی‌توان در ردیف هزاران متن زیارتی دیگر قرار داد؛ زیرا این زیارت در طول تاریخ تشیع جایگاهی ویژه پیدا کرده و در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در فرهنگ شیعی، به‌عنوان یکی از نشانه‌های هویت پیروان اهل‌بیت(ع) شناخته شده است.
این پژوهشگر دینی با اشاره به استمرار سنت زیارت اربعین در طول تاریخ تصریح کرد: این زیارت پس از گذشت بیش از هزار سال، همچنان ظرفیتی گسترده برای معرفی تشیع به جهانیان دارد و می‌تواند چهره‌ای عمیق، جذاب و مبتنی بر ارزش‌های انسانی از مکتب اهل‌بیت(ع) به نمایش بگذارد.
قیام امام حسین(ع)؛ اوج جهاد تبیین و خیرخواهی برای هدایت انسان‌ها
نجاتی در ادامه با اشاره به فراز «فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ وَمَنَحَ النُّصْحَ» در زیارت اربعین گفت: این فراز بر دو ویژگی اساسی قیام امام حسین(ع) تأکید دارد؛ نخست، به‌کارگیری تمام ظرفیت‌ها برای دعوت و روشنگری و دوم، خیرخواهی و دلسوزی برای هدایت بندگان خدا.
وی با بیان اینکه جهاد تبیین امام حسین(ع) را نباید صرفاً به ماه‌های پایانی منتهی به واقعه عاشورا محدود کرد، افزود: برای شناخت ابعاد روشنگری آن حضرت باید دوره طولانی مواجهه ایشان با حکومت معاویه را نیز در نظر گرفت. امام حسین(ع) در این سال‌ها، با نامه‌نگاری، سخنرانی، اعتراض به رفتارهای حکومت اموی و مخالفت با ولایتعهدی یزید، تلاش کرد انحرافات موجود را آشکار سازد و زمینه هدایت جامعه را فراهم کند.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: امام حسین(ع) با وجود محدودیت‌های سیاسی و شرایط دشوار آن دوران، از فرصت‌های موجود برای بیان حقیقت استفاده می‌کرد و در عین مخالفت با حکومت اموی، تا زمانی که معاویه زنده بود، به پیمان امام حسن مجتبی(ع) پایبند ماند و دست به قیام مسلحانه نزد.
وی خاطرنشان کرد: این سیره نشان می‌دهد که امام حسین(ع) پیش از ورود به مرحله نهایی قیام، تمام ظرفیت‌های ممکن را برای دعوت، روشنگری و اتمام حجت به کار گرفت و اجازه نداد کسی مدعی شود که حقیقت برای او روشن نشده است.
خیرخواهی امام حسین(ع)؛ کلید فهم رفتارهای ایشان در عاشورا
نجاتی با تأکید بر اینکه خیرخواهی برای هدایت انسان‌ها یکی از محورهای مهم فهم سیره امام حسین(ع) است، اظهار کرد: برخی رفتارهای آن حضرت در جریان قیام، در نگاه نخست ممکن است متفاوت یا حتی متناقض به نظر برسند؛ از جمله دعوت برخی افراد به همراهی در روزهای پیش از عاشورا و در مقابل، درخواست از همراهان برای ترک اردوگاه در شب عاشورا.
وی افزود: همچنین ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا امام حسین(ع)، با وجود مخالفت قاطع با حکومت یزید، در واپسین لحظات نبرد نیز به درخواست یاری، اتمام حجت و دعوت از دشمنان ادامه داد.
این پژوهشگر دینی تصریح کرد: نقطه محوری در فهم این رفتارها، توجه به مسئولیت امام به‌عنوان حجت خدا و تلاش او برای هدایت انسان‌هاست. امام حسین(ع) می‌خواست حجت بر همگان تمام شود تا هرکس با آگاهی از حقیقت، مسیر خود را انتخاب کند.
وی ادامه داد: از این منظر، دعوت امام در لحظات پایانی عاشورا را باید در چارچوب دلسوزی و خیرخواهی آن حضرت برای نجات انسان‌ها بررسی کرد؛ چراکه ممکن بود حتی در واپسین لحظات، افرادی از مسیر باطل بازگردند و از پیامدهای انتخاب خود رهایی یابند.
نجاتی خاطرنشان کرد: امام حسین(ع) حتی در سخت‌ترین شرایط، هنگامی که یاران و نزدیکانش به شهادت رسیده بودند و خود آن حضرت نیز با جراحات فراوان مواجه بود، از تلاش برای هدایت انسان‌ها دست نکشید. این رویکرد، جلوه‌ای از مسئولیت‌پذیری حجت خدا در برابر سرنوشت بندگان است.
فداکاری امام حسین(ع) برای رهایی انسان‌ها از جهالت
نجاتی با اشاره به فراز «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ» از زیارت اربعین گفت: این عبارت، در یک جمله، فلسفه و هدف اصلی قیام امام حسین(ع) را بیان می‌کند؛ آن حضرت جان و تمام هستی خود را در راه خدا فدا کرد تا بندگان او را از جهالت و سرگردانی در گمراهی نجات دهد.
وی با اشاره به معنای واژه «مُهجَه» افزود: این واژه در ادبیات دینی با خون و جان انسان ارتباط دارد و تعبیر «بذل مهجته» افزون بر اشاره به فداکاری کامل و تقدیم جان، عمق مصیبت و ایثار امام حسین(ع) را نیز به ذهن متبادر می‌کند.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: اگر سیر قیام امام حسین(ع) را از منظر فداکاری و گذشتن از داشته‌ها بررسی کنیم، درمی‌یابیم که آن حضرت در این مسیر، مرحله‌به‌مرحله از امنیت، آسایش، نزدیکان، یاران و خانواده خود گذشت و سرانجام جان خویش را در راه هدف الهی قیام تقدیم کرد.
وی با اشاره به خروج امام حسین(ع) از مدینه اظهار کرد: نخستین مرحله این فداکاری، چشم‌پوشی از امنیت و آرامش زندگی در مدینه بود؛ شهری که برای پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) جایگاهی ویژه داشت. امام حسین(ع) با ترک این شهر، مسیر دشوار قیام را آغاز کرد و در ادامه، از فرصت زندگی امن و آرام نیز گذشت.
نجاتی افزود: پس از آن، امام حسین(ع) یاران و همراهان خود را در مسیر قیام به میدان آورد و سرانجام، با شهادت آنان و اعضای خاندانش، سنگین‌ترین مراحل فداکاری را پشت سر گذاشت. شهادت علی‌اکبر(ع)، شهادت دیگر جوانان بنی‌هاشم و مصیبت فرزند خردسال آن حضرت، جلوه‌هایی از این ایثار عظیم است.
وی با اشاره به همراهی زنان و کودکان خاندان اهل‌بیت(ع) در این مسیر تأکید کرد: همراهی خاندان امام حسین(ع) با قیام، صرفاً اتفاقی ناخواسته یا ناشی از بی‌توجهی به پیامدهای آن نبود؛ بلکه باید آن را در چارچوب آگاهی امام از مسیر پیش‌رو و ضرورت تداوم پیام قیام بررسی کرد. اسارت خاندان اهل‌بیت(ع) نیز در ادامه این مسیر، زمینه انتقال پیام عاشورا و افشای ماهیت حکومت اموی را فراهم ساخت.
قیام عاشورا؛ مقابله با بازگشت جاهلیت در جامعه اسلامی
نجاتی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به فراز «لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ» اظهار کرد: برای شناخت هدف قیام امام حسین(ع) باید شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران بنی‌امیه را بررسی کرد. در آن دوره، ارزش‌های اسلامی دستخوش تحریف شده بود و برخی رفتارها و سیاست‌های حاکمان، زمینه بازگشت مناسبات جاهلی را فراهم می‌کرد.
وی با اشاره به مواضع امام حسین(ع) در برابر حکومت اموی افزود: آن حضرت در سخنان خود از گسترش اطاعت از شیطان، ترک اطاعت خداوند، آشکارشدن فساد، تعطیلی حدود الهی و رواج رفتارهای حرام انتقاد می‌کرد و با این مواضع، انحراف حکومت از مسیر پیامبر اکرم(ص) را به جامعه یادآور می‌شد.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: امام حسین(ع) همچنین در توصیف یزید، به فساد اخلاقی و رفتاری او اشاره کرد و نشان داد که مسئله قیام، صرفاً اختلافی سیاسی بر سر قدرت نیست؛ بلکه دفاع از دین، مقابله با انحراف و تلاش برای جلوگیری از وارونه‌شدن ارزش‌های اسلامی، در کانون این حرکت قرار دارد.
وی تصریح کرد: بر این اساس، قیام امام حسین(ع) را باید حرکتی برای نجات جامعه از جهالت، انحراف و گمراهی دانست؛ حرکتی که هدف آن، بازگرداندن جامعه به مسیر هدایت و احیای ارزش‌های اصیل دین بود.
جاهلیت مدرن و ضرورت شناخت جبهه حق و باطل
نجاتی با تطبیق برخی مؤلفه‌های جاهلیت دوران بنی‌امیه با تحولات جهان معاصر گفت: اگر بخواهیم پیام زیارت اربعین را در زمان حاضر نیز دنبال کنیم، باید نسبت میان اهداف قیام امام حسین(ع) و چالش‌های جهان امروز را مورد توجه قرار دهیم.
وی افزود: همان‌گونه که در دوران بنی‌امیه، قدرت سیاسی در خدمت تحریف ارزش‌ها و تثبیت سلطه قرار گرفت، در جهان امروز نیز می‌توان جلوه‌هایی از سلطه‌طلبی، استبداد، استثمار ملت‌ها و تلاش برای تحمیل اراده قدرت‌های بزرگ بر جوامع دیگر را مشاهده کرد.
این پژوهشگر دینی اظهار کرد: در شرایط کنونی، برخی قدرت‌ها با وجود ادعای دفاع از آزادی و حقوق بشر، در عمل از سیاست‌های مبتنی بر زور و فشار حمایت می‌کنند و در مواردی، منافع ملت‌ها و حق تعیین سرنوشت آنان را نادیده می‌گیرند.
وی ادامه داد: از این منظر، مقابله با سلطه و دفاع از کرامت ملت‌ها، یکی از عرصه‌هایی است که می‌توان در آن، پیوند مفهومی میان پیام عاشورا و مسائل جهان معاصر را بررسی کرد؛ البته این تطبیق باید با توجه به تفاوت شرایط تاریخی و سیاسی هر دوره انجام شود.
از جهاد تبیین تا ایستادگی؛ الگوی عاشورا در مواجهه با دشمن
نجاتی با اشاره به مراحل مختلف مواجهه جمهوری اسلامی ایران با قدرت‌های غربی گفت: در بررسی سیره مقاومت، باید به این نکته توجه کرد که دعوت، روشنگری، گفت‌وگو و تلاش برای جلوگیری از درگیری، با اصل ایستادگی در برابر سلطه تعارضی ندارد.
وی افزود: همان‌گونه که امام حسین(ع) پیش از مرحله نهایی قیام، فرصت‌های مختلفی را برای تبیین حقیقت و اتمام حجت به کار گرفت، در عرصه سیاسی معاصر نیز جمهوری اسلامی ایران در مقاطع مختلف مسیر گفت‌وگو و مذاکره را برای حل اختلافات دنبال کرده است.
این پژوهشگر دینی با اشاره به تجربه مذاکرات هسته‌ای و تحولات پس از آن تصریح کرد: از نگاه او، هنگامی که یک طرف با وجود مذاکرات و تلاش‌های صورت‌گرفته همچنان بر فشار و تهدید تکیه کند، ضرورت بازنگری در شیوه مواجهه و شناخت واقعیت‌های میدان بیش از پیش آشکار می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: اصل اساسی در این زمینه آن است که پیش از هر تصمیمی، همه ظرفیت‌های منطقی برای گفت‌وگو و روشنگری به کار گرفته شود؛ اما در مقابل زیاده‌خواهی و تجاوز نیز باید از استقلال، عزت و حقوق ملت دفاع کرد.
خیرخواهی در سیره رهبران مقاومت
نجاتی با اشاره به سیره شهید حاج قاسم سلیمانی، شهید سیدحسن نصرالله و رهبر شهید انقلاب اسلامی گفت: خیرخواهی، دلسوزی برای مردم و تلاش برای حفظ جامعه از آسیب‌ها، از ویژگی‌هایی است که در سیره چهره‌های برجسته جبهه مقاومت قابل بررسی است.
وی افزود: این خیرخواهی، صرفاً به همراهان و همفکران محدود نمی‌شود؛ بلکه در مواجهه با مردم و حتی افرادی که دیدگاه متفاوتی دارند نیز می‌تواند جلوه پیدا کند. در چنین نگاهی، هدف نهایی، حفظ کرامت انسان‌ها، جلوگیری از انحراف و فراهم‌کردن زمینه بازگشت به مسیر درست است.
این پژوهشگر دینی با اشاره به ضرورت صبر، گذشت و پرهیز از برخوردهای شتاب‌زده در مواجهه با افراد فریب‌خورده اظهار کرد: در سیره رهبران دینی و انقلابی، توجه به امکان هدایت افراد و تلاش برای جلوگیری از گسترش اختلاف‌ها، جایگاهی مهم دارد؛ هرچند این رویکرد به معنای نادیده‌گرفتن حقیقت یا چشم‌پوشی از مسئولیت‌ها نیست.
وی در پایان تأکید کرد: زیارت اربعین با تبیین اهداف قیام امام حسین(ع)، الگویی برای فهم نسبت میان روشنگری، خیرخواهی، فداکاری و مقاومت ارائه می‌دهد؛ الگویی که در آن، تلاش برای هدایت انسان‌ها و اتمام حجت، در کنار ایستادگی در برابر انحراف و ظلم قرار می‌گیرد. از این رو، بازخوانی این زیارت می‌تواند به شناخت عمیق‌تر فرهنگ عاشورا و نقش آن در شکل‌گیری هویت و اندیشه مقاومت کمک کند.
نظر شما