خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- در روزگاری که صفحه‌های تلفن همراه، ساعت‌های طولانی از زندگی نوجوانان و جوانان را به خود اختصاص داده‌اند و فرصت خلوت با کتاب و شعر کمتر از گذشته شده است، هنوز نام حافظ شیرازی با عشق، امید، هویت ایرانی و لحظه‌های ناب زندگی مردم گره خورده است؛ شاعری که قرن‌ها از روزگارش می‌گذرد، اما غزل‌هایش همچنان در شب‌های یلدا خوانده می‌شوند، در جمع‌های خانوادگی طنین می‌اندازند و گاه به زبان دل کسانی تبدیل می‌شوند که حرف‌های ناگفته بسیاری در سینه دارند.
حافظ تنها شاعری از قرن هشتم هجری نیست که نامش در کتاب‌های ادبیات باقی مانده باشد؛ او بخشی از حافظه فرهنگی ایرانیان است؛ شاعری که غزل‌هایش از مرز زمان عبور کرده و توانسته‌اند با نسل‌های گوناگون، اندیشه‌های متفاوت و احساسات مشترک انسانی ارتباط برقرار کنند.
راز این ماندگاری چیست؟ چرا هنوز بسیاری از ایرانیان در لحظه‌های شادی، تردید، دلتنگی و امید به سراغ دیوان حافظ می‌روند؟ و چگونه می‌توان این میراث گران‌بها را به نسل نوجوان و جوان امروز معرفی کرد؟
دکتر عباس واعظ‌زاده، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، به مناسبت ۲۰ مهر، روز بزرگداشت حافظ شیرازی، با اشاره به پیوند عمیق شعر این شاعر بزرگ با قرآن کریم، فرهنگ ایرانی و تجربه‌های مشترک انسانی، معتقد است که یکی از مهم‌ترین رازهای ماندگاری حافظ، توانایی او در برقراری ارتباط با اندیشه‌ها و احساسات نسل‌های مختلف است؛ ویژگی‌ای که باعث شده شعر او همچنان برای مخاطب امروز نیز خواندنی و تأمل‌برانگیز باشد.
حافظ؛ شاعری که با قرآن مأنوس بود و با دل مردم سخن گفت
واعظ‌زاده با تبریک روز بزرگداشت خواجه شمس‌الدین حافظ شیرازی به دوستداران ادب فارسی و فرهنگ ایران‌زمین، اظهار کرد:حافظ پیش از آنکه به عنوان شاعر شناخته شود، با قرآن کریم انس و آشنایی فراوان داشت و تخلص شعری خود را نیز در ارتباط با حفظ قرآن برای خویش برگزید.حافظ پیش از آنکه به عنوان شاعر شناخته شود، با قرآن کریم انس و آشنایی فراوان داشت و تخلص شعری خود را نیز در ارتباط با حفظ قرآن برای خویش برگزید.
وی با اشاره به یکی از مشهورترین القاب حافظ، یعنی «لسان‌الغیب»، افزود: این لقب در طول تاریخ به حافظ نسبت داده شده و از ویژگی‌هایی است که جایگاه خاصی برای او در فرهنگ ایرانیان ایجاد کرده است.
استاد دانشگاه در ادامه عنوان کرد: مردم در دوره‌های مختلف با خواندن غزل‌های حافظ و تفأل به دیوان او، تلاش کرده‌اند نیت‌ها و دغدغه‌های قلبی خود را با مضامین اشعارش پیوند دهند.
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند ادامه داد: تفأل به دیوان حافظ یکی از سنت‌های ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی است؛ سنتی که در مناسبت‌های مختلف، از جمله شب یلدا و دورهمی‌های خانوادگی، همچنان زنده مانده است.تفأل به دیوان حافظ یکی از سنت‌های ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی است؛ سنتی که در مناسبت‌های مختلف، از جمله شب یلدا و دورهمی‌های خانوادگی، همچنان زنده مانده است.
وی گفت: مردم با گشودن دیوان حافظ و خواندن غزلی از او، به دنبال یافتن معنایی متناسب با حال و هوای خود هستند و همین ارتباط شخصی با شعر، از عوامل مهم استمرار جایگاه حافظ در زندگی ایرانیان به شمار می‌رود.
واعظ‌زاده با بیان اینکه انس حافظ با قرآن کریم در شعر او نیز بازتاب یافته است، تصریح کرد: یکی از رازهای ماندگاری شعر حافظ را باید در همین پیوند جست‌وجو کرد؛ زیرا شعر او به گونه‌ای سروده شده که مخاطبان مختلف می‌توانند متناسب با تجربه‌ها، اندیشه‌ها و نیت‌های خود با آن ارتباط برقرار کنند.
وی افزود: حافظ خود را در چارچوب یک اندیشه محدود نکرد و شعرش را به یک موقعیت یا مناسبت خاص اختصاص نداد؛ از همین رو، مخاطبان با دیدگاه‌های متفاوت می‌توانند در غزل‌های او معنا و تجربه‌ای متناسب با دنیای ذهنی خود پیدا کنند.
چرا حافظ تاریخ مصرف ندارد؟؛ راز ماندگاری غزل‌های شاعر شیرازی
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه شعر حافظ محدود به دوره تاریخی خاصی نیست، گفت: حافظ به گونه‌ای شعر سروده است که نسل‌های مختلف و اقشار گوناگون جامعه، با افکار و دیدگاه‌های متفاوت، بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.حافظ به گونه‌ای شعر سروده است که نسل‌های مختلف و اقشار گوناگون جامعه، با افکار و دیدگاه‌های متفاوت، بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.
واعظ زاده افزود: حافظ، شعر خود را به یک تفکر خاص محدود نکرده و همین ویژگی سبب شده است که مخاطب امروز نیز بتواند با غزل‌هایش همراه شود.
وی با اشاره به جایگاه شاهنامه فردوسی و دیوان حافظ در فرهنگ عمومی ایرانیان بیان کرد: در فرهنگ ایران، شاهنامه‌خوانی و حافظ‌خوانی از سنت‌های شناخته‌شده‌ای هستند که در میان مردم استمرار داشته‌اند. این دو اثر، هر یک از منظری متفاوت، بخش مهمی از هویت فرهنگی ایرانیان را بازتاب می‌دهند.
واعظ‌زاده توضیح داد: شاهنامه فردوسی تاریخ ملی و گذشته پرافتخار ایران را به تصویر می‌کشد و مردم با خواندن آن با بخشی از پیشینه تاریخی و فرهنگی خود آشنا می‌شوند؛ در مقابل، غزلیات حافظ ابعاد گوناگون هویت ایرانی، از جمله جنبه‌های ملی و دینی را منعکس می‌کند.
غزلیات حافظ ابعاد گوناگون هویت ایرانی، از جمله جنبه‌های ملی و دینی را منعکس می‌کند.
وی با بیان اینکه عشق نیز از مضامین مهم و اثرگذار شعر حافظ است، افزود: عشق از موضوعاتی است که همواره با روح و عواطف انسان پیوند داشته و می‌تواند احساسات او را لطیف‌تر کند. در شعر حافظ، مضامین عاشقانه در کنار مضامین دینی و ملی حضور دارند و همین تنوع معنایی به مخاطب اجازه می‌دهد از زاویه‌های مختلف با اشعار او همراه شود.
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند خاطرنشان کرد: وقتی مخاطب با غزلی از حافظ روبه‌رو می‌شود، ممکن است بیش از هر چیز با جنبه عاشقانه آن ارتباط برقرار کند یا به مفاهیم دینی، اخلاقی و فرهنگی آن توجه داشته باشد. همین ظرفیت چندوجهی باعث شده است که شعر حافظ در طول قرن‌ها همچنان در میان مردم زنده بماند.
فضای مجازی و فاصله نسل جدید با کتاب؛ حافظ را چگونه دوباره بخوانیم؟
واعظ‌زاده درباره میزان آشنایی نسل جدید با حافظ و دلایل فاصله گرفتن برخی نوجوانان و جوانان از ادبیات کلاسیک اظهار کرد: یکی از عواملی که در سال‌های اخیر باعث کاهش توجه به مطالعه آثار ادبی گذشته شده، گسترش فضای مجازی و شبکه‌های تلویزیونی است. یکی از عواملی که در سال‌های اخیر باعث کاهش توجه به مطالعه آثار ادبی گذشته شده، گسترش فضای مجازی و شبکه‌های تلویزیونی است. این رسانه‌ها بخش قابل توجهی از اوقات فراغت مردم را به خود اختصاص داده‌اند و فرصت‌هایی را که در گذشته به خواندن شعر و آثار ادبی اختصاص می‌یافت، تا اندازه‌ای تحت تأثیر قرار داده‌اند.
وی افزود: در گذشته، خانواده‌ها بیشتر با آثار شاعرانی مانند حافظ، سعدی و فردوسی مأنوس بودند و دیوان حافظ و شاهنامه فردوسی در بسیاری از خانه‌ها، در کنار قرآن کریم، جایگاه مشخصی داشتند. امروز نیز ممکن است این کتاب‌ها در خانه‌ها وجود داشته باشند، اما گاهی حضور آنها بیشتر جنبه تزیینی پیدا کرده و استفاده از آنها به مناسبت‌هایی مانند شب یلدا محدود شده است.
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند با اشاره به اهمیت همین مناسبت‌های فرهنگی گفت: برگزاری شب‌های حافظ‌خوانی و خواندن غزل‌های این شاعر در دورهمی‌های خانوادگی، فرصت مناسبی برای آشنایی نوجوانان و جوانان با شعر او فراهم می‌کند.
برگزاری شب‌های حافظ‌خوانی و خواندن غزل‌های این شاعر در دورهمی‌های خانوادگی، فرصت مناسبی برای آشنایی نوجوانان و جوانان با شعر او فراهم می‌کند.
وی عنوان داشت: ممکن است نسل جدید در نخستین مواجهه با شعر حافظ، همه مفاهیم و ظرافت‌های ادبی آن را درک نکند، اما می‌تواند متناسب با سطح فهم و برداشت خود با شعر ارتباط برقرار کند و به تدریج به خواندن بیشتر آن علاقه‌مند شود.
واعظ‌زاده تأکید کرد: برای ایجاد علاقه در نسل جوان، لازم نیست از همان ابتدا تمام پیچیدگی‌های شعر حافظ به مخاطب آموزش داده شود؛ گاهی یک برداشت ساده، یک توضیح قابل فهم یا ارتباط دادن مضمون یک غزل با تجربه‌های روزمره زندگی می‌تواند زمینه‌ساز انس بیشتر با ادبیات فارسی باشد.
وی برگزاری نشست‌های حافظ‌خوانی در محافل ادبی و ارائه تفسیرهای ساده و روان از غزلیات این شاعر را نیز مؤثر دانست و گفت: توضیحات استادان زبان و ادبیات فارسی و افرادی که با ادبیات کلاسیک مأنوس هستند، می‌تواند به درک بهتر شعر حافظ کمک کند و مسیر ارتباط نسل جدید با این میراث ادبی را هموار سازد.
خانواده و مدرسه؛ دو پایگاه اصلی برای پیوند نسل جوان با حافظ
این استاد دانشگاه با تأکید بر نقش خانواده‌ها و معلمان در آشنایی کودکان و نوجوانان با ادبیات فارسی بیان کرد: خانواده یکی از مهم‌ترین محیط‌هایی است که علاقه به شعر و ادبیات در آن شکل می‌گیرد. خانواده یکی از مهم‌ترین محیط‌هایی است که علاقه به شعر و ادبیات در آن شکل می‌گیرد. اگر فرزندان ببینند پدر و مادرشان شعر حافظ می‌خوانند و با آثار ادبی ارتباط دارند، احتمال بیشتری وجود دارد که خودشان نیز به سراغ این آثار بروند.
وی ادامه داد: آشنایی با ادبیات نباید تنها به کتاب درسی و ساعت آموزش فارسی محدود شود؛ بلکه لازم است دانش‌آموزان فرصت داشته باشند آثار برجسته ادبیات فارسی را خارج از چارچوب معمول درس نیز تجربه کنند.
واعظ‌زاده با اشاره به نقش معلمان در این زمینه گفت: اگر معلمان در کنار تدریس کتاب فارسی و ادبیات، زمانی را به معرفی دیوان حافظ، آثار سعدی و شاهنامه فردوسی اختصاص دهند و درباره زیبایی‌ها و مفاهیم این آثار توضیح دهند، ممکن است برخی دانش‌آموزان به این شاعران علاقه‌مند شوند و در اوقات فراغت نیز به مطالعه آثار آنها روی بیاورند.
وی افزود: گاهی شنیدن یک غزل زیبا یا آشنایی با معنای ساده و دلنشین یک بیت می‌تواند آغاز یک علاقه ماندگار باشد. مهم آن است که ادبیات کلاسیک برای نسل جدید، صرفاً مجموعه‌ای از واژه‌های دشوار و مطالب امتحانی نباشد، بلکه به عنوان بخشی زنده از فرهنگ و زندگی معرفی شود.
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند خاطرنشان کرد: اگر نوجوانان بتوانند ارتباطی طبیعی و بدون اجبار با شعر حافظ برقرار کنند، به تدریج فرصت بیشتری برای شناخت زبان، اندیشه و فرهنگ ایرانی خواهند داشت؛ ارتباطی که می‌تواند از خانواده آغاز شود، در مدرسه تقویت شود و در محافل فرهنگی و ادبی استمرار پیدا کند.
حافظ در قاب تلفن همراه؛ فرصتی تازه برای ترویج شعر کلاسیک
واعظ‌زاده با اشاره به ظرفیت‌های فضای مجازی برای گسترش حافظ‌خوانی اظهار کرد: می‌توان از امکانات رسانه‌های جدید برای معرفی حافظ و دیگر شاعران بزرگ ادبیات فارسی استفاده کرد. فضای مجازی تنها عامل فاصله گرفتن برخی مخاطبان از کتاب نیست، بلکه در صورت برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند به ابزاری برای آشنایی بیشتر نسل جوان با میراث ادبی ایران تبدیل شود.فضای مجازی تنها عامل فاصله گرفتن برخی مخاطبان از کتاب نیست، بلکه در صورت برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند به ابزاری برای آشنایی بیشتر نسل جوان با میراث ادبی ایران تبدیل شود.
وی افزود: تولید کلیپ‌های کوتاه، پادکست‌های مختصر، روایت‌های جذاب و تفسیرهای شیرین و قابل فهم از غزلیات حافظ می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر نوجوانان و جوانان با این شاعر را فراهم کند. همچنین می‌توان از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و ابزارهای نوین تولید محتوا برای ارائه خلاقانه شعر حافظ و معرفی مفاهیم آن به مخاطبان جوان بهره گرفت.
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت تفسیرهای ادبی در جذاب‌تر شدن حافظ‌خوانی بیان کرد: بهره‌گیری از دیدگاه‌ها و توضیحات استادان برجسته ادبیات فارسی، از جمله استاد محمدرضا شفیعی کدکنی درباره حافظ و دیگر بزرگان ادب فارسی، می‌تواند به درک بهتر شعر و افزایش جذابیت آن برای مخاطبان کمک کند.
واعظ‌زاده با تأکید بر ضرورت همراهی نهادهای علمی، فرهنگی و ادبی برای ترویج میراث ادبی کشور گفت: برگزاری مراسم بزرگداشت شاعران بزرگی مانند حافظ شیرازی، فراهم کردن زمینه حضور و مشارکت نسل جوان در این برنامه‌ها، استمرار سنت‌هایی همچون حافظ‌خوانی و تفأل به دیوان حافظ و تولید برنامه‌های جذاب در رسانه‌ها، از اقداماتی است که می‌تواند به افزایش انس نسل جدید با ادبیات فارسی کمک کند.
وی ابراز امیدواری کرد با اجرای برنامه‌های متنوع فرهنگی و ادبی و استفاده از ظرفیت‌های جدید رسانه‌ای، زمینه ارتباط بیشتر نوجوانان و جوانان با شعر حافظ و دیگر بزرگان ادب فارسی فراهم شود؛ چراکه زنده نگه داشتن این میراث، تنها به برگزاری مراسم بزرگداشت محدود نمی‌شود، بلکه به حضور شعر در زندگی روزمره مردم و انتقال آن از نسلی به نسل دیگر وابسته است.
نظر شما