به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، ۱۹ مهر یادآور یکی از رهنمودهای مهم رهبر شهید انقلاب درباره کانون‌های فرهنگی هنری مساجد است؛ رهنمودی که در دیدار علما و روحانیون خراسان شمالی در سال ۱۳۹۱ بیان شد و در آن بر چند اصل اساسی تأکید گردید: «فراموش نکردن» کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، «همکاری با بسیج»، «مؤثر کردن» کانون‌ها، مطالعه و شناخت نیازهای جوان، مجهز شدن به «سلاح معرفت و استدلال» و در نهایت، پذیرش جوانان با «روی خوش»، سماحت و مدارا.
در همین راستا گفتگویی انجام داده ایم با دکتر معصومه ظهیری استاد حوزه و دانشگاه. وی در گفتگو با خبرگزاری شبستان در استان قم، با گرامیداشت 19مهر گفت: اگر بخواهیم پیام این فرمایش را به زبان سیاست‌گذاری امروز ترجمه کنیم، مسئله صرفاً افزایش تعداد کانون‌ها یا برگزاری برنامه‌های مناسبتی نیست؛ مسئله اصلی، تبدیل کانون فرهنگی مسجد به یک شبکه توانمند فرهنگی، تربیتی، هنری، رسانه‌ای و اجتماعی در متن محله است.
ظهیری ادامه داد: کانون زمانی «مؤثر» است که بتواند میان مسجد و نسل جوان، میان معرفت و هنر، میان دستگاه فرهنگی و مردم، میان ظرفیت بسیج و فعالیت فرهنگی، و میان مسئله اجتماعی محله و راه‌حل مردمی پیوند برقرار کند.
وی در پاسخ به این سوال که چرا بر «فراموش نکردن» و «مؤثر کردن» کانون‌های مساجد تأکید شده است گفت:کانون‌های فرهنگی هنری مساجد از ابتدا با همین نگاه شکل گرفتند. شورای عالی انقلاب فرهنگی در مصوبه جلسه ۳۰۲ مورخ ۱۸ اسفند ۱۳۷۱ با عنوان «هدایت و ارشاد و احیای نقش واقعی و تبلیغی مساجد برای مقابله با تهاجم فرهنگی»، بر تجهیز کتابخانه‌های مساجد، استفاده از ظرفیت مسجد برای نمایش فیلم‌های مفید، برگزاری آموزش‌های فرهنگی و هنری، آموزش‌های اعتقادی، رایانه، بهداشت خانواده و همکاری دستگاه‌های مختلف تأکید کرد و دستگاه‌های اجرایی و فرهنگی را موظف به همکاری دانست.این مصوبه نشان می‌دهد که مأموریت کانون مسجد از ابتدا یک مأموریت تک‌بعدی نبوده است؛ بلکه مسجد قرار بوده محل اتصال دین، فرهنگ، هنر، آموزش و فعالیت اجتماعی باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: امروز نیز شبکه کانون‌ها از نظر کمی ظرفیت بسیار بزرگی است. طبق اعلام رئیس ستاد هماهنگی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد در مرداد ۱۴۰۵، حدود ۲۸ هزار و ۳۰۰ کانون فرهنگی هنری در کشور فعال هستند و حدود ۱۲ هزار کتابخانه نیز در این کانون‌ها فعالیت می‌کنند. همچنین بیش از دو میلیون نوجوان در گروه‌های مختلف سامانه «بچه‌های مسجد» عضویت دارند.
این شبکه در صورت توانمندسازی، یک سرمایه اجتماعی بسیار گسترده در اختیار نظام قرار می‌دهدکه مهم‌ترین ظرفیت‌های کانون‌ها عبارت‌اند از:
۱. دسترسی مستقیم به نوجوانان و جوانان محله
کانون برخلاف بسیاری از برنامه‌های فرهنگی رسمی، در جایی قرار دارد که مردم زندگی می‌کنند و جوان با آن ارتباط روزمره دارد.
۲. اعتماد اجتماعی مسجد
مسجد در بسیاری از محلات همچنان یکی از معدود فضاهای عمومی است که می‌تواند گروه‌های مختلف اجتماعی را بدون پرداخت هزینه و تشریفات اداری گردهم آورد.
۳. شبکه داوطلبان و نیروهای مردمی
کانون‌ها می‌توانند بخشی از کار فرهنگی را از «دستگاه‌محوری» به «مردم‌محوری» منتقل کنند.
۴. پیوند فرهنگ و هنر
یکی از مزیت‌های مهم کانون این است که پیام دینی را فقط از طریق سخنرانی منتقل نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند از کتاب، فیلم، تئاتر، سرود، هنرهای تجسمی، رسانه، پادکست و فضای مجازی استفاده کند.
۵. استعدادیابی و کادرسازی
مسجد می‌تواند محل شناسایی نوجوان مستعد در حوزه‌های قرآن، هنر، رسانه، فناوری، ورزش، کتاب و فعالیت اجتماعی باشد.
۶. شناخت مسائل واقعی محله
کانون، به دلیل ارتباط با خانواده‌ها و جوانان، می‌تواند زودتر از دستگاه‌های رسمی با مسائلی مانند ترک تحصیل، اعتیاد، آسیب خانواده، بیکاری، تنهایی نوجوانان، آسیب فضای مجازی و مشکلات معیشتی مواجه شود.
۷. ظرفیت کمک‌رسانی در بحران
شبکه مسجد، بسیج، کانون، خیریه‌ها و گروه‌های جهادی می‌تواند در بحران‌ها به سرعت نیرو، فضا، اقلام، اطلاع‌رسانی و خدمات مردمی را بسیج کند.
ظهیری با بیان اینکه اگر کانون‌ها واقعاً توانمند شوند، بخشی از بار فرهنگی و اجتماعی که امروز به صورت متمرکز بر دوش دستگاه‌های دولتی قرار دارد، به شکل مردمی، محله‌ای و کم‌هزینه‌تر انجام خواهد شد تصریح کرد: برای مثال: شناسایی مسائل جوانان به جای انتظار برای گزارش‌های اداری؛حمایت از خانواده‌های نیازمند با کمک خیرین؛اوقات فراغت نوجوانان؛پیشگیری فرهنگی از آسیب‌های اجتماعی؛ترویج کتابخوانی؛آموزش سواد رسانه‌ای؛استعدادیابی هنری؛آموزش‌های قرآنی و معرفتی؛ امدادرسانی در بحران؛ تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد محله‌ای؛ روایتگری صحیح در شرایط بحران؛ وایجاد پیوند میان نسل نوجوان و مسجد.در نتیجه، کانون مؤثر می‌تواند بخشی از «هزینه مداخله دیرهنگام» دولت را به «پیشگیری و کنشگری زودهنگام مردم» تبدیل کند.
وی ادامه داد:البته این به معنای واگذاری مسئولیت‌های قانونی دولت به مردم نیست؛ بلکه به معنای استفاده دولت از ظرفیت اجتماعی مردم برای اجرای مؤثرتر سیاست‌های عمومی است.
ظهیری همچنین در پاسخ به این سوال که برای مؤثر کردن کانون‌ها در طرح مسجدمحوری دولت چه باید کرد گفت: امروز این موضوع اهمیت مضاعف پیدا کرده است؛ زیرا قانون برنامه هفتم پیشرفت در بند «ث» ماده ۷۵، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را مکلف کرده است با همکاری مرکز رسیدگی به امور مساجد، سازمان بسیج مستضعفین، سازمان تبلیغات اسلامی و سازمان اوقاف و با کسب نظر نهادهای مرتبط، اقدامات قانونی لازم را برای تهیه و تصویب «طرح مسجدمحوری در محلات» انجام دهد.بنابراین مسجدمحوری دیگر صرفاً یک شعار فرهنگی نیست؛ بلکه در برنامه هفتم دارای حکم قانونی است.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در سال ۱۴۰۵ نیز دولت در مسیر اجرای رویکرد محله‌محوری، هدف‌گذاری مشارکت ۱۰ هزار مسجد را مطرح کرده و در وزارت فرهنگ نیز «طرح محراب» برای پیشرفت محله‌محور با مشارکت ۱۰ هزار مسجد مطرح شده است بنابراین، اکنون یک فرصت تاریخی برای اتصال «کانون فرهنگی هنری مسجد» به «طرح مسجدمحوری و پیشرفت محله» وجود دارد.
وی پیشنهاد کرد: در هر محله باید یک «هسته پیشرفت و فرهنگی مسجد» با محوریت امام جماعت شکل بگیرد و کانون فرهنگی هنری، پایگاه بسیج، هیئت امنا، هیئت مذهبی، خیریه‌ها، گروه‌های جهادی، سمن‌ها، مدرسه، خانواده‌ها و نمایندگان دستگاه‌های محلی در آن مشارکت داشته باشند.
تقسیم نقش پیشنهادی:
امام جماعت: هدایت دینی، وحدت‌بخشی و مرجعیت اجتماعی
کانون فرهنگی هنری: فرهنگ، هنر، نوجوان، جوان، کتاب، رسانه و آموزش
بسیج: سازماندهی، شبکه مردمی، آموزش، آمادگی و پشتیبانی در بحران
هیئت امنا: پشتیبانی، امکانات و مدیریت مسجد
خیریه‌ها و خیرین: پشتیبانی مالی و اجتماعی
آموزش و پرورش: اتصال مدرسه و مسجد
شهرداری: فضا، امکانات شهری و برنامه‌های محله‌ای
بهزیستی و دستگاه‌های اجتماعی: شناسایی و مداخله در آسیب‌ها
حوزه علمیه و مبلغان: معرفت، پاسخ به شبهات و تربیت دینی
وی در ادامه به سه الزام اصلی طرح مسجدمحوری اشاره کرد و گفت:
الزام اول: مسئله‌محوری
هر مسجد نباید فقط یک تقویم برنامه داشته باشد؛ باید یک «نقشه مسائل محله» داشته باشد.
برای مثال:
محله‌ای با مسئله طلاق → برنامه تحکیم خانواده؛
محله‌ای با جمعیت بالای نوجوان → اوقات فراغت و استعدادیابی؛
محله‌ای با آسیب اعتیاد → پیشگیری و حمایت اجتماعی؛
محله‌ای با سالمندان زیاد → شبکه خدمت‌رسانی؛
محله‌ای با ضعف کتابخوانی → کتابخانه و حلقه‌های مطالعه؛
محله‌ای با آسیب فضای مجازی → سواد رسانه‌ای؛
محله‌ای با ظرفیت بالای هنری → هسته هنر و رسانه مسجد.
الزام دوم: بودجه محله‌ای
اعتبار نباید صرفاً به دستگاه داده شود؛ بلکه بخشی از اعتبار باید بر اساس مسئله، برنامه و خروجی به شبکه مسجد و محله برسد.
الزام سوم: ارزیابی اثر
شاخص موفقیت نباید فقط «تعداد مراسم» باشد.
شاخص‌های واقعی عبارت‌اند از:
تعداد نوجوان جذب‌شده؛
میزان ماندگاری آنان؛
تعداد حلقه‌های تربیتی فعال؛
تعداد مسئله‌های محله که حل یا کاهش یافته‌اند؛
تعداد گروه‌های مردمی فعال؛
میزان مشارکت خیرین؛
میزان تولیدات فرهنگی و رسانه‌ای؛
میزان مشارکت زنان و خانواده‌ها؛
میزان همکاری دستگاه‌ها؛
میزان رضایت مردم محله.
ظهیری در ادامه به همکاری بسیج و کانون‌ها ورسیدن از موازی‌کاری به هم‌افزایی اشاره کرد و تصریح کرد:در فرمایش ۱۹ مهر، عبارت «البته با همکاری بسیج» بسیار مهم است.این تعبیر را نباید به معنای یکی شدن دو مجموعه دانست؛ بلکه باید آن را هم‌افزایی مأموریت‌ها فهم کرد.کانون فرهنگی هنری دارای مزیت فرهنگی، هنری، رسانه‌ای و تربیتی است و بسیج از ظرفیت سازماندهی، شبکه مردمی، آموزش و حضور میدانی برخوردار است.پس مسئله اصلی این نیست که «کانون یا بسیج»؛ بلکه باید گفت:
کانون + بسیج + امام جماعت + مردم = شبکه توانمند مسجد
مهم‌تر از همه، باید از موازی‌کاری پرهیز کرد.برای مثال، اگر پایگاه بسیج و کانون هر کدام جداگانه کلاس نوجوان برگزار کنند، منابع انسانی و مالی تقسیم می‌شود؛ اما اگر یک برنامه مشترک طراحی شود، کانون مسئول محتوای فرهنگی و هنری، بسیج مسئول سازماندهی و پشتیبانی و امام جماعت مسئول هدایت تربیتی باشد، اثرگذاری افزایش می‌یابد.
وی به نقش این همکاری در بحران و جنگ اشاره کرد و گفت: تجربه تاریخی مسجد در انقلاب و دفاع مقدس نشان داد که مسجد می‌تواند در شرایط بحرانی به «پایگاه انسجام اجتماعی» تبدیل شود.
وی همچنین از طرح «شنبه‌های کتاب» به عنوان نمونه‌ای از تبدیل مسجد به پایگاه معرفت تعبیر کرد و گفت: طرح «شنبه‌های کتاب» از این جهت اهمیت دارد که کتابخوانی را از فضای رسمی کتابخانه و مدرسه به فضای اجتماعی مسجد می‌آورد.
اما برای تحقق کامل فرمایش ۱۹ مهر، بهتر است شنبه‌های کتاب از «معرفی کتاب» به «گفت‌وگوی کتاب» تبدیل شود.
معرفی کتاب ← مطالعه ← گفت‌وگو ← نقد ← تولید محتوا ← حل مسئله
برای نوجوان امروزی، صرف معرفی کتاب کافی نیست.باید بتواند درباره کتاب حرف بزند، پرسش مطرح کند، نقد کند، پادکست تولید کند، فیلم کوتاه بسازد و تجربه خود را با دیگران به اشتراک بگذارد.این دقیقاً با بخش «مطالعه کنید» و «مسلح به معرفت و استدلال شوید» در فرمایش مورد استناد هماهنگ است.
«سینما مسجد»؛ پیوند هنر و گفت‌وگو
وی ادامه داد: مصوبه سال ۱۳۷۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز استفاده از ظرفیت مساجد برای نمایش فیلم‌های مفید را مورد توجه قرار داده بود.بنابراین «سینما مسجد» می‌تواند احیای یکی از کارکردهای اصیل فرهنگی مسجد باشد؛ البته با یک تفاوت مهم:سینما مسجد نباید فقط «نمایش فیلم» باشد.
مدل مطلوب:
فیلم → گفت‌وگو → تحلیل → پرسش → پاسخ → تولید محتوای نوجوان
برای مثال، پس از نمایش یک فیلم درباره خانواده، جلسه‌ای با حضور نوجوانان، والدین، مشاور و امام جماعت برگزار شود.در این حالت هنر به ابزار تربیت و گفت‌وگو تبدیل می‌شود.
وی با اشاره به ویژگی های کانون موفق از نگاه فرمایشات ۱۹ مهر گفت:می‌توان ۱۴ شاخص برای «کانون مؤثر» تعریف کرد:
۱. حضور منظم و نقش هدایتگر امام جماعت؛
۲. همکاری واقعی کانون و بسیج؛
۳. جذب نوجوان و جوان؛
۴. ماندگاری و مسئولیت‌پذیری اعضا؛
۵. شناخت مسائل محله؛
۶. برنامه مسئله‌محور؛
۷. مربی و مدیر توانمند؛
۸. فعالیت مستمر کتاب و کتابخوانی؛
۹. فعالیت هنری و رسانه‌ای؛
۱۰. گفت‌وگوی معرفتی و پاسخ به شبهات؛
۱۱. مشارکت خانواده‌ها؛
۱۲. ارتباط با مدرسه و دانشگاه؛
۱۳. حضور در حل مسائل اجتماعی و بحران؛
۱۴. داشتن خروجی قابل سنجش و گزارش اثر.
مهم‌ترین آسیب‌هایی که باید از آن پرهیز کرد
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: برای «مؤثر کردن» کانون‌ها، چند آسیب باید جدی گرفته شود:
۱. کمیت‌گرایی
افزایش تعداد کانون‌ها بدون ارتقای کیفیت، هدف اصلی فرمایش را محقق نمی‌کند.
۲. برنامه‌زدگی
برگزاری مراسم مناسبتی بدون ارتباط با مسائل واقعی جوانان، اثر تربیتی پایدار ایجاد نمی‌کند.
۳. دستگاه‌زدگی
اگر کانون فقط مجری برنامه‌های دستگاه‌ها باشد، از هویت مردمی خود فاصله می‌گیرد.
۴. موازی‌کاری
رقابت میان بسیج، کانون، هیئت، مسجد و سایر مجموعه‌ها موجب هدررفت منابع می‌شود.
۵. ضعف نیروی انسانی
بهترین ساختمان و تجهیزات بدون مربی توانمند، کانون مؤثر ایجاد نمی‌کند.
۶. فاصله با نسل جدید
جوان امروز را نمی‌توان صرفاً با ادبیات و روش‌های نسل‌های گذشته جذب کرد.
۷. فقدان ارزیابی
اگر فقط تعداد مراسم و مخاطب شمارش شود، میزان اثر واقعی مشخص نخواهد شد.
پیشنهاد یک «بسته ملی مؤثرسازی کانون‌های مساجد»
وی در ادامه پیشنهاد داد: در سالگرد فرمایش ۱۹ مهر، یک برنامه ملی با عنوان «طرح ملی مؤثرسازی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد»طراحی شود.این طرح می‌تواند دارای ۷ محور باشد:
۱. کانون جوان و نوجوان
۲. کانون کتاب و معرفت
۳. کانون هنر و رسانه
۴. کانون خانواده و محله
۵. کانون خدمت و مواسات
۶. کانون تاب‌آوری و بحران
۷. کانون گفت‌وگو و پاسخ به شبهات
برای هر کانون، شاخص عملکرد، آموزش، اعتبار و پشتیبانی مشخص تعریف شود.
یک پیشنهاد برای استان‌ها
هر استان می‌تواند «برش استانی مؤثرسازی کانون‌های مساجد» را تهیه کند.
در استان قم، برای مثال، این طرح می‌تواند با اولویت‌های زیر پیوند بخورد:
مسجدمحوری؛زیارت و فرهنگ زائر؛خانواده؛زیست عفیفانه؛مهدویت و انتظار؛کتاب و معرفت؛نوجوان و جوان؛آسیب‌های اجتماعی؛فضای مجازی؛محله‌محوری؛اربعین و مناسبت‌های زیارتی؛کمک مؤمنانه و خدمت اجتماعی.
در این صورت کانون‌های مساجد از برنامه‌های پراکنده به شبکه فرهنگی محله‌های قم تبدیل می‌شوند.
فرمایش ۱۹ مهر را باید یک «دستور برای بازطراحی مأموریت کانون‌های مساجد» دانست، نه صرفاً یک توصیه مناسبتی.
مقام معظم رهبری در آن سخن، چهار مطالبه اساسی را مطرح کردند:
فراموش نکنید؛
مؤثر کنید؛
مجهز به معرفت و استدلال شوید؛
و با روی خوش پذیرای جوان باشید.
امروز پس از گذشت سال‌ها و با وجود شبکه‌ای بالغ بر ۲۸ هزار کانون فرهنگی هنری، فرصت آن رسیده است که این مطالبه وارد مرحله جدیدی شود.
مرحله اول، «ایجاد کانون» بود؛
مرحله دوم، «گسترش شبکه» بود؛
اما مرحله امروز باید «مؤثرسازی کانون» باشد.امروز نیز این ظرفیت باید از حالت واکنشی خارج و به یک سامانه آمادگی محله‌ای تبدیل شود.نمونه قابل توجه، طرح «هر مسجد، یک خانه هلال» است که با همکاری ستاد کانون‌های مساجد و جمعیت هلال احمر طراحی شد و آموزش‌های امدادی جوانان مسجدی را برای استفاده در بحران‌های طبیعی و غیرطبیعی دنبال می‌کرد.
نظر شما