به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، دکتر دستجردی، دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، شامگاه(۱۸ مهر) در میز دانشگاهیان و مردم در حاشیه تجمع میدان مادر بیرجند «اهمیت سلامت روان در جامعه» با اشاره به ابعاد مختلف سلامت انسان اظهار کرد: سلامت تنها به سلامت جسم محدود نمی‌شود، بلکه چهار بُعد سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی را در بر می‌گیرد و زمانی می‌توان یک انسان را سالم دانست که این ابعاد در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
وی با بیان اینکه ابعاد مختلف سلامت بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند، افزود: همان‌طور که ابتلا به یک بیماری جسمی می‌تواند وضعیت روانی فرد را تحت تأثیر قرار دهد، نداشتن آرامش روانی، ناتوانی در کنترل هیجانات و قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض فشارهای روانی نیز می‌تواند سلامت جسم را به خطر بیندازد.
دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند ادامه داد: هنگامی که فرد با یک بیماری جسمی مواجه می‌شود، ممکن است از نظر روانی دچار اضطراب و نگرانی شود؛ از سوی دیگر، فشارهای روانی مزمن نیز می‌توانند عملکرد طبیعی بدن را مختل کنند و در کنار عوامل دیگر، زمینه بروز مشکلاتی مانند بیماری‌های قلبی و عروقی، فشار خون و دیابت را فراهم آورند.
دستجردی با اشاره به نقش آرامش روانی در عملکرد طبیعی اندام‌های بدن گفت: هر یک از اعضای بدن وظیفه مشخصی بر عهده دارند، اما هنگامی که فرد برای مدت طولانی در شرایط تنش و اضطراب قرار می‌گیرد، عملکرد طبیعی بدن ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد و پیامدهای آن به‌تدریج در سلامت جسم نمایان شود.
وی با بیان اینکه سلامت اجتماعی نیز ارتباط مستقیمی با سلامت روان دارد، افزود: مشکلات خانوادگی، اعتیاد، طلاق و بیکاری از جمله مسائل اجتماعی هستند که می‌توانند آرامش روانی افراد را مختل کنند؛ بنابراین، برای ارتقای سلامت جامعه باید به همه ابعاد سلامت توجه داشت و نمی‌توان سلامت روان را جدا از شرایط زندگی، خانواده و محیط اجتماعی بررسی کرد.
لذت بردن از زندگی، یکی از نشانه‌های سلامت روان است
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت توجه به سلامت روان در هفته سلامت روان اظهار کرد: یکی از نشانه‌های سلامت روان، توانایی لذت بردن از زندگی است؛ البته این لذت را نباید صرفاً در برخورداری از امکانات مادی و لذت‌های دنیوی خلاصه کرد، بلکه احساس آرامش، رضایت درونی و برخورداری از امید نیز در این زمینه اهمیت دارد.
دستجردی با تأکید بر ضرورت خودآگاهی و شناخت ویژگی‌های فردی بیان کرد: همان‌طور که برای نظافت و سلامت جسم خود وقت می‌گذاریم، باید به سلامت روان نیز توجه کنیم و هر روز زمانی را به بررسی رفتارها، احساسات و واکنش‌های خود اختصاص دهیم.
وی با اشاره به اینکه بی‌صبری و پرخاشگری از جمله رفتارهایی هستند که می‌توانند روابط انسانی را آسیب‌پذیر کنند، گفت: هر فرد باید از خود بپرسد که رفتارهای روزانه‌اش چه تأثیری بر زندگی خود و اطرافیانش داشته است و آیا توانسته در برخورد با اعضای خانواده، همسر، فرزندان و دیگران، صبوری و آرامش خود را حفظ کند یا خیر.
دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با بیان اینکه پرخاشگری تنها به رفتارهای فیزیکی محدود نمی‌شود، افزود: گاهی یک جمله یا کلمه نامناسب می‌تواند چنان بر روح و روان فرد مقابل تأثیر بگذارد که جبران آن بسیار دشوار باشد؛ ازاین‌رو، باید در انتخاب کلمات و نحوه گفت‌وگو با دیگران دقت کنیم و اجازه ندهیم خشم و هیجانات لحظه‌ای، روابط عاطفی و خانوادگی را تخریب کند.
وی با اشاره به اهمیت ارتباطات اجتماعی در حفظ سلامت روان اظهار کرد: حضور در جمع، گفت‌وگو با دوستان و همشهریان، مشارکت در برنامه‌های اجتماعی و دوری از انزوا، به نشاط و پویایی جامعه کمک می‌کند. جامعه‌ای که افراد آن در کنار یکدیگر حضور دارند، تعامل می‌کنند و از ارتباطات انسانی بهره‌مند هستند، فرصت بیشتری برای تقویت سلامت روان خواهد داشت.
خشم، استرس و کینه؛ عواملی تهدیدکننده برای سلامت جسم و روان
دستجردی با اشاره به افزایش نگرانی‌ها درباره بیماری‌های جسمی و روانی تصریح کرد: در سال‌های اخیر، توجه به نقش عوامل روانی و رفتاری در سلامت جسم اهمیت بیشتری یافته است و لازم است افراد نسبت به پیامدهای فشارهای روانی طولانی‌مدت و هیجانات کنترل‌نشده آگاهی بیشتری پیدا کنند.
وی با اشاره به تأثیر خشم، استرس و کینه بر سیستم ایمنی بدن گفت: این عوامل می‌توانند توان دفاعی بدن را تحت تأثیر قرار دهند و زمینه آسیب‌پذیری بیشتر در برابر بیماری‌ها را فراهم کنند؛ بنابراین، برای حفظ سلامت جسم و روان، باید مدیریت هیجانات و کاهش فشارهای روانی را جدی بگیریم.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت مراقبت از سلامت روان خانواده‌ها افزود: مسئولیت ما تنها مراقبت از سلامت روان خودمان نیست، بلکه باید به سلامت روان اعضای خانواده و اطرافیان نیز توجه داشته باشیم؛ چراکه رفتارها، گفتارها و شیوه تعامل ما می‌تواند بر آرامش روانی دیگران اثر بگذارد.
دستجردی با بیان اینکه حفظ سلامت روان از خود فرد آغاز می‌شود، خاطرنشان کرد: برای داشتن جامعه‌ای سالم، باید از خودمان شروع کنیم، آرام‌تر زندگی کنیم، در تصمیم‌گیری‌ها شتاب‌زده عمل نکنیم و در ارتباط با دیگران، رفتار سنجیده و مسئولانه‌ای داشته باشیم.
یاد خدا و ذهن‌آگاهی؛ دو راهکار برای مدیریت استرس
وی در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای مدیریت استرس اظهار کرد: فشارهای روانی می‌توانند منشأ بیرونی یا درونی داشته باشند. گاهی از دست دادن شغل، بیماری یکی از اعضای خانواده، مشکلات معیشتی و مسائل اقتصادی، شرایطی ایجاد می‌کنند که فرد نمی‌تواند به‌سادگی از بروز استرس ناشی از آن‌ها جلوگیری کند؛ اما می‌تواند شیوه مواجهه خود با این شرایط را مدیریت کند.
دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با تأکید بر نقش معنویت در آرامش روان افزود: یاد خدا از مهم‌ترین عوامل آرامش قلب انسان است و در آموزه‌های دینی نیز بر این موضوع تأکید شده است؛ چنان‌که در قرآن کریم می‌خوانیم: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ».
دستجردی ادامه داد: در کنار بهره‌گیری از ظرفیت‌های معنوی، باید بر افکار و گفت‌وگوهای درونی خود نیز نظارت داشته باشیم. ذهن‌آگاهی و خودآگاهی به ما کمک می‌کند افکار منفی را بشناسیم و اجازه ندهیم این افکار بدون بررسی، بر احساسات، تصمیم‌ها و رفتارهای ما مسلط شوند.
وی با اشاره به تأثیر تلقین و گفت‌وگوی درونی بر وضعیت روانی افراد گفت: هنگامی که فرد دائماً به خود می‌گوید «من نمی‌توانم»، «من ناتوان هستم» یا «من بدبخت و بیچاره‌ام»، به‌تدریج انگیزه و توانایی خود برای حرکت و برنامه‌ریزی را تضعیف می‌کند؛ درحالی‌که گفت‌وگوی درونی واقع‌بینانه و امیدبخش می‌تواند به فرد برای مواجهه با مشکلات کمک کند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه نباید مشکلات را نادیده گرفت، افزود: لازم است به خودمان یادآوری کنیم که بسیاری از دشواری‌ها با تلاش، صبوری و برنامه‌ریزی قابل مدیریت هستند. انسان در مسیر زندگی با سختی‌های مختلفی روبه‌رو می‌شود، اما آنچه اهمیت دارد، نحوه مواجهه با این مشکلات و حفظ توان ادامه مسیر است.
تقویت تاب‌آوری؛ ضرورتی برای خانواده‌ها و نظام آموزشی
دستجردی با اشاره به اهمیت تاب‌آوری در مواجهه با مشکلات زندگی اظهار کرد: همان‌گونه که برخی درختان در برابر طوفان‌های شدید مقاومت می‌کنند و از ریشه درنمی‌آیند، انسان‌ها نیز باید توانایی ایستادگی در برابر دشواری‌ها را در خود تقویت کنند.
وی با تأکید بر نقش خانواده و نظام آموزشی در پرورش افراد تاب‌آور گفت: گاهی در جامعه، موفقیت تنها با نمره‌های بالا، مدرک تحصیلی و ورود به دانشگاه‌های برتر سنجیده می‌شود؛ درحالی‌که این نگاه می‌تواند به فرزندان فشار وارد کند و آن‌ها را از مهارت‌هایی که برای مواجهه با شکست‌ها و دشواری‌های زندگی نیاز دارند، دور سازد.
دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند افزود: اگر فرزندان از دوران کودکی یاد بگیرند که ناکامی بخشی از زندگی است و می‌توان با تلاش و برنامه‌ریزی از مشکلات عبور کرد، در برابر فشارهای روانی آینده مقاوم‌تر خواهند بود.
وی با بیان اینکه واکنش‌های هیجانی معمولاً به حل مشکلات کمک نمی‌کنند، تصریح کرد: هنگامی که استرس یا مشکلی ناگهانی وارد زندگی می‌شود، ممکن است فرد در لحظه گریه کند، صدایش را بالا ببرد یا واکنش تندی نشان دهد؛ اما چنین واکنش‌هایی گاهی شرایط را دشوارتر می‌کنند.
دستجردی ادامه داد: در مقابل، واکنش مسئله‌مدار به این معناست که فرد به‌جای تسلیم شدن در برابر هیجان‌های لحظه‌ای، درباره علت مشکل، نقش خود در شکل‌گیری آن و راهکارهای موجود فکر کند و در صورت نیاز، از دیگران مشورت و کمک بگیرد.
وی با تأکید بر اهمیت حمایت اجتماعی گفت: برخورداری از خانواده، دوستان و اطرافیانی که بتوان در شرایط دشوار با آن‌ها مشورت کرد، ظرفیت فرد برای مواجهه با استرس را افزایش می‌دهد. شبکه‌های حمایتی می‌توانند در زمان بروز مشکلات، نقش سپر دفاعی داشته باشند و به فرد کمک کنند تا با آرامش و تدبیر بیشتری تصمیم بگیرد.
معلمان و والدین مراقب کلمات و قضاوت‌های خود باشند
این استاد دانشگاه با اشاره به تأثیر عمیق رفتار معلمان و والدین بر آینده کودکان اظهار کرد: باید در قضاوت درباره توانایی‌های افراد، به‌ویژه دانش‌آموزان و دانشجویان، بسیار محتاط باشیم؛ زیرا گاهی یک جمله می‌تواند مسیر زندگی یک فرد را تغییر دهد و به او انگیزه پیشرفت ببخشد یا برعکس، اعتمادبه‌نفس و امید را از او بگیرد.
دستجردی با بیان خاطره‌ای از دوران تحصیل خود گفت: در سال اول دبستان، معلمی داشتم که رفتارهایش باعث شده بود از مدرسه رفتن احساس ترس و نگرانی کنم. حتی این تصور درباره من وجود داشت که توانایی موفقیت در تحصیل را ندارم؛ اما سال‌ها بعد، در دوره‌ای که تحصیلات عالی را پشت سر گذاشته بودم و در دانشگاه تدریس می‌کردم، همان معلم را در کلاس درس خود دیدم.
وی افزود: این تجربه برای من یادآور آن است که قضاوت‌های زودهنگام درباره کودکان تا چه اندازه می‌تواند نادرست باشد و چرا معلمان باید به توانایی‌های نهفته دانش‌آموزان توجه کنند.
دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند همچنین با اشاره به تجربه یکی از دانشجویان رشته پزشکی بیان کرد: گاهی مشکلات اقتصادی و خانوادگی می‌تواند تمرکز و عملکرد تحصیلی دانشجویان را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما اگر به‌جای درک شرایط فرد، توانایی‌های او زیر سؤال برده شود، ممکن است فشار روانی بیشتری به او وارد شود.
وی ادامه داد: دانشجویی که به دلیل مشکلات خانوادگی و اقتصادی در تحصیل با دشواری روبه‌رو شده بود، با وجود قضاوت‌های منفی برخی افراد، توانست مسیر تحصیلی خود را ادامه دهد و به موفقیت برسد. چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که نباید افراد را بر اساس شرایط مقطعی یا عملکرد آن‌ها در یک دوره خاص قضاوت کنیم.
دستجردی با تأکید بر اینکه هر فرد ممکن است در مقاطعی از زندگی با مشکلاتی روبه‌رو شود، گفت: والدین و معلمان باید به‌جای سرزنش و برچسب زدن، شرایط فرد را درک کنند و با حمایت و تشویق، زمینه رشد و پیشرفت او را فراهم آورند.
وی همچنین با اشاره به اهمیت امید در زندگی جوانان و دانشجویان اظهار کرد: امید، گذشته را به حال و حال را به آینده پیوند می‌دهد و اگر امید از زندگی افراد گرفته شود، انگیزه حرکت و تلاش نیز تضعیف خواهد شد؛ بنابراین، خانواده‌ها، مدارس و دانشگاه‌ها باید در تقویت امید و ایجاد چشم‌اندازی روشن برای آینده نسل جوان نقش‌آفرینی کنند.
تربیت دینی در کنار آموزش دینی، زمینه‌ساز آرامش بیشتر است
این استاد دانشگاه در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای علمی و دینی کنترل خشم و جلوگیری از تبدیل آن به کینه بیان کرد: در آموزه‌های دینی، فروبردن خشم و گذشت از دیگران از ویژگی‌های مؤمنان معرفی شده است؛ اما برای تحقق این ارزش‌ها در زندگی روزمره، باید آموزش دینی با تربیت دینی همراه شود.
دستجردی افزود: صرف آشنایی با مفاهیم و آموزه‌های دینی کافی نیست، بلکه باید این آموزه‌ها را در رفتارهای روزمره خود عملیاتی کنیم. اگر بتوانیم صبوری، گذشت و کنترل خشم را در زندگی فردی و اجتماعی به کار بگیریم، زمینه کاهش تنش‌ها و برخورداری از آرامش بیشتر فراهم می‌شود.
وی با تأکید بر اهمیت خودآگاهی و خودنظارتی گفت: یکی از مهارت‌های اساسی زندگی این است که فرد توانمندی‌ها و ضعف‌های خود را به‌صورت واقع‌بینانه بشناسد و برای اصلاح رفتارهای نادرست خود تلاش کند.
دانشیار روان‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند ادامه داد: هیچ انسانی دارای کمال مطلق یا ضعف مطلق نیست؛ بنابراین، باید نقاط قوت و ضعف خود را شناسایی کنیم و با مطالعه، تمرین و یادگیری مهارت‌های زندگی، برای بهبود رفتارها و روابط خود قدم برداریم.
وی با بیان اینکه مطالعه در رشد فردی و اصلاح رفتارها نقش مهمی دارد، خاطرنشان کرد: کتاب‌ها می‌توانند زمینه آشنایی با تجربه‌ها و دیدگاه‌های جدید را فراهم کنند و به ما در شناخت بهتر خود و دیگران یاری برسانند.
دستجردی در پایان تأکید کرد: برای برخورداری از جامعه‌ای سالم، بانشاط و امیدوار، باید سلامت روان را از خانواده و محیط‌های آموزشی تا دانشگاه و جامعه جدی بگیریم و با تقویت خودآگاهی، مدیریت استرس، افزایش تاب‌آوری، مراقبت از کلام و پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده، در مسیر ارتقای سلامت روان خود و دیگران گام برداریم.
نظر شما