به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانونهای مساجد خبرگزاری شبستان، در آستانه ۱۹ مهر به همت خبرگزاری شبستان و با همکاری ستاد هماهنگی کانون های فرهنگی هنری مساجد کشور نشست تخصصی با موضوع«ظرفیت های کانون های فرهنگی هنری مساجد در تحقق مسجد محوری؛ از رهنمود ۱۹ مهر رهبر شهید تا تجربه جنگ های اخیر» صبح امروز ۱۸ مهرماه در سالن جلسات این ستاد با حضور مرتضی طاهریان،معاون ساماندهی و شبکه سازی ستاد هماهنگی کانون های فرهنگی هنری مساجد کشور،رضا معممی مقدم،مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه،حجت الاسلام ابراهیم اکبری،مدیرکل مرکز خدمات حوزه های های علمیه استان تهران و امام جماعت مسجد النبی(ص) امیرآباد شمالی،علی جان پرنیان،مدیرکانون فرهنگی هنری امام خمینی(ره) برگزار شد.
گزارش تصویری این نشست را اینجا مشاهده کنید.
در ابتدای این نشست مرتضی طاهریان با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب اسلامی بر جایگاه کانونهای فرهنگی هنری مساجد در دیدار با علما، طلاب و روحانیون استان خراسان شمالی گفت: بیانات رهبر شهید در ۱۹ مهرماه سال ۱۳۹۱ درباره ضرورت توجه به کانونهای فرهنگی هنری مساجد، برای فعالان این عرصه اهمیت ویژهای داشت و بهعنوان نقطه عطفی در مسیر فعالیت این مراکز شناخته میشود.
وی با اشاره به خاطرات خود از سفر رهبر شهید انقلاب اسلامی به استان خراسان شمالی افزود: در آن مقطع، همزمان با سفرهای استانی دولت، توفیق حضور در مشهد مقدس و زیارت بارگاه امام رضا(ع) را داشتم و به یاد دارم که رهبر شهید انقلاب وارد بجنورد شده بودند و از جمله دیدارهای نخست ایشان، دیدار با علما، طلاب و روحانیون استان بود. در جریان این دیدار، اشاره صریح رهبر شهید انقلاب به کانونهای فرهنگی هنری مساجد، بدون مقدمه و بهصورت مستقیم، برای بسیاری از حاضران و فعالان این حوزه جالب توجه بود، چراکه با گذشت حدود ۲۰ سال از شکلگیری کانونها، چنین تأکید صریحی از سوی ایشان درباره این مجموعهها کمتر در خاطرات فعالان این عرصه دیده میشد.

وی با بیان اینکه کانونهای فرهنگی هنری مساجد از سال ۱۳۷۱ فعالیت خود را آغاز کرده بودند، اظهار کرد: در آن زمان حدود دو دهه از عمر این مجموعهها میگذشت و فعالان کانونها با وجود خدمات و فعالیتهای فرهنگی متنوع، کمتر شاهد اشاره مستقیم و صریح به این مجموعهها در بیانات رهبر شهید انقلاب بودند، از همین رو، این بخش از سخنان ایشان برای حاضران بسیار جذاب و تأثیرگذار بود. شنیدن بیانات رهبر شهید انقلاب از زبان خود ایشان، تأثیر و ماندگاری بیشتری دارد و بازخوانی دقیق این فرمایشات میتواند به درک بهتر جایگاه کانونهای فرهنگی هنری مساجد و توجه بیشتر به ظرفیتهای این مجموعهها کمک کند.
اثربخشی کانونهای مساجد با تعداد برنامهها سنجیده نمیشود
در ادامه این نشست رضا معممیمقدم، مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه، در پاسخ به این سوال که ویژگی های یک کانون موثر چیست؟ با تأکید بر ضرورت بازنگری در شاخصهای ارزیابی عملکرد کانونهای فرهنگی هنری مساجد گفت: موفقیت یک کانون را نباید صرفاً با تعداد برنامهها، جشنوارهها، کلاسها و گزارشهای عملکرد سنجید، بلکه میزان اثرگذاری فعالیتها و تغییری که در اندیشه، رفتار و مسئولیتپذیری مخاطبان ایجاد میشود، معیار اصلی ارزیابی است.
وی در تشریح شاخصهای کانون فرهنگی هنری اثرگذار اظهار کرد: گاهی تصور میشود هر مجموعهای که برنامههای بیشتری برگزار کند، موفقتر است، در حالی که افزایش تعداد فعالیتها لزوماً به معنای موفقیت نیست. همانطور که صرف تیراندازیهای بیشتر نشانه موفقیت نیست، بلکه هدفگیری دقیق و اصابت به هدف اهمیت دارد، در فعالیتهای فرهنگی نیز باید به نتیجه و میزان تحقق اهداف توجه کرد.

سه پرسش اساسی برای سنجش اثربخشی کانونها
معممیمقدم با بیان اینکه ارزیابی کانونهای فرهنگی هنری مساجد باید بر پایه شاخصهای کیفی و اثرگذاری واقعی صورت گیرد، افزود: برای شناخت یک کانون اثرگذار، باید به سه پرسش اساسی پاسخ داد، نخست اینکه این کانون چه کسانی را جذب کرده است؟ دوم اینکه چه تغییری در اندیشه، رفتار و احساس مسئولیت مخاطبان خود به وجود آورده است؟ و سوم اینکه برای حل کدامیک از مسائل فرهنگی و اجتماعی محله قدم برداشته و چه نتیجهای به دست آورده است؟ ممکن است کانونی برنامهها، کلاسها و جشنوارههای متعددی برگزار کند، اما کانون دیگری با وجود فعالیتهای کمتر، توانسته باشد جوانان و نوجوانان بیشتری را جذب کند و در تربیت، رشد فکری و افزایش مسئولیتپذیری آنان مؤثر باشد. در چنین شرایطی، صرف تعداد برنامهها نمیتواند معیار دقیقی برای مقایسه عملکرد این دو مجموعه باشد.
مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه خاطرنشان کرد: زمانی میتوان درباره موفقیت یک کانون قضاوت کرد که علاوه بر بررسی فعالیتهای انجامشده، میزان جذب مخاطب، تغییرات حاصلشده در زندگی آنان و نتایج اجتماعی فعالیتهای کانون نیز مورد توجه قرار گیرد.
کانون فرهنگی هنری؛ ظرفیتی در خدمت اهداف مسجد
معممیمقدم با تأکید بر پیوند فعالیتهای کانونهای فرهنگی هنری با مأموریتهای مسجد تصریح کرد: کانون نباید به جزیرهای مستقل در کنار مسجد تبدیل شود، بلکه باید بهعنوان ظرفیتی تخصصی در خدمت تحقق اهداف فرهنگی، تربیتی و اجتماعی مسجد فعالیت کند.
وی با اشاره به ضرورت توجه بیشتر کانونها به عرصه اجتماعی گفت: فعالیت فرهنگی و هنری زمانی میتواند به جذب و ماندگاری مخاطبان جوان و نوجوان منجر شود که با نیازهای واقعی آنان و مسائل زندگی اجتماعی پیوند داشته باشد. برخورداری از گروه سرود توانمند، کتابخانه مناسب یا برگزاری برنامههای فرهنگی متنوع، ظرفیتهای ارزشمندی برای یک کانون محسوب میشود اما این امکانات بهتنهایی برای اثربخشی کافی نیستند. کانون زمانی میتواند مخاطبان بیشتری را جذب کند و ارتباط پایداری با آنان شکل دهد که نیازهای واقعی جوانان و نوجوانان را بشناسد و برای پاسخگویی به این نیازها، از مسیر فعالیتهای اجتماعی نیز وارد عمل شود.
ضرورت عبور از ارزیابیهای صرفاً کمّی
وی با اشاره به اهمیت بازتعریف شاخصهای موفقیت در کانونهای فرهنگی هنری مساجد اظهار کرد: توجه به کمیت فعالیتها نباید جایگزین ارزیابی کیفیت و میزان اثرگذاری آنها شود. آنچه اهمیت دارد، این است که فعالیتهای کانون تا چه اندازه به تحقق اهداف مسجد و پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و اجتماعی محله کمک میکند.کانونهای فرهنگی هنری باید با شناخت دقیق مخاطبان خود، زمینه حضور مؤثر جوانان و نوجوانان را فراهم کنند و از ظرفیتهای فرهنگی، هنری و اجتماعی برای تربیت نیروهای مسئولیتپذیر و حل مسائل محله بهره بگیرند.
وی توجه به نیازهای واقعی جامعه و پیوند میان فعالیتهای فرهنگی و عرصه اجتماعی را از الزامات اثربخشی کانونها دانست و خاطرنشان کرد: موفقیت کانون فرهنگی هنری مسجد، بیش از آنکه به تعداد برنامههای اجراشده وابسته باشد، به میزان تأثیرگذاری آن بر مخاطبان و نقشآفرینی در تحقق اهداف مسجد بستگی دارد.
اثربخشی کانونهای مساجد در گرو نیازسنجی محله و انسجام برنامههای فرهنگی است
علیجان پرنیان، فعال فرهنگی و مدیر کانون فرهنگی هنری امام خمینی(ره)، هم با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه فعالیت و ارزیابی کانونهای فرهنگی هنری مساجد گفت: برای سنجش میزان اثربخشی کانونها باید بررسی کنیم که در راستای تحقق رهنمودهای رهبر شهید انقلاب اسلامی چه اقداماتی انجام دادهایم و فعالیتهای مجموعههای فرهنگی تا چه اندازه توانسته است به تغییر در گفتار، رفتار و اعتقادات مخاطبان منجر شود.
وی با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر پرهیز از اختلاف و ضرورت همکاری کانونهای فرهنگی هنری با بسیج افزود: وحدت و انسجام از پایههای اساسی موفقیت در هر مجموعهای است و مسجد، اداره و دیگر نهادهای اجتماعی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. کانونهای فرهنگی هنری مساجد برای دستیابی به اهداف خود باید از فعالیتهای جزیرهای و سلیقهای فاصله بگیرند و در چارچوب برنامهای منسجم و متناسب با نیازهای محلی فعالیت کنند.

ضرورت نیازسنجی برای برنامهریزی فرهنگی
پرنیان با بیان اینکه شناخت نیازهای مخاطبان، نخستین گام برای طراحی فعالیتهای اثربخش است، اظهار کرد: اگر نیازهای کودکان، نوجوانان، جوانان و خانوادهها را در ابعاد مادی، معنوی و اجتماعی بهدرستی نشناسیم، نمیتوانیم اهداف دقیقی برای فعالیتهای فرهنگی خود تعیین کنیم.هدفگذاری باید بر پایه شناخت واقعی نیازهای جامعه صورت گیرد؛ زیرا انتظار میرود فعالیتهای فرهنگی به رشد مخاطبان و تغییر مثبت در رفتار، گفتار و نگرش آنان منجر شود. بدون شناخت این نیازها، ممکن است برنامههای متعددی اجرا کنیم، اما نتیجه مورد انتظار به دست نیاید.
مدیر کانون فرهنگی هنری امام خمینی(ره) تصریح کرد: کانونها پس از نیازسنجی باید ظرفیتهای موجود در محله، منطقه و شهر را شناسایی کنند و برای پاسخگویی به نیازهای مردم، از این ظرفیتها بهره بگیرند. در این مسیر، مشارکت مردم و استفاده از تواناییهای بومی میتواند زمینه اجرای برنامههایی متناسب با شرایط هر محله را فراهم کند.
بهرهگیری از ظرفیتهای علمی، فرهنگی و مردمی
وی با اشاره به ظرفیتهای علمی موجود در محلات گفت: علما، معلمان، استادان دانشگاه، پزشکان و متخصصان رشتههای مختلف میتوانند در پیشبرد فعالیتهای کانونهای فرهنگی هنری نقشآفرین باشند. شناسایی این افراد و فراهمکردن زمینه مشارکت آنان، یکی از اقداماتی است که میتواند کیفیت برنامههای فرهنگی و تربیتی مساجد را ارتقا دهد. در کنار ظرفیتهای علمی، باید از توان نهادهای فعال در حوزه خانواده، خیرین و گروههای مردمی نیز استفاده کرد. بسیاری از مسائل فرهنگی و اجتماعی با همکاری مجموعههای مختلف و مشارکت مردم بهتر شناسایی و پیگیری میشوند.
وی با تأکید بر اهمیت بهرهگیری از منابع غنی دینی و معنوی خاطرنشان کرد: قرآن کریم، نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه از ظرفیتهای ارزشمند فرهنگی و تربیتی جامعه اسلامی هستند، اما استفاده از این منابع نیازمند برنامهریزی مناسب، شیوه ارائه قابلفهم و ارتباط مؤثر با مخاطبان است.
تجربه نهجالبلاغه؛ الگویی برای فعالیتهای کمهزینه و مردمی
این فعال فرهنگی با اشاره به تجربه ترویج نهجالبلاغه در میان عموم مردم گفت: حدود ۲۴ سال پیش، فعالیتهایی برای گسترش آشنایی عمومی با نهجالبلاغه آغاز شد و ترجمه مرحوم محمد دشتی نیز در این مسیر مورد استفاده قرار گرفت. در ادامه، با توجه به ضرورت وحدت و همافزایی، تلاش شد از ترجمهها و تفسیرهای مختلف بهره گرفته شود و شیوهای برای برگزاری جلسات عمومی مطالعه و تبیین این کتاب شکل بگیرد. در این تجربه، تلاش شد جلسات به شکلی طراحی شوند که مردم بتوانند با هزینهای اندک و بهصورت مستمر در آنها شرکت کنند. بهتدریج، در کنار جلسات نهجالبلاغه، فعالیتهای دیگری مانند کلاسهای احکام و معارف، برنامههای مناسبتی، مشاوره خانواده و فعالیتهای خیریه نیز شکل گرفت.
کانونهای فرهنگی هنری مساجد برای ایفای نقش مؤثر خود باید نیازهای واقعی مردم را بشناسند، ظرفیتهای علمی و مردمی محله را فعال کنند و در چارچوب برنامهای منسجم، فعالیتهای فرهنگی، تربیتی و اجتماعی را پیش ببرند. رویکرد «از مردم، برای مردم» میتواند زمینه مشارکت بیشتر اهالی محله و پیوند عمیقتر کانون با زندگی روزمره جامعه را فراهم کند.
پرنیان با اشاره به گسترش این جلسات در نقاط مختلف کشور اظهار کرد: این تجربه نشان میدهد که یک فعالیت فرهنگی، اگر با برنامهریزی، مشارکت مردمی و توجه به نیازهای جامعه همراه باشد، میتواند زمینهساز شکلگیری مجموعهای از فعالیتهای مکمل شود و دامنه اثرگذاری خود را افزایش دهد.

انسجام برنامهها؛ حلقه مفقوده اثربخشی فرهنگی
وی با تأکید بر اینکه وجود ظرفیتهای ارزشمند بهتنهایی به نتیجه مطلوب منجر نمیشود، گفت: در بسیاری از حوزهها، منابع علمی، فرهنگی و معنوی مناسبی در اختیار داریم، اما زمانی میتوانیم از این ظرفیتها نتیجه بگیریم که میان فعالیتها هماهنگی وجود داشته باشد و برنامهها بهصورت منسجم دنبال شوند. اگر مجموعههای فرهنگی بدون ارتباط و هماهنگی با یکدیگر فعالیت کنند، ظرفیتهای موجود بهصورت پراکنده به کار گرفته میشوند و ممکن است آثار فعالیتها در سطح محدود باقی بماند. از این رو، برنامهریزی مشترک، اطلاعرسانی مناسب و بهرهگیری از تجربههای موفق، برای افزایش اثربخشی فعالیتهای فرهنگی ضروری است.
پرنیان خاطرنشان کرد: کانونهای فرهنگی هنری مساجد برای ایفای نقش مؤثر خود باید نیازهای واقعی مردم را بشناسند، ظرفیتهای علمی و مردمی محله را فعال کنند و در چارچوب برنامهای منسجم، فعالیتهای فرهنگی، تربیتی و اجتماعی را پیش ببرند. رویکرد «از مردم، برای مردم» میتواند زمینه مشارکت بیشتر اهالی محله و پیوند عمیقتر کانون با زندگی روزمره جامعه را فراهم کند.
کانونهای فرهنگی هنری باید حلقه اتصال ظرفیتهای مسجد و محله باشند
حجتالاسلام ابراهیم اکبری، مدیر مرکز خدمات حوزههای علمیه استان تهران و امام جماعت مسجد النبی(ص) امیرآباد شمالی، هم در این نشست با تأکید بر ضرورت تقویت نقشآفرینی کانونهای فرهنگی هنری مساجد به ویژگی های کانون موثر اشاره کرد و گفت: فلسفه شکلگیری این کانونها، بهرهگیری از ظرفیتهای فرهنگی و هنری برای رونقبخشی به مساجد و جذب بیشتر مخاطبان است، ازاینرو، ارزیابی عملکرد آنها باید بر اساس میزان اثرگذاری در تحقق این هدف صورت گیرد.
وی با اشاره به جایگاه مسجد در منظومه معارف اسلامی اظهار کرد: مسجد در سیره پیامبر اکرم(ص) جایگاهی فراتر از محل عبادت داشت و در مدینه، بهعنوان محور اداره جامعه اسلامی، نقشهای مختلف اجتماعی و سیاسی را نیز بر عهده گرفت. این جایگاه نشان میدهد که مسجد از ابتدا ظرفیت گستردهای برای ساماندهی امور جامعه و ارتباط با مردم داشته است.

مسجد؛ محور پیوند فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی
حجتالاسلام اکبری با اشاره به آیه نخست سوره اسراء و جایگاه مسجدالحرام و مسجدالاقصی در این آیه افزود: توجه به جایگاه مسجد در معارف اسلامی نشان میدهد که این نهاد از اهمیت ویژهای برخوردار است و باید متناسب با نیازهای هر دوره، ظرفیتهای آن را برای پاسخگویی به مسائل جامعه فعال کرد.
هنر میتواند بر قدرت انتقال پیام و جذب مخاطب بیفزاید، به همین دلیل، استفاده از ظرفیتهای هنری در فعالیتهای مسجد نیز باید با هدف رونقبخشی به این نهاد و ارتباط مؤثرتر با مردم دنبال شود. کانون فرهنگی هنری زمانی میتواند نقش خود را بهدرستی ایفا کند که فعالیتهایش به تقویت جایگاه مسجد منجر شود و بتواند میان ظرفیتهای فرهنگی، هنری و اجتماعی مسجد و نیازهای مردم پیوند برقرار کند.
وی با بیان اینکه نامگذاری کانونها بهعنوان مجموعههای فرهنگی هنری، ناظر بر بهرهگیری از ابزار هنر برای تقویت جاذبههای مسجد است، تصریح کرد: شهید مرتضی مطهری از خطابه بهعنوان هنری اثرگذار یاد میکرد. هنر میتواند بر قدرت انتقال پیام و جذب مخاطب بیفزاید، به همین دلیل، استفاده از ظرفیتهای هنری در فعالیتهای مسجد نیز باید با هدف رونقبخشی به این نهاد و ارتباط مؤثرتر با مردم دنبال شود. کانون فرهنگی هنری زمانی میتواند نقش خود را بهدرستی ایفا کند که فعالیتهایش به تقویت جایگاه مسجد منجر شود و بتواند میان ظرفیتهای فرهنگی، هنری و اجتماعی مسجد و نیازهای مردم پیوند برقرار کند.
وی با تأکید بر ضرورت وحدت میان مجموعههای فعال در مسجد گفت: یکی از آسیبهایی که میتواند مانع اثربخشی فعالیتهای فرهنگی شود، اختلاف میان مجموعههایی است که هدف مشترکی را دنبال میکنند. کانون فرهنگی هنری، بسیج، امام جماعت و دیگر فعالان مسجد، هرکدام ظرفیتهایی دارند که باید در مسیر تقویت مسجد به کار گرفته شوند.

حجتالاسلام اکبری با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر همکاری کانونهای فرهنگی هنری با بسیج خاطرنشان کرد: وقتی هدف و مقصد مشترک است، اختلاف میان مجموعههای مسجدی توجیهی ندارد. اختلاف میان امام جماعت و بسیج مسجد یا دیگر فعالان فرهنگی، به ظرفیتهای موجود آسیب میزند و مانع تحقق اهداف مشترک میشود.کانونهای فرهنگی هنری باید در کنار سایر مجموعههای فعال، زمینه همافزایی ظرفیتها را فراهم کنند و به حلقه اتصالی تبدیل شوند که فعالیتهای فرهنگی، هنری و اجتماعی مسجد و پیرامون آن را با محوریت مسجد سامان میدهد.
امام جماعت؛ مدیر طبیعی و محور انسجام مسجد
مدیر مرکز خدمات حوزههای علمیه استان تهران با اشاره به جایگاه امام جماعت در هدایت فعالیتهای مسجد اظهار کرد: در کنار ساختارهای رسمی و تشکیلاتی که بر اساس آییننامهها و دستورالعملها فعالیت میکنند، مسجد از یک محور طبیعی برای ایجاد انسجام برخوردار است و آن، امام جماعت است.
امام جماعت باید در عرصههای علمی، معنوی و شناخت مسائل سیاسی و اجتماعی، پیشگام باشد و بتواند متناسب با شرایط جامعه، مسیر حرکت مسجد را هدایت کند. این پیشگامی زمینه اعتماد مردم و تقویت نقش تربیتی و اجتماعی مسجد را فراهم میکند. امام جماعت در مقیاس محله نیز باید چنین نقشی ایفا کند؛ یعنی با شناخت مردم، آگاهی از مسائل محله و برخورداری از توانایی علمی و معنوی، بتواند ظرفیتهای مختلف را در مسیر اهداف مسجد گرد هم آورد.
وی با بیان اینکه نفوذ و اثرگذاری امام جماعت صرفاً با اتکا به جایگاه رسمی به دست نمیآید، تصریح کرد: امام جماعت باید بتواند در دل مردم جای بگیرد؛ زیرا زمانی که مردم به او اعتماد داشته باشند، سخن و راهنمایی او نیز اثرگذاری بیشتری خواهد داشت.
حجتالاسلام اکبری با اشاره به شاخصههای مورد انتظار از امام جماعت افزود: امام جماعت باید در عرصههای علمی، معنوی و شناخت مسائل سیاسی و اجتماعی، پیشگام باشد و بتواند متناسب با شرایط جامعه، مسیر حرکت مسجد را هدایت کند. این پیشگامی زمینه اعتماد مردم و تقویت نقش تربیتی و اجتماعی مسجد را فراهم میکند. امام جماعت در مقیاس محله نیز باید چنین نقشی ایفا کند؛ یعنی با شناخت مردم، آگاهی از مسائل محله و برخورداری از توانایی علمی و معنوی، بتواند ظرفیتهای مختلف را در مسیر اهداف مسجد گرد هم آورد.
امام جماعت مسجد النبی(ص) امیرآباد شمالی با تأکید بر ضرورت ارتباط میان فعالیتهای فرهنگی در سطوح مختلف گفت: زمانی که ظرفیتهای مسجد و محله با محوریت امام جماعت و مشارکت کانونهای فرهنگی هنری و دیگر مجموعهها فعال شود، زمینه برای شکلگیری ارتباط میان مساجد و انتقال تجربههای موفق فراهم خواهد شد. این ارتباط میتواند از سطح محله آغاز شود و با پیوند میان محلات، مناطق شهری و سپس شهرها و استانها گسترش یابد. در چنین شرایطی، فعالیتهای فرهنگی از اقدامات پراکنده و محدود فراتر میرود و امکان برنامهریزی منسجمتر در سطح کشور فراهم میشود.

حجتالاسلام اکبری تأکید کرد: کانونهای فرهنگی هنری مساجد برای ایفای نقش مؤثرتر باید از ظرفیت هنر برای جذب مخاطب بهره بگیرند، میان مجموعههای فعال مسجد همافزایی ایجاد کنند و با محوریت امام جماعت، ظرفیتهای فرهنگی و اجتماعی محله را در مسیر تقویت جایگاه مسجد به کار گیرند.
مشروح این نشست تخصصی در روزهای آینده در خبرگزاری شبستان منتشر می شود.
نظر شما