خبرگزاری شبستان ـ جنوب کرمان، مهدیه شعبانی؛ با توجه به تأکید رهبر شهید انقلاب در ۱۹ مهرماه ۱۳۹۱ بر فراموش نکردن کانون‌های فرهنگی هنری مساجد و ضرورت همکاری این کانون‌ها با بسیج، نقش این مجموعه‌های مردمی در تربیت نسل جوان، تحقق عدالت فرهنگی، تقویت همبستگی اجتماعی و امدادرسانی در شرایط بحرانی اهمیت ویژه‌ای دارد.
در همین راستا، در گفت‌وگویی با حجت الاسلام والمسلمین میثم تارم امام جمعه جیرفت، ظرفیت‌های کانون‌های مساجد و ضرورت تقویت همکاری آن‌ها با بسیج را بررسی کردیم.
رهبر شهید انقلاب در ۱۹ مهرماه ۱۳۹۱ بر فراموش نکردن کانون‌های فرهنگی هنری مساجد و مؤثر کردن فعالیت‌های آن‌ها با همکاری بسیج تأکید کردند، این رهنمود ناظر بر چه ظرفیت‌هایی در کانون‌های مساجد است؟
مسجد در فرهنگ اسلامی صرفاً محل عبادت نیست بلکه پایگاهی برای تربیت انسان، تقویت ایمان، گسترش آگاهی، همبستگی اجتماعی و خدمت به مردم است، کانون‌های فرهنگی هنری مساجد نیز در امتداد همین کارکرد شکل گرفته‌اند تا زمینه حضور و مشارکت نسل نوجوان و جوان را در فعالیت‌های فرهنگی، قرآنی، هنری و اجتماعی فراهم کنند.
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های این کانون‌ها، ارتباط مستقیم با مردم و شناخت نیازهای واقعی محله‌هاست کانون مسجد در متن زندگی مردم قرار دارد و می‌تواند استعدادهای جوانان را شناسایی کند، زمینه رشد آن‌ها را فراهم سازد و با ایجاد فضایی سالم و بانشاط، آنان را به مشارکت در فعالیت‌های مفید اجتماعی سوق دهد.
تأکید رهبر شهید انقلاب بر مؤثر کردن کانون‌های مساجد، بیانگر اهمیت عبور از فعالیت‌های صرفاً مناسبتی و حرکت به سمت برنامه‌های هدفمند، مستمر و متناسب با نیازهای نسل جوان است کانونی که بتواند اعتماد نوجوانان و جوانان را جلب کند، به نیازهای فکری و فرهنگی آن‌ها پاسخ دهد و برای حضور و خلاقیت شان فرصت ایجاد کند، می‌تواند در تربیت نسلی آگاه، مسئولیت پذیر و برخوردار از هویت دینی و ملی نقش‌آفرین باشد.
تقویت کانون‌های مساجد چه باری را از دوش جامعه و نظام برمی‌دارد؟
بسیاری از مسائل فرهنگی و اجتماعی، پیش از آنکه به آسیب‌های جدی تبدیل شوند، با آموزش، ارتباط مستمر، فرهنگ‌سازی و مشارکت مردم قابل پیگیری هستند کانون‌های مساجد می‌توانند در این زمینه نقش پیشگیرانه داشته باشند از فراهم کردن اوقات فراغت سالم برای نوجوانان و جوانان گرفته تا ترویج کتاب‌خوانی، آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی و حمایت از خانواده‌های نیازمند.
وقتی جوان در محله خود فضایی برای یادگیری، فعالیت هنری، گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی پیدا می‌کند، زمینه بیشتری برای رشد استعدادهای او فراهم می‌شود. همچنین، شناسایی به‌موقع مشکلات خانواده‌ها و ایجاد ارتباط میان مردم و نهادهای خدمات‌رسان می‌تواند به حل بخشی از مسائل محلی کمک کند.
البته کانون‌های مساجد جایگزین دستگاه‌های تخصصی در حوزه‌های اجتماعی، آموزشی و حمایتی نیستند بلکه ظرفیت مردمی مکمل این دستگاه‌ها به شمار می‌روند اگر این ظرفیت به درستی حمایت و سازمان‌دهی شود، می‌تواند بخشی از نیازهای فرهنگی و اجتماعی را در سطح محله پاسخ دهد و به افزایش مشارکت مردم در حل مسائل جامعه کمک کند.
کانون‌های مساجد چگونه می‌توانند به تحقق عدالت فرهنگی کمک کنند؟
عدالت فرهنگی یعنی امکان دسترسی مردم به فرصت‌های فرهنگی و هنری، محدود به مناطق برخوردار و مراکز بزرگ شهری نباشد کودکی که در یک محله کم‌برخوردار یا روستای دورافتاده زندگی می‌کند نیز باید فرصت آشنایی با کتاب، قرآن، هنر، آموزش‌های فرهنگی و مهارت‌های جدید را داشته باشد.
کانون‌های مساجد به دلیل گستردگی جغرافیایی و پیوند با محله‌ها، ظرفیت ارزشمندی برای تحقق این هدف دارند. این کانون‌ها می‌توانند استعدادهایی را شناسایی کنند که شاید به دلیل محدودیت امکانات، امکان حضور در مراکز تخصصی فرهنگی و هنری را نداشته باشند.
البته تحقق این ظرفیت به حمایت عملی نیاز دارد تأمین امکانات متناسب، آموزش مربیان، پشتیبانی از مدیران کانون‌ها و طراحی برنامه‌هایی متناسب با نیازهای هر منطقه ضروری است. همچنین، عدالت فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که نوجوانان و جوانان صرفاً دریافت کننده خدمات نباشند، بلکه در طراحی و اجرای برنامه‌ها نیز نقش داشته باشند.
نکته مهم آن است که برنامه‌های فرهنگی باید متناسب با ذائقه و نیازهای واقعی نسل جوان طراحی شوند اگر جوان احساس کند در مسجد شنیده می‌شود، فرصت بروز استعداد دارد و می‌تواند در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کند، ارتباط او با مسجد عمیق‌تر و ماندگارتر خواهد شد.
رهبر شهید انقلاب بر همکاری کانون‌های مساجد با بسیج تأکید داشتند این همراهی چه ضرورتی دارد؟
کانون‌های فرهنگی هنری مساجد و بسیج، هر کدام در حوزه مأموریت خود ظرفیت هایی دارند که در صورت همکاری و هم‌افزایی می‌توانند اثربخشی بیشتری پیدا کنند کانون مسجد بستر مناسبی برای فعالیت‌های فرهنگی، قرآنی، هنری و تربیتی فراهم می‌کند و بسیج نیز از ظرفیت نیروهای داوطلب و تجربه فعالیت‌های میدانی و اجتماعی برخوردار است.
همکاری این دو مجموعه باید بر پایه احترام متقابل، تقسیم مسئولیت روشن و برنامه‌ریزی مشترک شکل بگیرد اگر هر مجموعه بجای فعالیت‌های موازی، ظرفیت خود را در خدمت اهداف مشترک قرار دهد، می‌توان از امکانات و توان نیروهای مردمی استفاده مؤثرتری کرد.
برای نمونه، برگزاری برنامه‌های فرهنگی، آموزش مهارت‌های اجتماعی، کمک به خانواده‌های نیازمند، شناسایی مسائل محله و سازمان‌دهی فعالیت‌های داوطلبانه از جمله عرصه‌هایی است که همکاری کانون‌های مساجد و بسیج می‌تواند در آن‌ها مفید باشد.
در عین حال نباید از این نکته غفلت کرد که محور فعالیت مسجد باید خدمت به مردم، تربیت نسل جوان و تقویت همدلی و مسئولیت‌پذیری باشد. هرگونه همکاری نیز باید به افزایش اعتماد عمومی و مشارکت داوطلبانه مردم کمک کند.
این همکاری در شرایط بحران، جنگ و حوادث طبیعی چه نقشی در انسجام اجتماعی و امدادرسانی دارد؟
یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های جامعه در شرایط بحرانی، اعتماد اجتماعی و آمادگی مردم برای کمک به یکدیگر است مسجد به دلیل ارتباط نزدیک با مردم و جایگاه اجتماعی خود، می‌تواند بستری برای سازمان‌دهی مشارکت‌های داوطلبانه باشد. کانون‌های فرهنگی هنری نیز با شناختی که از جوانان و خانواده‌های محله دارند، می‌توانند در شناسایی نیازها و هدایت ظرفیت‌های مردمی نقش ایفا کنند.
در حوادثی مانند سیل و زلزله، همکاری کانون‌های مساجد با بسیج، جمعیت هلال‌احمر و دستگاه‌های مسئول می‌تواند در جمع‌آوری و توزیع کمک‌های ضروری، حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده و سازمان‌دهی داوطلبان مؤثر باشد البته این فعالیت‌ها باید براساس نیازسنجی دقیق و با هماهنگی نهادهای امدادی انجام شود تا از موازی‌کاری و توزیع نامناسب امکانات جلوگیری شود.
در شرایط جنگی نیز علاوه بر کمک‌رسانی و حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده، حفظ آرامش روانی جامعه، مقابله با شایعات، اطلاع‌رسانی مسئولانه و تقویت روحیه همدلی اهمیت دارد کانون‌های مساجد می‌توانند با استفاده از ظرفیت فرهنگی و ارتباطی خود، در افزایش آگاهی عمومی و تقویت همبستگی اجتماعی نقش داشته باشند.
مسجد در چنین شرایطی می‌تواند محل پیوند نیروهای داوطلب و مردم باشد اما موفقیت این نقش‌آفرینی به آمادگی قبلی وابسته است نمی‌توان منتظر وقوع بحران ماند و سپس به فکر سازمان‌دهی نیروها افتاد. آموزش‌های اولیه امدادی، شناسایی افراد نیازمند حمایت، تشکیل گروه‌های داوطلب و مشخص بودن مسیر ارتباط با دستگاه‌های مسئول باید از قبل مورد توجه قرار گیرد.
چگونه می‌توان ظرفیت کانون‌های مساجد را برای مدیریت بهتر بحران‌ها تقویت کرد؟
نخستین اقدام، آموزش و توانمندسازی اعضای کانون‌هاست. فعالان مسجدی باید متناسب با مسئولیت خود با اصول امدادرسانی، کمک‌های اولیه، مدیریت فعالیت‌های داوطلبانه، اطلاع‌رسانی صحیح و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر آشنا شوند.
دومین اقدام، ایجاد ارتباط سازمان‌یافته میان کانون‌های مساجد، بسیج، هلال‌احمر، نهادهای حمایتی و سایر دستگاه‌های مسئول است. اگر وظایف و مسیرهای ارتباطی از پیش مشخص باشند، هنگام وقوع بحران امکان هماهنگی بیشتر و استفاده بهتر از ظرفیت‌های مردمی فراهم می‌شود.
سومین اقدام، توجه به نیازهای واقعی هر محله است. ممکن است در یک منطقه، حمایت از سالمندان و خانواده‌های آسیب‌پذیر اولویت داشته باشد و در منطقه‌ای دیگر، تأمین اقلام ضروری یا کمک به خانواده‌هایی که بر اثر حادثه آسیب دیده‌اند اهمیت بیشتری پیدا کند بنابراین، برنامه‌ریزی باید بر پایه شناخت میدانی و مشارکت خود مردم انجام شود.
همچنین، لازم است اعتماد عمومی و انگیزه داوطلبانه مردم حفظ شود، خدمت‌رسانی باید بدون تبعیض، بر اساس نیاز و با رعایت کرامت افراد صورت گیرد در این صورت، کانون مسجد می‌تواند در کنار سایر نهادها به تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش آمادگی جامعه در برابر بحران‌ها کمک کند.
برای مؤثرتر شدن کانون‌های مساجد، چه انتظاری از مسئولان فرهنگی و دستگاه‌های مرتبط وجود دارد؟
انتظار نخست، حمایت مستمر و هدفمند از کانون‌هاست. فعالیت فرهنگی به برنامه‌ریزی بلندمدت، نیروی انسانی توانمند، امکانات متناسب و پشتیبانی قابل اتکا نیاز دارد. نباید انتظار داشت کانون‌ها بدون برخورداری از حداقل امکانات و حمایت لازم، تمام ظرفیت خود را بالفعل کنند.
انتظار دوم، پرهیز از نگاه صرفاً آماری به فعالیت‌های فرهنگی است. تعداد برنامه‌ها و مراسم به‌تنهایی معیار موفقیت نیست؛ باید بررسی شود که این فعالیت‌ها چه اندازه در جذب جوانان، ارتقای آگاهی، رشد استعدادها و حل مسائل محلی مؤثر بوده‌اند.
انتظار سوم، واگذاری نقش واقعی به نوجوانان و جوانان است. نسل جدید باید در کنار مربیان و مدیران، فرصت تجربه، خلاقیت و مسئولیت‌پذیری داشته باشد. کانونی که به جوانان اعتماد کند و امکان مشارکت واقعی در اختیارشان قرار دهد، ظرفیت بیشتری برای استمرار فعالیت‌ها خواهد داشت.
همچنین، هماهنگی میان نهادهای فرهنگی و اجتماعی باید تقویت شود تا از موازی‌کاری جلوگیری و منابع موجود به شکل مؤثرتری استفاده شود. کانون‌های مساجد زمانی می‌توانند نقش خود را به‌خوبی ایفا کنند که در کنار حمایت نهادی، از اعتماد مردم و مشارکت داوطلبانه اعضای محله نیز برخوردار باشند.
پیام اصلی رهنمود رهبر شهید انقلاب درباره کانون‌های مساجد را چگونه می‌توان در شرایط امروز تبیین کرد؟
پیام اصلی این رهنمود را می‌توان در ضرورت شناخت و فعال کردن ظرفیت‌های مردمی مسجد جست‌وجو کرد. مسجد و کانون فرهنگی هنری آن نباید به فعالیت‌های محدود و مقطعی بسنده کنند؛ بلکه باید با شناخت نیازهای جامعه، تربیت نیروهای توانمند و ایجاد فرصت مشارکت برای نسل جوان، به مجموعه‌هایی اثرگذار در زندگی مردم تبدیل شوند.
اگر کانون‌های مساجد به‌درستی تقویت شوند، می‌توانند در کنار خانواده، مدرسه و سایر نهادهای فرهنگی و اجتماعی، به تربیت نسل جوان، گسترش عدالت فرهنگی، پیشگیری از بخشی از آسیب‌های اجتماعی و افزایش مشارکت عمومی کمک کنند. همکاری آن‌ها با بسیج و سایر مجموعه‌های مردمی نیز می‌تواند ظرفیت خدمت‌رسانی و امدادرسانی را در شرایط دشوار افزایش دهد.
در نهایت، آنچه به فعالیت کانون‌های مساجد معنا و اثرگذاری می‌بخشد، ارتباط واقعی با مردم و پاسخ‌گویی به نیازهای آنان است. هر اندازه این کانون‌ها در خدمت فرهنگ، تربیت، همدلی و حل مسائل جامعه باشند، مسجد نیز نقش پررنگ‌تری در زندگی اجتماعی ایفا خواهد کرد.
نظر شما