خبرگزاری شبستان ـ جنوب کرمان، مهدیه شعبانی؛ در شرایطی که گسترش عدالت فرهنگی و فراهم کردن فرصت‌های برابر برای بهره‌مندی مردم از فعالیت‌های فرهنگی و هنری، از ضرورت های نظام فرهنگی کشور به شمار می‌رود، کانون‌های فرهنگی هنری مساجد می‌توانند با تکیه بر ظرفیت‌های مردمی و ارتباط نزدیک با محلات، نقش مؤثری در تحقق این هدف ایفا کنند.
ترویج کتاب‌خوانی در قالب طرح «شنبه‌های کتاب»، اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری همچون «سینما مسجد» و شناسایی استعدادهای نوجوانان و جوانان، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند مسجد را به پایگاهی پویا برای رشد فرهنگی جامعه تبدیل کند.
رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز در بیانات ۱۹ مهرماه ۱۳۹۱، بر ضرورت تقویت کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، افزایش اثربخشی فعالیت‌های آن‌ها و توجه به نیازهای نسل جوان تأکید کردند، موضوعی که اهمیت برنامه‌ریزی هدفمند و حمایت از این مجموعه‌ها را دوچندان می‌کند.
در همین زمینه، در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام سید احمد حسینی مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی جنوب کرمان، نقش کانون‌های مساجد در تحقق عدالت فرهنگی، همگانی سازی فرهنگ و هنر و عملیاتی کردن رویکرد مورد تأکید رهبر شهید انقلاب را بررسی کرده‌ایم.
کانون‌های فرهنگی هنری مساجد چگونه می‌توانند به تحقق عدالت فرهنگی و همگانی‌سازی فرهنگ و هنر کمک کنند؟
عدالت فرهنگی زمانی محقق می‌شود که دسترسی به امکانات، فرصت‌ها و فعالیت‌های فرهنگی و هنری، محدود به مراکز استان‌ها و شهرهای بزرگ نباشد و همه مردم، فارغ از محل زندگی و شرایط اقتصادی، بتوانند از این ظرفیت‌ها بهره‌مند شوند. از این منظر، کانون‌های فرهنگی هنری مساجد یکی از بسترهای مهم تحقق عدالت فرهنگی هستند چرا که در متن محله‌ها و در ارتباط مستقیم با مردم فعالیت می‌کنند.
مسجد همواره یکی از پایگاه‌های اصلی ارتباط اجتماعی، تربیتی و فرهنگی در جامعه اسلامی بوده است. کانون‌های فرهنگی هنری مساجد نیز با بهره‌گیری از این جایگاه، می‌توانند زمینه حضور نسل نوجوان و جوان را در عرصه‌های مختلف فرهنگی و هنری فراهم کنند و استعدادهایی را شناسایی و پرورش دهند که شاید به دلیل فاصله جغرافیایی یا محدودیت امکانات، امکان حضور در مراکز تخصصی فرهنگی را نداشته باشند.
در جنوب کرمان که ظرفیت‌های انسانی، فرهنگی، هنری و بومی ارزشمندی دارد، تقویت کانون‌های مساجد می‌تواند به شناسایی استعدادهای محلی، گسترش فعالیت‌های فرهنگی در مناطق کمتر برخوردار و ایجاد فرصت‌های برابر برای مشارکت مردم کمک کند البته تحقق این هدف نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، آموزش نیروهای فعال، تأمین امکانات و حمایت هدفمند از کانون‌هاست.
رهبر شهید در بیانات ۱۹ مهرماه ۱۳۹۱ بر تقویت کانون‌های فرهنگی هنری مساجد و توجه به نیازهای جوانان تأکید کردند. این مطالبه چه مسئولیتی بر دوش متولیان فرهنگی قرار می‌دهد؟
بیانات رهبر شهید درباره کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، بر ضرورت تقویت این مجموعه‌ها، افزایش اثربخشی فعالیت‌های آن‌ها و توجه به نیازهای نسل جوان تأکید دارد این نگاه نشان می‌دهد که کانون مسجد نباید صرفاً به‌عنوان محلی برای برگزاری برنامه‌های مناسبتی دیده شود، بلکه باید بتواند به یک پایگاه فعال و اثرگذار در عرصه فرهنگ و تربیت اجتماعی تبدیل شود.
تحقق این رویکرد مستلزم آن است که برنامه‌های کانون‌ها بر پایه شناخت دقیق مخاطب و نیازهای فرهنگی جامعه طراحی شوند. نوجوان و جوان امروز با پرسش‌ها، علایق و اقتضائات متفاوتی روبه‌روست؛ بنابراین، فعالیت فرهنگی باید بتواند با زبان مناسب و محتوای جذاب با او ارتباط برقرار کند.
همچنین همکاری و هم‌افزایی میان ارکان مسجد و مجموعه‌های فرهنگی، از جمله روحانی مسجد، بسیج و کانون فرهنگی هنری، می‌تواند زمینه استفاده بهتر از ظرفیت‌های موجود را فراهم کند. تقویت کانون‌ها تنها به حمایت مالی یا تجهیز امکانات محدود نمی‌شود؛ بلکه توانمندسازی مدیران، ارتقای کیفیت برنامه‌ها و ایجاد فرصت برای مشارکت واقعی جوانان نیز بخشی از این مسیر است.
گفتمان‌سازی طرح‌هایی مانند «شنبه‌های کتاب» چه نقشی در ارتقای فرهنگ عمومی دارد؟
ترویج کتاب‌خوانی صرفاً با توصیه به مطالعه محقق نمی‌شود بلکه باید کتاب و مطالعه را به بخشی از زندگی روزمره خانواده‌ها و به‌ویژه نوجوانان و جوانان تبدیل کنیم. طرح‌هایی مانند «شنبه‌های کتاب» می‌توانند با ایجاد یک برنامه منظم و مستمر در محیط مسجد، زمینه آشنایی اعضای کانون با کتاب‌های مفید، معرفی آثار نویسندگان و شکل‌گیری حلقه‌های گفت‌وگو و تبادل تجربه را فراهم کنند.
اهمیت این برنامه‌ها در آن است که کتاب‌خوانی از یک فعالیت فردی به یک تجربه جمعی تبدیل می‌شود. وقتی نوجوانان و جوانان در فضایی صمیمی درباره کتابی که خوانده‌اند گفت‌وگو می‌کنند، قدرت تحلیل، مهارت بیان، پرسشگری و تفکر نقادانه در آنان تقویت می‌شود.
البته برای اثربخشی بیشتر این طرح، باید به نیازها و علایق نسل جدید توجه کرد. انتخاب کتاب‌های متناسب با گروه‌های سنی، بهره‌گیری از ظرفیت نویسندگان و کتابداران، برگزاری نشست‌های معرفی کتاب و پیوند دادن مطالعه با موضوعات روز جامعه می‌تواند به پایداری این جریان کمک کند. هدف نهایی آن است که کتاب‌خوانی به یک عادت فرهنگی تبدیل شود، نه اینکه تنها در قالب یک برنامه مناسبتی باقی بماند.
طرح «سینما مسجد» چه ظرفیت‌هایی برای همگانی‌سازی فرهنگ و هنر دارد؟
سینما یکی از ابزارهای تأثیرگذار در انتقال مفاهیم فرهنگی، اجتماعی و انسانی است. طرح «سینما مسجد» می‌تواند فرصتی برای دسترسی آسان‌تر مردم، به‌ویژه نوجوانان و جوانان مناطق کم‌برخوردار، به آثار سینمایی و محتوای تصویری مناسب فراهم کند.
اهمیت این طرح تنها در نمایش فیلم نیست؛ بلکه در فرصتی است که پس از تماشای اثر برای گفت‌وگو، تحلیل و تبادل نظر ایجاد می‌شود. اگر نمایش فیلم با نشست‌های نقد و بررسی، حضور کارشناسان و گفت‌وگو درباره مسائل اجتماعی و اخلاقی همراه شود، مسجد می‌تواند به فضایی برای تقویت سواد رسانه‌ای و ارتقای قدرت تحلیل مخاطبان تبدیل شود.
در این مسیر، انتخاب آثار باکیفیت و متناسب با مخاطب، رعایت حقوق پخش و نمایش، فراهم کردن تجهیزات مناسب و استفاده از نیروهای آموزش‌دیده اهمیت دارد. همچنین باید تلاش کنیم این فعالیت‌ها به شکلی طراحی شوند که خانواده‌ها و گروه‌های مختلف اجتماعی نیز امکان مشارکت در آن‌ها را داشته باشند.
فعالیت‌های فرهنگی و هنری کانون‌ها چگونه به تقویت هویت بومی و کشف استعدادهای جوانان کمک می‌کند؟
یکی از ظرفیت‌های مهم کانون‌های مساجد، پیوند میان فرهنگ عمومی، هویت دینی و میراث فرهنگی بومی است. جنوب کرمان از پیشینه فرهنگی و هنری غنی و ظرفیت‌های ارزشمندی در حوزه‌هایی مانند ادبیات محلی، موسیقی بومی، هنرهای تجسمی، صنایع‌دستی و آیین‌های فرهنگی برخوردار است. کانون‌ها می‌توانند با شناسایی این ظرفیت‌ها، زمینه انتقال تجربه میان نسل‌ها و معرفی میراث فرهنگی منطقه به نسل جوان را فراهم کنند.
برگزاری کارگاه‌های آموزشی، تشکیل گروه‌های سرود و نمایش، آموزش هنرهای تجسمی، اجرای برنامه‌های ادبی و حمایت از تولید آثار فرهنگی با موضوعات بومی، از جمله مسیرهایی است که می‌تواند به رشد استعدادهای جوانان کمک کند.
نکته مهم این است که جوانان نباید صرفاً مخاطب برنامه‌های فرهنگی باشند؛ آن‌ها باید در طراحی، اجرا و ارزیابی این برنامه‌ها نقش داشته باشند. هر اندازه مشارکت نسل جوان در فعالیت‌های کانون‌ها بیشتر شود، احساس تعلق، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و انگیزه آنان برای ادامه فعالیت‌های فرهنگی نیز تقویت خواهد شد.
برای افزایش اثربخشی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟
نخستین گام، شناسایی دقیق ظرفیت‌ها و نیازهای کانون‌هاست. همه کانون‌ها از امکانات و شرایط یکسانی برخوردار نیستند؛ بنابراین، حمایت‌ها نیز باید متناسب با شرایط هر منطقه، تعداد مخاطبان، ظرفیت نیروی انسانی و نوع فعالیت‌ها طراحی شود.
گام دوم، توانمندسازی مدیران و فعالان کانون‌هاست. فعالیت فرهنگی امروز به مهارت‌هایی مانند برنامه‌ریزی، تولید محتوای مناسب، ارتباط مؤثر با نوجوانان و جوانان، استفاده از ابزارهای نوین رسانه‌ای و ارزیابی نتایج نیاز دارد. برگزاری دوره‌های آموزشی و ایجاد شبکه ارتباطی میان کانون‌های موفق می‌تواند در انتقال تجربه و ارتقای کیفیت برنامه‌ها مؤثر باشد.
گام سوم، توجه به استمرار و نتیجه بخشی فعالیت‌هاست. برای مثال، در طرح کتاب‌خوانی باید میزان مشارکت مخاطبان و استمرار مطالعه بررسی شود و در طرح سینما مسجد نیز می‌توان کیفیت گفت‌وگوهای پس از نمایش، میزان مشارکت گروه‌های مختلف و بازخورد مخاطبان را ارزیابی کرد.
همچنین باید از ایده‌های نوآورانه فعالان فرهنگی حمایت کنیم و زمینه ارتباط کانون‌ها با مدارس، کتابخانه‌ها، هنرمندان، نویسندگان و دیگر مجموعه‌های فرهنگی را گسترش دهیم. کانون‌های مساجد زمانی می‌توانند به جایگاه واقعی خود دست یابند که از فعالیت‌های مقطعی فاصله بگیرند و به پایگاه‌هایی پویا، مردمی و اثرگذار در زندگی فرهنگی محله تبدیل شوند.
چشم‌انداز شما برای نقش کانون‌های فرهنگی هنری مساجد در جنوب کرمان چیست؟
چشم‌انداز مطلوب این است که هر کانون فرهنگی هنری مسجد، متناسب با ظرفیت و نیازهای منطقه خود، به مرکزی فعال برای رشد فرهنگی، هنری و اجتماعی مردم تبدیل شود، مرکزی که در آن کتاب‌خوانی ترویج شود، استعدادهای هنری فرصت بروز پیدا کنند، نوجوانان و جوانان مشارکت مؤثر داشته باشند و خانواده‌ها بتوانند از برنامه‌های فرهنگی باکیفیت بهره‌مند شوند.
عدالت فرهنگی زمانی از یک مفهوم کلی به واقعیتی ملموس تبدیل می‌شود که مردم در دورترین مناطق نیز امکان دسترسی به فعالیت‌های فرهنگی مناسب را داشته باشند کانون‌های مساجد به دلیل ارتباط نزدیک با مردم و برخورداری از ظرفیت داوطلبانه و مردمی، می‌توانند در تحقق این هدف نقش مهمی ایفا کنند.
ما باید این ظرفیت را با برنامه‌ریزی، حمایت هدفمند، آموزش و هم‌افزایی دستگاه‌های فرهنگی تقویت کنیم. نتیجه چنین رویکردی، تنها افزایش برنامه‌های فرهنگی نیست؛ بلکه شکل‌گیری جامعه‌ای برخوردار از مشارکت بیشتر، آگاهی فرهنگی بالاتر و فرصت‌های برابرتر برای رشد استعدادهاست.
نظر شما