به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، حجت‌الاسلام معتمدیان، مدرس حوزه سفیران هدایت بیرجند و کارشناس حوزه خانواده و تربیت فرزند، شامگاه (۱۶ مهر) در میز دانشگاهیان و مردم با موضوع «تربیت فرزند و الگوهای تربیتی» که در حاشیه تجمع میدان مادر برگزار شد، با تأکید بر اهمیت مهارت والدگری گفت: تربیت فرزند یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های والدین است و موفقیت افراد در محیط‌های شغلی، علمی و اجتماعی، بدون برخورداری از مهارت‌های لازم در تعامل با فرزندان، نمی‌تواند به‌تنهایی زمینه‌ساز موفقیت در خانواده باشد.
وی با بیان اینکه تربیت فرزند نیازمند دانش، آگاهی و مهارت است، افزود: والدین باید متناسب با مراحل مختلف رشد فرزند خود، نیازهای او را بشناسند و برای پرورش ابعاد گوناگون شخصیتی وی برنامه‌ریزی کنند.
حجت‌الاسلام معتمدیان با اشاره به تعریف شهید مطهری از تربیت، اظهار کرد: تربیت، فرایندی زمینه‌ساز برای شکوفایی استعدادها و ظرفیت‌های انسان است؛ بنابراین، تربیت امری تدریجی و مرحله‌به‌مرحله بوده و نمی‌توان انتظار داشت که شخصیت فرزند در مدت کوتاهی شکل بگیرد.
وی ادامه داد: هر مرحله از رشد کودک، ویژگی‌ها، شرایط و نیازهای خاص خود را دارد و والدین باید متناسب با سن فرزند، شیوه تعامل و تربیت خود را تنظیم کنند. در آموزه‌های اسلامی نیز بر مراحل مختلف رشد کودک تأکید شده و در روایتی، دوران تربیت فرزند به سه دوره هفت‌ساله تقسیم شده است.
این کارشناس حوزه خانواده با تأکید بر اینکه تربیت نباید به یک یا دو سال محدود شود، گفت: والدین باید برای تربیت فرزند خود در یک بازه بلندمدت برنامه داشته باشند و با کسب دانش و مهارت، زمینه رشد همه‌جانبه او را فراهم کنند.
والدین پیش از تربیت فرزندان، خود را اصلاح کنند
حجت‌الاسلام معتمدیان با بیان اینکه تربیت صحیح از خود والدین آغاز می‌شود، نخستین ویژگی والدگری مطلوب را توانایی مدیریت هیجانات دانست و افزود: پدر و مادری که نمی‌توانند احساسات و هیجانات خود را مدیریت کنند، در مواجهه با هیجانات فرزندان نیز با مشکل روبه‌رو خواهند شد.
وی تصریح کرد: والدین باید پیش از هر چیز، نقاط ضعف شخصیتی خود را بشناسند و برای اصلاح آن‌ها تلاش کنند؛ چراکه رفتار و شیوه برخورد آن‌ها تأثیر مستقیمی بر تربیت فرزندان دارد.
این مدرس حوزه سفیران هدایت بیرجند، ایجاد رابطه عاطفی امن با فرزندان را از دیگر ویژگی‌های والدگری مطلوب برشمرد و گفت: محبت، محور اصلی تربیت است و والدین زمانی می‌توانند بر فرزندان خود تأثیرگذار باشند که رابطه عاطفی مناسبی با آن‌ها برقرار کرده باشند.
وی با اشاره به اهمیت اختصاص زمان کافی به فرزندان، افزود: خرید اسباب‌بازی و تأمین امکانات مادی به‌تنهایی نمی‌تواند نیازهای عاطفی کودک را برطرف کند؛ بلکه بازی کردن، گفت‌وگو و انجام فعالیت‌های مشترک، زمینه شکل‌گیری پیوند عاطفی میان والدین و فرزندان را فراهم می‌کند.
حجت‌الاسلام معتمدیان با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر زندگی خانوادگی اظهار کرد: تا زمانی که فضای حقیقی خانواده برای فرزندان جذاب نباشد، ممکن است آن‌ها برای تأمین نیازهای عاطفی و سرگرمی خود به فضای مجازی پناه ببرند.
وی افزود: استفاده مداوم از محتوای کوتاه و سرگرم‌کننده در فضای مجازی می‌تواند تحمل افراد را در برابر فعالیت‌های طولانی کاهش دهد؛ ازاین‌رو، خانواده‌ها باید با اختصاص زمان مشترک، بازی و ایجاد فرصت‌های جذاب در محیط خانه، زمینه استفاده متعادل‌تر فرزندان از فضای مجازی را فراهم کنند.
پذیرش احساسات فرزندان به معنای تأیید همه رفتارهای آن‌ها نیست
این کارشناس حوزه خانواده، توانایی درک و پذیرش احساسات فرزندان را از دیگر ویژگی‌های والدگری صحیح دانست و گفت: فرزندان باید احساس کنند که در زمان ناراحتی و بروز مشکلات، می‌توانند بدون ترس از قضاوت، سرزنش و تحقیر با والدین خود صحبت کنند.
وی تأکید کرد: پذیرش احساسات به معنای تأیید همه رفتارهای فرزند نیست؛ برای مثال، والدین می‌توانند به کودک بگویند که حق دارد عصبانی باشد، اما اجازه ندارد با فریاد زدن یا شکستن وسایل به دیگران آسیب برساند.
حجت‌الاسلام معتمدیان با انتقاد از شیوه‌های تربیتی مبتنی بر سرزنش و نصیحت مداوم، افزود: والدین در مواجهه با اشتباهات فرزندان باید به‌جای قضاوت شتاب‌زده، از گفت‌وگو و پرسشگری استفاده کنند تا فرزند بتواند درباره رفتار خود فکر کند و به پیامدهای تصمیماتش پی ببرد.
وی با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین علی(ع) درباره پیامدهای ملامت، خاطرنشان کرد: سرزنش مداوم می‌تواند لجاجت را در افراد تشدید کند؛ بنابراین، والدین باید به‌جای تحقیر و ملامت، زمینه گفت‌وگوی سازنده و اصلاح رفتار را فراهم کنند.
شناخت نیازهای اختصاصی هر دوره سنی ضروری است
این مدرس حوزه سفیران هدایت بیرجند با بیان اینکه شناخت نیازهای فرزندان در سنین مختلف از الزامات تربیت صحیح است، اظهار کرد: نیازهای کودک در یک‌سالگی با نیازهای او در پنج، ۱۰ یا ۱۵ سالگی تفاوت دارد و والدین باید متناسب با هر دوره، شیوه برخورد و حمایت خود را تنظیم کنند.
وی با اشاره به اهمیت ایجاد احساس امنیت در دوران ابتدایی زندگی افزود: محیط آرام خانواده، تأمین نیازهای اولیه کودک و برخورداری مادر از حمایت کافی، در شکل‌گیری احساس امنیت و آرامش فرزند مؤثر است.
حجت‌الاسلام معتمدیان، نیاز به احترام، استقلال، احساس شایستگی و شکوفایی را از دیگر نیازهای مهم فرزندان دانست و گفت: به‌ویژه در دوران نوجوانی باید به فرزندان مسئولیت‌های متناسب با توانایی‌هایشان سپرد و در امور مختلف با آن‌ها مشورت کرد.
وی ادامه داد: زمانی که نوجوان احساس کند در خانواده جایگاه دارد، نظرش شنیده می‌شود و والدین برای توانایی‌های او ارزش قائل هستند، زمینه رشد اعتمادبه‌نفس و احساس شایستگی در وی تقویت می‌شود.
این کارشناس حوزه خانواده با تأکید بر ضرورت پرهیز از تحقیر توانایی‌های کودکان، افزود: والدین نباید از فرزند خود انتظار داشته باشند که در انجام کارها به‌اندازه یک فرد بزرگسال مهارت داشته باشد؛ بلکه باید تلاش‌های او را ببینند، متناسب با توانایی‌هایش انتظار داشته باشند و پیشرفت‌هایش را تشویق کنند.
آموزش دینی به‌تنهایی برای تربیت دینی کافی نیست
حجت‌الاسلام معتمدیان در ادامه با اشاره به برخی آسیب‌های تربیتی، یکی از مهم‌ترین خطاهای والدین را جایگزین کردن آموزش دینی به‌جای تربیت دینی دانست و گفت: انتقال اطلاعات فراوان درباره نماز، حجاب و آموزه‌های دینی، به‌تنهایی به معنای تربیت دینی فرزند نیست.
وی افزود: ممکن است کودکان اطلاعات دینی زیادی داشته باشند، اما این اطلاعات لزوماً به شکل‌گیری رفتار و باورهای پایدار دینی در آن‌ها منجر نشود؛ زیرا تربیت دینی باید علاوه بر شناخت، بر علاقه، تمایل درونی و تجربه عملی نیز تکیه داشته باشد.
این مدرس حوزه سفیران هدایت بیرجند با انتقاد از روش‌های تربیتی مبتنی بر اجبار و تحمیل اظهار کرد: اجبار کودکان به انجام مناسک دینی، بدون ایجاد شناخت و علاقه، ممکن است موجب شود آن‌ها پس از دستیابی به استقلال، از رفتارهایی که پیش‌تر به اجبار انجام می‌دادند فاصله بگیرند.
وی تصریح کرد: والدین باید به‌جای تحمیل باورها، زمینه شناخت و علاقه‌مندی فرزندان به آموزه‌های دینی را فراهم کنند تا این باورها به انتخاب آگاهانه و درونی آن‌ها تبدیل شود.
حجت‌الاسلام معتمدیان با اشاره به ظرفیت‌های فطری انسان در گرایش به خداجویی، حقیقت‌طلبی، عدالت‌خواهی و کمال‌طلبی، گفت: تقویت این گرایش‌ها می‌تواند در شکل‌گیری علاقه دینی فرزندان مؤثر باشد و والدین باید به‌جای تمرکز صرف بر انتقال اطلاعات، برای پرورش این تمایلات برنامه‌ریزی کنند.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به گروه‌های سنی مختلف در برنامه‌های فرهنگی و مذهبی افزود: برگزاری برنامه‌های دینی متناسب با نیازهای کودکان و نوجوانان، ایجاد فرصت مشارکت و استفاده از بازی، شعر، فعالیت‌های گروهی و برنامه‌های تعاملی می‌تواند زمینه حضور مؤثرتر آن‌ها در فعالیت‌های دینی را فراهم کند.
نوجوانان باید فرصت پرسشگری و انتخاب آگاهانه داشته باشند
این کارشناس حوزه خانواده با بیان اینکه نیازهای نوجوانان با دوران کودکی متفاوت است، اظهار کرد: در دوران نوجوانی، قدرت تفکر و پرسشگری رشد می‌کند و فرزندان به دنبال پاسخ پرسش‌های خود درباره باورهای دینی هستند؛ بنابراین، والدین باید به‌جای برخورد دستوری، زمینه گفت‌وگو و شناخت بیشتر را فراهم کنند.
وی ادامه داد: پرسش‌هایی مانند چرایی وجوب نماز یا حجاب باید با گفت‌وگو و پاسخ‌های متناسب با سطح درک نوجوان همراه باشد تا او بتواند با شناخت و آگاهی، درباره باورهای خود به نتیجه برسد.
حجت‌الاسلام معتمدیان تأکید کرد: در تربیت دینی، مربی باید تسهیل‌گر باشد، نه تحمیل‌گر؛ به این معنا که به فرزند کمک کند تا با شناخت و انتخاب آگاهانه، باورهای خود را شکل دهد و نسبت به آن‌ها احساس تعلق داشته باشد.
کمال‌گرایی و اختلاف والدین از آسیب‌های تربیتی است
وی کمال‌گرایی در انتظارات از فرزندان را از دیگر آسیب‌های والدگری برشمرد و گفت: برخی والدین انتظار دارند فرزندان در سنین پایین، مانند بزرگسالان رفتار کنند؛ درحالی‌که باید توانایی‌ها و ظرفیت‌های متناسب با سن آن‌ها را در نظر گرفت.
این کارشناس حوزه خانواده با تأکید بر ضرورت تعیین محدودیت‌های واقع‌بینانه برای فرزندان افزود: تأمین تمام خواسته‌های کودک و جلوگیری از تجربه هرگونه ناکامی، لزوماً به تربیت صحیح منجر نمی‌شود؛ بلکه فرزندان باید در کنار برخورداری از محبت و حمایت والدین، محدودیت‌های منطقی را نیز تجربه کنند.
حجت‌الاسلام معتمدیان با بیان اینکه برآورده نشدن برخی خواسته‌ها در چارچوبی منطقی، به فرزندان در یادگیری صبر و پذیرش محدودیت‌ها کمک می‌کند، اظهار کرد: والدین باید میان تأمین نیازهای اساسی فرزند و برآورده کردن تمام خواسته‌های او تفاوت قائل شوند.
وی همچنین اختلاف والدین در شیوه تربیت فرزندان را از عوامل آسیب‌زا دانست و گفت: پدر و مادر باید درباره اصول تربیتی به تفاهم برسند و از آشکار کردن اختلافات خود در برابر فرزندان پرهیز کنند؛ چراکه تعارض‌های مداوم می‌تواند موجب سردرگمی کودک و کاهش اعتماد او به والدین شود.
تقویت خداجویی با قصه‌گویی و گفت‌وگوی متناسب با سن کودک
حجت‌الاسلام معتمدیان در بخش پایانی این نشست، در پاسخ به پرسشی درباره شیوه تقویت خداجویی در کودکان، اظهار کرد: برای کودکان به‌ویژه در سنین پایین، می‌توان از قصه‌ها و داستان‌های متناسب با سن آن‌ها و همچنین بیان نعمت‌های الهی برای تقویت شناخت و علاقه به خداوند استفاده کرد.
وی افزود: والدین باید با زبانی ساده و قابل فهم، درباره نعمت‌هایی مانند بینایی، شنوایی و دیگر توانایی‌های انسان با کودکان گفت‌وگو کنند و آن‌ها را به تفکر درباره این نعمت‌ها و قدردانی از آن‌ها سوق دهند.
این کارشناس حوزه خانواده با تأکید بر ضرورت پاسخ‌گویی به پرسش‌های نوجوانان درباره دین خاطرنشان کرد: در این دوره سنی باید به نوجوانان فرصت داد تا با مطالعه، پرسشگری و گفت‌وگوی منطقی، شناخت خود را درباره باورهای دینی افزایش دهند.
وی در پایان تأکید کرد: تربیت فرزند مسئولیتی مستمر است که از ابتدای تولد آغاز می‌شود و در مراحل مختلف زندگی ادامه دارد؛ ازاین‌رو، والدین برای ایفای درست این مسئولیت باید علاوه بر محبت و حمایت، دانش و مهارت‌های لازم را نیز کسب کنند.
نظر شما