مسجد، مدرسه و دانشگاه باید سه حلقه یک زنجیره تربیتی باشند / از موازی‌کاری به تقسیم کار هوشمندانه

حجت‌الاسلام محمد لاکانی، مدیرکل مرکز خدمات حوزه‌های علمیه استان گیلان، در گفت‌وگویی تفصیلی با خبرنگار شبستان، به تبیین جایگاه مسجد و فرهنگ نماز در جامعه اسلامی، راهکارهای ایجاد خشوع و حضور قلب، نقش مسجد در جذب نسل جدید و ضرورت هم‌افزایی نهادهای فرهنگی پرداخت.

لاکانی درباره چگونگی ایجاد حضور قلب و خشوع در نمازگزاران، با الهام از سیره امام شهید انقلاب، اظهار کرد: اگر نماز را صرفاً مجموعه‌ای از الفاظ و حرکات بدانیم، طبیعی است که حضور قلب نیز به یک توصیه اخلاقی تقلیل پیدا کند؛ اما در منظومه معرفتی امام شهید انقلاب اسلامی، نماز حقیقتاً مدرسه تربیت انسان و میدان ارتباط عبد با معبود است.

وی افزود: به اعتقاد بنده، نخستین گام برای ایجاد خشوع، معرفت‌بخشی به نماز است. انسان وقتی بداند در برابر چه کسی ایستاده و با چه حقیقتی سخن می‌گوید، زمینه حضور قلب در او شکل می‌گیرد.

لاکانی با بیان اینکه، البته معرفت به تنهایی کافی نیست. افزود: نمازگزار نیازمند الگوی عملی نیز هست. امام جماعتی که خود در نماز اهل توجه، خشوع، اخلاق و معنویت باشد، بیش از ده‌ها توصیه می‌تواند در مخاطب اثر بگذارد.

وی با تأکید بر ضرورت دور کردن فضای مسجد از هر آنچه موجب گسست ارتباط قلبی انسان با عبادت می‌شود، تصریح کرد: خشوع را نمی‌توان صرفاً آموزش داد؛ باید آن را در پرتو معرفت، محبت، الگو و تجربه شیرین عبادت در جان انسان پدید آورد.

مسجد باید به محل نقش‌آفرینی جوان ارتقا یابد

مدیرکل مرکز خدمات حوزه‌های علمیه گیلان در پاسخ به سؤالی درباره چگونگی تبدیل مسجد از یک محل صرفاً عبادی به پایگاهی جذاب و کارآمد برای کودکان، نوجوانان و جوانان، گفت: مسجد موفق، مسجدی نیست که فقط در ساعات نماز فعال باشد؛ بلکه مسجد باید در متن زندگی مردم حضور داشته باشد. به‌ویژه برای نسل جدید، مسجد باید محل معرفت، هویت، دوستی، رشد، گفت‌وگو و خدمت اجتماعی باشد.

وی افزود: در کنار نماز جماعت، باید حلقه‌های معرفتی و تربیتی، برنامه‌های ورزشی و هنری، اردوهای تربیتی و جهادی، فعالیت‌های مهارتی و برنامه‌های خانواده‌محور طراحی شود. اما یک اصل بسیار مهم را نباید فراموش کرد: جوان نباید صرفاً مخاطب مسجد باشد؛ باید شریک و کارگزار مسجد باشد.

لاکانی با تأکید بر نقش‌آفرینی نوجوانان در مسجد، تصریح کرد: اگر نوجوان در مسجد مسئولیت بگیرد، ایده بدهد، برنامه اجرا کند و احساس کند حضورش منشأ اثر است، ارتباط او با مسجد از یک حضور مناسبتی به یک تعلق پایدار تبدیل خواهد شد. امروز باید مسجد را از محل حضور جوان به محل نقش‌آفرینی جوان ارتقا دهیم.

هجرت موفق، ایجاد یک پیوند مستمر است

وی در پاسخ به سؤالی درباره موانع هجرت هفتگی روحانیون به روستاهای همسایه، اظهار کرد: به نظر می‌رسد مهم‌ترین چالش، فقدان یک نظام منسجم برای استمرار، پشتیبانی و ارزیابی هجرت است. ما نباید هجرت را صرفاً به حضور مقطعی یک روحانی در یک روستا تقلیل دهیم. هجرت زمانی به یک حرکت اثرگذار تبدیل می‌شود که مستمر، هدفمند و شبکه‌ای باشد.

لاکانی افزود: می‌توان در هر منطقه، یک نظام هجرت منطقه‌ای طراحی کرد؛ به این معنا که روحانی مستقر در یک نقطه، چند روستای پیرامونی را نیز تحت پوشش تبلیغی و تربیتی قرار دهد و برای هر روستا برنامه منظم داشته باشد. در کنار آن، باید از ظرفیت طلاب جوان، نیروهای بومی، خیرین و امکانات دستگاه‌های فرهنگی نیز بهره گرفت. هجرت موفق، جابه‌جایی یک روحانی از نقطه‌ای به نقطه دیگر نیست؛ بلکه ایجاد یک پیوند مستمر میان عالم دین و جامعه هدف است.

روش‌های سنتی پاسخ‌گوست یا ابزارهای نوین؟

وی درباره آموزش فلسفه و اسرار نماز به نوجوانان نیز گفت: من معتقدم مسئله اصلی، سنتی یا مدرن بودن نیست؛ مسئله، تناسب پیام با مخاطب است. منبر و خطابه همچنان جایگاه خود را دارند؛ اما برای نسل نوجوان باید از ظرفیت روایت، تصویر، فیلم کوتاه، پادکست، انیمیشن، بازی‌های آموزشی و شبکه‌های اجتماعی نیز استفاده کرد.

لاکانی افزود: نوجوان امروز با سؤال وارد میدان می‌شود، بنابراین باید فضای پرسشگری را به رسمیت بشناسیم و حتی از سؤال‌های دشوار استقبال کنیم. به جای آنکه فقط بگوییم نماز بخوان، باید بتوانیم برای نوجوان توضیح دهیم که نماز چه نسبتی با آرامش، هویت، اخلاق، مسئولیت اجتماعی و معنای زندگی او دارد. منبر باید حفظ شود، اما در کنار آن، منبرهای کوتاه، محتوای دیجیتال، گفت‌وگوی تعاملی و ارتباط مستمر رسانه‌ای نیز شکل بگیرد.

مسجد، مدرسه و دانشگاه؛ سه حلقه یک زنجیره تربیتی

لاکانی در پاسخ به سؤالی درباره ایجاد همکاری مستمر میان مسجد، مدرسه و دانشگاه، بیان کرد: یکی از حلقه‌های مفقوده در نظام فرهنگی ما، همین پیوستگی میان مسجد، مدرسه و دانشگاه است. پیشنهاد بنده این است که در هر منطقه، به جای برنامه‌های پراکنده، یک شبکه تربیتی مشترک شکل بگیرد و مسجد به عنوان یکی از محورهای این شبکه ایفای نقش کند.

وی افزود: امام جماعت باید مدرسه و دانشگاه را بشناسد؛ مدیر مدرسه و استاد دانشگاه نیز باید با ظرفیت‌های مسجد آشنا باشند. جلسات گفت‌وگو با دانش‌آموزان و دانشجویان، برنامه‌های مشترک فرهنگی و اجتماعی، اردوهای جهادی، نشست‌های پرسش و پاسخ، برنامه‌های خانواده‌محور و حضور مستمر روحانیون در محیط‌های آموزشی می‌تواند این ارتباط را تقویت کند. مسجد، مدرسه و دانشگاه نباید سه جزیره فرهنگی مستقل باشند؛ باید سه حلقه یک زنجیره تربیتی باشند.

ویژگی‌های امام جماعت جوان‌گرا

مدیرکل مرکز خدمات حوزه‌های علمیه گیلان در پاسخ به سؤالی درباره ویژگی‌های یک امام جماعت مبتکر و جوان‌گرا، گفت: امام جماعت جوان‌گرا الزاماً فردی جوان از نظر سن نیست؛ بلکه شخصیتی است که زبان، دغدغه، پرسش و زیست نسل جوان را می‌شناسد. سعه صدر، خوش‌اخلاقی، قدرت گفت‌وگو، شنیدن بدون پیش‌داوری، آشنایی با مسائل روز، سواد رسانه‌ای، روحیه کار جمعی، ابتکار و توان اعتماد به جوانان، از مهم‌ترین ویژگی‌های چنین امام جماعتی است.

وی افزود: حوزه‌های علمیه نیز باید در کنار دانش عمیق فقهی، اصولی و اعتقادی، به مهارت‌های ارتباطی، تبلیغ نوین، مدیریت مسجد، جامعه‌شناسی مخاطب، سواد رسانه‌ای و شیوه مواجهه با مسائل فکری و فرهنگی نسل جدید توجه بیشتری داشته باشند. امام جماعت آینده باید هم عالم دین باشد، هم مربی انسان و هم راهبری اجتماعی برای محله.

هم‌افزایی دستگاه‌های فرهنگی؛ از موازی‌کاری به تقسیم کار هوشمندانه

لاکانی در ادامه در پاسخ به سؤالی درباره نقش نهادهایی همچون بسیج، سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگ و ارشاد اسلامی، اوقاف و امور خیریه، شهرداری‌ها و مجموعه امور تربیتی در ترویج نماز، گفت: کشور از ظرفیت‌های ارزشمندی برخوردار است و هر یک از این دستگاه‌ها بخشی از امکانات و ظرفیت‌های فرهنگی، اجتماعی، انسانی و زیرساختی را در اختیار دارند. آنچه اهمیت دارد، هم‌افزایی این ظرفیت‌ها و پرهیز از موازی‌کاری است.

وی افزود: اگر قرار باشد برای نماز در مدرسه، دانشگاه، مسجد و بوستان، هر دستگاه برنامه‌ای مستقل و جداگانه داشته باشد، بخشی از انرژی و امکانات صرف کارهای تکراری خواهد شد. پیشنهاد بنده این است که در سطح هر منطقه، یک نقشه عملیاتی مشترک ترویج و تعمیق فرهنگ نماز تدوین شود؛ به‌گونه‌ای که وظیفه هر دستگاه، جامعه هدف، نوع حمایت، زمان‌بندی و شاخص ارزیابی مشخص باشد.

لاکانی تصریح کرد: در چنین مدلی، یک دستگاه مسئول تأمین نیروی انسانی، دستگاهی دیگر مسئول زیرساخت، مجموعه‌ای مسئول پشتیبانی فرهنگی و مجموعه‌ای دیگر مسئول تأمین امکانات خواهد بود. ما باید از همکاری مناسبتی به همکاری مسئله‌محور و از موازی‌کاری به تقسیم کار هوشمندانه حرکت کنیم.

چهار ضلع تحول در فرهنگ نماز

مدیرکل مرکز خدمات حوزه‌های علمیه گیلان در پاسخ به سؤالی درباره راهبرد کلان برای آینده فرهنگ نماز، گفت: به نظر من، مسئله امروز نماز فقط افزایش تعداد نمازگزاران نیست؛ مسئله عمیق‌تر از این است. باید کاری کنیم که نسل جدید نماز را بفهمد، با نماز احساس هویت و آرامش کند، مسجد را خانه معنوی و اجتماعی خود بداند و امام جماعت را پناه فکری، اخلاقی و تربیتی خود ببیند.

وی در ادامه با اشاره به چهار ضلع تحول در فرهنگ نماز، خاطرنشان کرد: برای رسیدن به این نقطه، باید چهار اتفاق هم‌زمان رخ دهد: معرفت نماز عمیق شود، مسجد جذاب و نقش‌آفرین شود، امام جماعت توانمند و روزآمد تربیت شود و ظرفیت دستگاه‌های فرهنگی در یک مسیر مشترک قرار گیرد. اگر این چهار ضلع در کنار یکدیگر قرار بگیرند، نماز از یک برنامه عبادی صرف به یک جریان تربیتی، اخلاقی و تمدنی تبدیل خواهد شد؛ جریانی که می‌تواند در ساختن انسان مؤمن، مسئول، اخلاق‌مدار و امیدوار نقش‌آفرین باشد.