به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، محمدعلی طالبی، استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی، شامگاه(۱۵ مهر) در نشست «سبک زندگی و شبکه‌های اجتماعی» با اشاره به نقش پررنگ شبکه‌های اجتماعی در زندگی امروز، اظهار کرد: شبکه‌های اجتماعی بخش عمده‌ای از زندگی ما را تشکیل داده‌اند و کسب‌وکار، ارتباطات، رفت‌وآمدها، روابط خانوادگی و حتی بخش زیادی از اوقات فراغت افراد به این فضا گره خورده است.
وی افزود: بسیاری از افراد شب‌ها آخرین چیزی که مشاهده می‌کنند صفحه تلفن همراه است و صبح نیز پس از انجام امور اولیه، نخستین وسیله‌ای که سراغ آن می‌روند گوشی تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی است.
طالبی با بیان اینکه هدف، نفی یا تقبیح شبکه‌های اجتماعی نیست، گفت: این فضا در سال‌های گذشته خدمات و کمک‌های زیادی به زندگی مردم داشته و ظرفیت‌های مهمی ایجاد کرده است، اما مسئله اصلی این است که اجازه ندهیم شبکه‌های اجتماعی و الگوریتم‌های حاکم بر آن، مسیر زندگی ما را تعیین کنند.
وی ادامه داد: سبک زندگی مجموعه‌ای از عادت‌های روزمره ماست؛ از نوع تغذیه و پوشش گرفته تا افرادی که با آنها ارتباط داریم، موضوعاتی که برای ما اهمیت دارد، نحوه رفتار با دیگران، دایره تعاملات اجتماعی و حتی رفتارهایی که در خلوت انجام می‌دهیم و آنها را با دیگران به اشتراک نمی‌گذاریم.
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی با اشاره به تغییر الگوهای ارتباطی مردم در سال‌های اخیر بیان کرد: در پژوهشی که اخیراً انجام داده‌ایم، یکی از نکات قابل توجه، تبدیل بخشی از رفت‌وآمدهای خویشاوندی به رفت‌وآمدهای دوستانه است.
وی افزود: یکی از دلایل این موضوع آن است که در روابط خویشاوندی، نظارت اجتماعی بیشتری وجود دارد؛ حتی گاهی پدر و مادر بر فرزند ۵۰ ساله خود نظارت دارند و خواهر و برادر نسبت به تربیت فرزندان یکدیگر حساس هستند، اما در روابط دوستانه افراد معمولاً حدود و مرزهای مشخص‌تری را برای خود تعریف می‌کنند.
نظارت اجتماعی؛ بخشی از سرمایه اجتماعی
طالبی با تأکید بر اینکه نباید نظارت اجتماعی را صرفاً دخالت در زندگی دیگران تلقی کرد، تصریح کرد: نظارت اجتماعی در بسیاری از موارد به جامعه کمک کرده است؛ از تربیت فرزندان گرفته تا حفظ امنیت و جلوگیری از برخی رفتارهای نادرست.
وی گفت: وقتی مردم یکدیگر را می‌شناسند، فرد می‌داند رفتار او در جامعه دیده می‌شود و همین موضوع می‌تواند مانعی برای برخی رفتارهای نادرست باشد. از سوی دیگر، همین شناخت اجتماعی در بسیاری از مواقع امنیت ایجاد می‌کند و همسایه و خویشاوند می‌تواند در شرایط مختلف به کمک فرد بیاید.
طالبی با بیان اینکه بخشی از امنیت اجتماعی نیز از همین ارتباطات و شناخت متقابل شکل می‌گیرد، افزود: بنابراین نباید همه نظارت‌های اجتماعی را با عنوان «سرک کشیدن در زندگی مردم» کنار بگذاریم؛ بخشی از این ارتباطات می‌تواند سرمایه اجتماعی و زمینه‌ساز امنیت و تربیت اجتماعی باشد.
الگوریتم‌ها چگونه سبک زندگی ما را تغییر می‌دهند؟
وی در ادامه به نحوه اثرگذاری شبکه‌های اجتماعی بر رفتار افراد اشاره کرد و گفت: یکی از نکات مهم، الگوریتم‌هایی است که رفتار کاربران را پیش‌بینی و بر اساس علایق و جست‌وجوهای آنان، محتوای خاصی را در برابرشان قرار می‌دهد.
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی افزود: گاهی فرد درباره موضوعی صحبت می‌کند و پس از ورود به شبکه اجتماعی، دقیقاً با محتوایی درباره همان موضوع مواجه می‌شود. الگوریتم‌ها بر اساس رفتار کاربران، محتوای مورد توجه آنها را شناسایی می‌کنند و به‌تدریج می‌توانند در جهت‌دهی به سبک زندگی نقش داشته باشند.
وی ادامه داد: شبکه‌های اجتماعی حتی در زمینه پوشش، تغذیه، ظاهر، رفتار اجتماعی و نوع نگاه افراد به زندگی، استانداردهایی ایجاد می‌کنند؛ به افراد گفته می‌شود چه رنگی را بپوشند، چه غذایی بخورند، چه اندامی داشته باشند و حتی زن و مرد مطلوب از نظر ظاهری چه ویژگی‌هایی داشته باشند.
طالبی با اشاره به پیامد این مسئله اظهار کرد: فردی که خود را با این استانداردها تطبیق نمی‌دهد، ممکن است احساس کند مطلوب نیست و همین مسئله احساس ناکافی بودن را در او ایجاد می‌کند.
وی گفت: یکی از مهم‌ترین آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی در شرایط امروز، همین الگو دادن و جهت دادن به زندگی است؛ چراکه افراد زندگی واقعی خود را با تصاویری مقایسه می‌کنند که تنها بخش کوچکی از زندگی دیگران را نشان می‌دهد.
مقایسه زندگی واقعی با ویترین مجازی
طالبی افزود: ما معمولاً چند دقیقه از زندگی افراد در شبکه‌های اجتماعی را می‌بینیم، اما همان چند دقیقه را با تمام زندگی خودمان مقایسه می‌کنیم؛ در حالی که از مشکلات، سختی‌ها و واقعیت‌های زندگی آن فرد اطلاعی نداریم.
وی ادامه داد: شبکه‌های اجتماعی علاوه بر الگوسازی، شایعات، ترس و اضطراب نیز منتشر می‌کنند و گاهی یک خبر نادرست می‌تواند آبروی یک انسان را در معرض آسیب قرار دهد.
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی بیان کرد: این فضا می‌تواند احساس ناکافی بودن را نیز در افراد تقویت کند؛ فرد تصور می‌کند زیبایی، توانایی جسمی، موفقیت یا امکانات لازم را ندارد و همین احساس می‌تواند ذهن او را برای ساعت‌ها درگیر کند.
گوشی‌ها جای گفت‌وگو در خانواده را گرفته‌اند
طالبی با اشاره به آثار شبکه‌های اجتماعی بر روابط خانوادگی گفت: در سال‌های اخیر میزان گفت‌وگوی واقعی و سازنده در خانواده‌ها کاهش پیدا کرده است و بخشی از ارتباطات خانوادگی به پرسش و پاسخ‌های روزمره و تذکرهای معمول محدود شده است.
وی افزود: بسیاری از نیازهای عاطفی افراد که پیش از این در خانواده تأمین می‌شد، امروز از طریق فضای مجازی و دریافت تأیید از دیگران پاسخ داده می‌شود.
وی تصریح کرد: تلویزیون، تلفن همراه و سایر صفحات نمایش در بسیاری از خانواده‌ها به جای آنکه ابزار ارتباط باشند، به عاملی برای فاصله گرفتن اعضای خانواده از یکدیگر تبدیل شده‌اند.
طالبی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش ما، مسئله شکاف نسلی بود؛ به‌گونه‌ای که گاهی استاد دانشگاه درک کاملی از زبان و دغدغه‌های دانشجو ندارد و والدین نیز فاصله زیادی با آنچه در ذهن فرزندانشان می‌گذرد پیدا کرده‌اند.
بارش اطلاعات؛ از افزایش آگاهی تا ایجاد اضطراب
وی با اشاره به حجم گسترده اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی گفت: امروز درباره هر موضوعی با انبوهی از اطلاعات و حتی اطلاعات متناقض مواجه هستیم؛ برای یک ماده غذایی ممکن است هزاران فایده و در مقابل، هزاران ضرر مطرح شود و همین مسئله افراد را دچار وسواس و اضطراب می‌کند.
طالبی افزود: در حوزه سلامت، حجم زیادی از اطلاعات و هشدارهای مختلف در فضای مجازی منتشر می‌شود و این موضوع در برخی افراد اضطراب و وسواس سلامت ایجاد کرده است.
وی همچنین نسبت به برخی محتواهای روان‌شناسی در فضای مجازی هشدار داد و گفت: گاهی در این فضا به افراد توصیه می‌شود هر کسی که رفتار «سمی» دارد از زندگی خود حذف کنند، در حالی که اگر این نگاه افراطی شود، ممکن است فرد را به انزوا بکشاند.
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی ادامه داد: امروز در اختلافات خانوادگی نیز شاهد استفاده گسترده از اصطلاحات روان‌شناسی هستیم و افراد به راحتی یکدیگر را با برچسب‌هایی مانند «خودشیفته» یا «پارانوئید» خطاب می‌کنند، در حالی که بسیاری از این مفاهیم تا چند سال قبل حتی برای عموم مردم شناخته‌شده نبود.
وی افزود: افزایش آگاهی اگر بدون دانش کافی باشد، می‌تواند به جای کمک، زندگی افراد را وسواس‌گونه کند و باعث شود برای تمام رفتارهای خود و دیگران ذره‌بین بگذارند.
زندگی را نباید فدای نمایش در فضای مجازی کرد
طالبی با اشاره به تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر تجربه‌های واقعی زندگی گفت: گاهی افراد حتی از سفر، غذا خوردن و کنار خانواده بودن لذت نمی‌برند؛ چراکه تمام تمرکز آنها بر عکس گرفتن، فیلم گرفتن و انتشار استوری قرار گرفته است.
وی گفت: گاهی غذا قبل از اینکه خورده شود، بارها عکاسی و منتشر می‌شود و سفر نیز به جای اینکه فرصتی برای تجربه و آرامش باشد، به تولید محتوا تبدیل می‌شود.
طالبی با انتقاد از افشای لحظه‌به‌لحظه زندگی در فضای مجازی اظهار کرد: چرا باید افراد تمام جزئیات زندگی خود را منتشر کنند؟ سطح اشتراک اطلاعات در فضای مجازی به اندازه‌ای افزایش یافته که حتی از مجموع همین اطلاعات می‌توان تصویری از زندگی، علایق و نیازهای افراد و حتی یک جامعه به دست آورد.
وی افزود: فضای مجازی برای کسانی که آن سوی این فضا در حال رصد اطلاعات هستند، داده‌های زیادی تولید می‌کند و همین موضوع اهمیت مدیریت اطلاعات شخصی را دوچندان کرده است.
شبکه‌های اجتماعی؛ یکی از «شاه‌دزدان زمان»
طالبی با بیان اینکه زمان یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های انسان است، گفت: یکی از شاه‌دزدان زمان انسان در روزگار امروز، همین شبکه‌های اجتماعی است.
وی افزود: افراد گاهی ساعت‌ها در این فضا حضور دارند تا زمانی که چشمشان خسته می‌شود، گردنشان درد می‌گیرد یا بسته اینترنتشان تمام می‌شود و تازه متوجه گذشت زمان می‌شوند.
وی ادامه داد: بخشی از زمانی که می‌توانست در کنار خانواده، فرزندان، دوستان، سلامت و رشد فردی صرف شود، در شبکه‌های اجتماعی از بین می‌رود.
طالبی گفت: استفاده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی حتی می‌تواند خواب افراد را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ چراکه فعالیت ذهنی زیاد پیش از خواب باعث می‌شود مغز همچنان درگیر اطلاعات و تصاویر باشد.
سواد رسانه‌ای؛ راه استفاده درست از فضای مجازی
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی با تأکید بر ضرورت افزایش سواد رسانه‌ای گفت: مسئله این نیست که شبکه‌های اجتماعی را کنار بگذاریم؛ همان‌طور که اگر در خانه استخر داشته باشیم، قرار نیست آن را پر از خاک کنیم، بلکه باید به فرزند خود شنا یاد بدهیم تا اگر روزی در استخر افتاد، بتواند خودش را نجات دهد.
وی افزود: درباره فضای مجازی نیز باید به جای حذف کامل، سواد استفاده صحیح از آن را آموزش دهیم و افراد بدانند به چه چیزی، چه میزان و در چه زمانی نیاز دارند.
طالبی با تأکید بر ضرورت داشتن «رژیم رسانه‌ای» اظهار کرد: باید مشخص کنیم در فضای مجازی دقیقاً دنبال چه چیزی هستیم و پس از پایان کار، صفحه گوشی را ببندیم؛ چراکه جذابیت این فضا می‌تواند فرد را ساعت‌ها درگیر خود کند.
وی همچنین بر ضرورت پاکسازی صفحات و گروه‌های مجازی تأکید کرد و گفت: عضویت در گروه‌ها و صفحات متعدد و دریافت حجم زیادی از اطلاعات، لزوماً به معنای افزایش آگاهی نیست و از جایی به بعد، حجم زیاد اطلاعات فقط باعث سردرگمی و کاهش کارآمدی ذهن می‌شود.
سفره خانواده؛ بدون تلفن همراه و صفحه نمایش
طالبی یکی از راهکارهای تقویت روابط خانوادگی را حفظ حرمت سفره دانست و گفت: در خانواده ما قانونی وجود دارد که هنگام صرف غذا هیچ صفحه نمایشی، چه تلویزیون و چه تلفن همراه، روشن نباشد.
وی افزود: سفره فرصتی برای گفت‌وگو است؛ اعضای خانواده پس از ساعت‌ها کار روزمره در کنار یکدیگر می‌نشینند و می‌توانند از اتفاقات روزانه خود بگویند و احوال یکدیگر را بپرسند.
وی ادامه داد: نباید این فرصت را با برنامه‌های تلویزیونی یا حضور در شبکه‌های اجتماعی از بین ببریم و لازم است زمان سفره دوباره به فرصتی برای گفت‌وگو و ارتباط خانوادگی تبدیل شود.
«خلوت بدون گوشی» را جدی بگیریم
طالبی بر ضرورت اختصاص زمانی برای دوری از تلفن همراه تأکید کرد و گفت: لازم است افراد برای خود خلوتی بدون گوشی داشته باشند و حتی برای یک ساعت، تلفن همراه را از خود دور کنند.
وی افزود: وابستگی به گوشی و در دسترس بودن دائمی می‌تواند به یک عارضه تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که اگر فرد حتی برای مدت کوتاهی گوشی خود را پیدا نکند، دچار اضطراب شود که مبادا پیامی آمده یا اتفاقی در یک گروه افتاده و او پاسخ نداده باشد.
هر لایک و بازنشر می‌تواند مسئولیت داشته باشد
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی با اشاره به ضرورت توجه به اخلاق در فضای مجازی گفت: سبک زندگی اسلامی صرفاً دعا، نماز و ذکر نیست؛ بلکه عاقلانه و مؤمنانه زندگی کردن نیز بخشی از سبک زندگی اسلامی است.
وی افزود: بر اساس آموزه‌های دینی، بهترین مردم کسی است که برای دیگران سودمندتر باشد؛ بنابراین اگر انتشار یک خبر نادرست، شایعه یا محتوای اضطراب‌آور موجب ایجاد ترس و بحران در جامعه شود، فردی که آن را منتشر می‌کند نیز در قبال پیامدهای آن مسئول است.
طالبی تصریح کرد: همان‌گونه که در آموزه‌های دینی بر کنترل زبان تأکید شده است، امروز باید کنترل دست و انگشتان خود در فضای مجازی را نیز جدی بگیریم و هر مطلبی را لایک، بازنشر یا ارسال نکنیم.
وی ادامه داد: اگر درباره درست یا نادرست بودن یک خبر تردید داریم، نباید آن را منتشر کنیم؛ چراکه فضای مجازی محل انتشار هر محتوایی نیست و هر خبری که در آن منتشر می‌شود، الزاماً درست نیست.
شایعات، امنیت روانی جامعه را تهدید می‌کند
طالبی با اشاره به انتشار شایعات در فضای مجازی اظهار کرد: در شرایطی که جامعه نیازمند آرامش و امنیت روانی است، انتشار شایعات می‌تواند ترس و اضطراب ایجاد کند و حتی پیامدهای امنیتی داشته باشد.
وی گفت: گاهی یک خبر نادرست در فضای مجازی منتشر می‌شود و تا زمانی که رسانه‌های رسمی آن را تکذیب یا اصلاح کنند، هزاران نفر آن را دیده و بازنشر کرده‌اند.
وی افزود: بر اساس آموزه‌های قرآنی نیز اگر فرد فاسقی خبری برای ما آورد، باید درباره آن تحقیق کنیم و نباید هر خبری را بدون بررسی بپذیریم.
فضای مجازی؛ فرصتی برای تولید محتوای آگاهانه
طالبی تأکید کرد: اگر فردی توانایی تولید محتوا دارد، نباید صرفاً مصرف‌کننده فضای مجازی باشد، بلکه باید برای تولید محتوای صحیح و آگاهانه نیز تلاش کند.
وی گفت: به‌ویژه در حوزه مسائل دینی، لازم است محتوایی تولید شود که پاسخگوی شبهات باشد و چهره واقعی دین، رأفت و مهربانی و آموزه‌های انسانی آن را به نسل جوان و نوجوان معرفی کند.
طالبی افزود: بسیاری از محتواهای منتشرشده در فضای مجازی ممکن است با هدف زیر سؤال بردن باورها و ارزش‌های دینی تولید شوند و کاربران بدون آگاهی، آنها را بازنشر کنند؛ بنابراین افزایش سواد رسانه‌ای و تقویت تولید محتوای صحیح ضروری است.
سبک زندگی را باید از خودمان شروع کنیم
وی با اشاره به اهمیت الگو بودن خانواده‌ها برای نسل آینده گفت: سبک زندگی آموختنی است و اگر یک رفتار و روال در خانواده ادامه پیدا کند، نسل بعد نیز آن را یاد می‌گیرد.
طالبی ادامه داد: اگر خانواده‌ها تجمل‌گرایی را افزایش دهند، مهمانی‌ها و رفت‌وآمدها نیز سخت‌تر می‌شود و در نتیجه افراد به سمت انزوا می‌روند.
وی همچنین بر ضرورت تسهیل ازدواج جوانان تأکید کرد و گفت: در بحث ازدواج باید از مشورت خانواده، روان‌شناس و مشاوران استفاده کرد تا جوانان بتوانند انتخابی عاقلانه داشته باشند و بنیان زندگی مشترک آنها محکم‌تر شود.
گویش محلی خراسان جنوبی در معرض فراموشی است
طالبی درباره جابه‌جایی مرزهای خانواده و جامعه در اثر شبکه‌های اجتماعی، به تأثیر این فضا بر الگوهای فرهنگی و بومی اشاره کرد و گفت: بسیاری از الگوهایی که در فضای مجازی عرضه می‌شود، به تدریج بر سبک زندگی مردم اثر می‌گذارد و اگر در برابر آن، الگوهای جذاب و بومی ارائه نکنیم، بخشی از فرهنگ خود را از دست خواهیم داد.
وی افزود: امروز سرعت‌گرایی باعث شده غذاهای سنتی جای خود را به فست‌فودها بدهند و برخی غذاها و عادت‌های غذایی بومی برای نسل جدید جذابیت گذشته را نداشته باشند.
استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی بیان کرد: یکی از وظایف رسانه این است که ظرفیت‌های فرهنگی و بومی را به شکل جذاب معرفی کند تا خانواده‌ها و جوانان بدانند سبک زندگی بومی نیز می‌تواند جذاب و امروزی باشد.
وی با اشاره به اهمیت حفظ گویش محلی خراسان جنوبی گفت: متأسفانه از معدود استان‌هایی هستیم که گاهی گویش خودمان را مسخره می‌کنیم، در حالی که در برخی مناطق دیگر، مردم با افتخار به زبان و گویش محلی خود صحبت می‌کنند.
طالبی هشدار داد: اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است گویش محلی خود را از دست بدهیم و لازم است در تولید محتوای فضای مجازی از زبان و فرهنگ بومی نیز استفاده شود.
وی تأکید کرد: البته در تولید این محتواها باید دقت کرد که واژه‌های گویشی به‌درستی استفاده شوند؛ چراکه استفاده نادرست از واژگان و ساختار گویش می‌تواند به جای حفظ فرهنگ، موجب تحریف آن شود.
نظر شما