به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانون‌های مساجد خبرگزاری شبستان، ۱۹ مهرماه سال ۱۳۹۱ یکی از مقاطع مهم در بازخوانی جایگاه کانون‌های فرهنگی هنری مساجد در منظومه فرهنگی کشور است؛ روزی که رهبر شهیدانقلاب اسلامی در جریان سفر به خراسان شمالی و در دیدار با جمعی از روحانیون و ائمه جماعات، بر اهمیت توجه به کانون‌های فرهنگی هنری مساجد تأکید کردند.
این بیانات در شرایطی مطرح شد که کانون‌های فرهنگی هنری مساجد به عنوان یکی از ظرفیت‌های مردمی مسجد، مأموریت مهمی در حوزه فعالیت‌های فرهنگی، هنری و تربیتی به ویژه برای نوجوانان و جوانان بر عهده داشتند. رهبر شهید در آن بیانات بر ضرورت همدلی و همبستگی میان بخش‌های مختلف مسجد از جمله امام جماعت، بسیج و کانون فرهنگی هنری تأکید کردند؛ موضوعی که امروز و در شرایط مواجهه جامعه با مسائل و بحران‌های مختلف، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
در آستانه سالروز این بیانات، با حجت‌الاسلام و المسلمین حمیدرضا ارباب سلیمانی، معاون قرآنی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس سابق ستاد هماهنگی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد کشور، درباره زمینه صدور این بیانات، جایگاه کانون‌ها در مسجد تراز اسلامی، تجربه توسعه کانون‌ها و نقش آنها در شرایط امروز به گفت‌وگو نشستیم.
حاج آقای ارباب سلیمانی با توجه به در پیش بودن سالروز بیانات ۱۹ مهر رهبر معظم انقلاب، این رهنمودها درباره مسجد و کانون‌های فرهنگی هنری چه جایگاهی دارد و چه زمینه‌ای به صدور این بیانات منجر شد؟
در ابتدا درود می‌فرستیم به روح پاک همه شهدای اسلام، به ویژه رهبر فرزانه انقلاب که این روزها بیانات و خاطرات ایشان در افکار عمومی مرور و بازخوانی می‌شود.
یکی از محورهای مهم در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، توجه به مقوله مسجد است. مسجد از دیرباز در ادبیات دینی ما جایگاه رفیعی داشته و ایشان نیز در امتداد توصیه بزرگان دینی، مسجد را محور حرکت نظام اسلامی می‌دانند.
قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لِلْعَالَمِینَ»؛ مسجد نخستین پایگاه هدایت بشر است. در صدر اسلام نیز پیامبر اکرم(ص) پس از هجرت، نخستین اقدام خود را ساخت مسجد قرار دادند. مسجد قبا و پس از آن مسجدالنبی(ص) تنها محل عبادت نبودند، بلکه پایگاه سیاست، قضاوت، رسیدگی به امور مردم، کمک به محرومان و سازماندهی جامعه اسلامی بودند.
در انقلاب اسلامی نیز حضرت امام خمینی(ره) حرکت خود را با مسجد پیوند زدند. اولین سخنرانی انقلابی امام در مسجد سلماسی قم انجام شد و در نجف نیز نخستین سخنرانی انقلابی ایشان در مسجد شیخ انصاری بود. تعبیر امام(ره) که «مساجد سنگر است، سنگرها را حفظ کنید» یک راهبرد بود و همین ظرفیت در دوران دفاع مقدس و پس از آن در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی به میدان آمد.
اما درباره بیانات ۱۹ مهر باید عرض کنم که چند ماه پیش از سفر رهبر معظم انقلاب به خراسان شمالی، به همراه حضرت آیت‌الله امامی کاشانی(ره)، حضرت آیت‌الله نمازی و برخی دوستان، دیداری با ایشان داشتیم. در آن دیدار گزارشی از یک برنامه فرهنگی ارائه شد.
پس از جلسه به صورت جداگانه خدمت ایشان رسیدم و درباره کانون‌های فرهنگی هنری مساجد سؤال کردم. ایشان فرمودند گزارش‌های مختلفی درباره کانون‌ها به دست من رسیده، اما هنوز به جمع‌بندی نهایی نرسیده‌ام و زمانی که به جمع‌بندی برسم، اعلام نظر خواهم کرد. چند ماه بعد، در سفر ایشان به خراسان شمالی شاهد بیانات مهمی درباره کانون‌های فرهنگی هنری مساجد بودیم. این بیانات به سرعت منتشر شد و کانون توجه فعالان مسجدی قرار گرفت.
رهبر معظم انقلاب در آن بیانات بر همدلی میان امام جماعت، بسیج و کانون‌های فرهنگی هنری تأکید کردند. این هم‌افزایی چه نقشی در تحقق مسجد تراز اسلامی و نقش‌آفرینی مسجد در شرایط بحرانی دارد؟
یکی از نکات مهمی که ایشان در آن دیدار مورد تأکید قرار دادند، همین مسئله همدلی و همبستگی میان امام جماعت، بسیج و کانون فرهنگی هنری و نقش هر کدام ذر ساختار مسجد بود. تعبیر ایشان این بود که شایسته نیست میان روحانی مسجد و بسیج اختلاف وجود داشته باشد.
رهبر معظم انقلاب در بیانات مختلف خود شاخص‌هایی برای مسجد تراز اسلامی مطرح کرده‌اند که باید آنها را در کنار هم دید؛ از جمله نقش جوانان، رونق بخشیدن به مساجد، توجه به قرآن و مجهز بودن به معرفت و استدلال.
این موضوع یک اصل مهم است؛ چرا که مسجد یک مجموعه به‌هم‌پیوسته است و هر یک از این بخش‌ها ظرفیت خاص خود را دارند. کانون فرهنگی هنری، ظرفیت نوجوانان و جوانان و فعالیت‌های فرهنگی و هنری را تقویت می‌کند، بسیج ظرفیت دیگری از نیروهای مردمی را در اختیار دارد و امام جماعت محور هدایت معنوی مسجد است. اگر این ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند، مسجد می‌تواند در شرایط مختلف نقش‌آفرین باشد.
رهبر عزیز شهید در بیانات مختلف خود شاخص‌هایی برای مسجد تراز اسلامی مطرح کرده‌اند که باید آنها را در کنار هم دید؛ از جمله نقش جوانان، رونق بخشیدن به مساجد، توجه به قرآن و مجهز بودن به معرفت و استدلال.
نقش جوانان در این میان بسیار مهم است. اگر هسته فکری و اندیشه‌ای جوانان در مسجد به درستی شکل بگیرد، آنها در آینده می‌توانند سرمایه فکری و اجتماعی کشور باشند. رونق مسجد فقط به ساختمان و امکانات و عمران ظاهری آن نیست.
رفتار روحانی، خادم، هیئت امنا و نمازگزاران همگی در عمران معنوی مسجد نقش دارند.
از سوی دیگر اگر جوانی با شبهه و پرسشی وارد مسجد شد و نیاز به کمک داشت، باید با سعه صدر با او برخورد کرد و با معرفت و استدلال به سؤال او پاسخ داد. مسجد باید محل گفت‌وگو، اقناع و رشد فکری باشد.
با توجه به این شاخص‌ها، کانون‌های فرهنگی هنری چگونه می‌توانند در تربیت جوانان و حل مسائل فرهنگی و اجتماعی محله نقش‌آفرین باشند؟
کانون‌های فرهنگی هنری مساجد مراکزی هستند که نوعاً نوجوانان و جوانان در آنها حضور دارند و کارها تا حد زیادی به دست خود بچه‌ها سپرده می‌شود.
البته نظارت و هدایت با امام جماعت و هیئت امنای مسجد است، اما باید زمینه‌ای فراهم شود که جوانان خلاقیت و ابتکار خود را عرضه کنند و حتی اگر آزمون و خطایی دارند، این تجربه را در مسجد پشت سر بگذارند تا برای حضور مؤثرتر در جامعه آماده شوند.
مسجد باید نقطه تلاقی نخبگان، بزرگان و اهالی محله باشد. بسیاری از مشکلاتی که امروز تصور می‌کنیم باید از طریق دستگاه‌های مختلف حل شود، و در محله و با استفاده از ظرفیت مردم و مسجد قابل حل است.
امروز آثار این تربیت را در اجتماعات مردمی و مقاومت مردم در برابر دشمنان می‌بینیم. اگر بخواهیم یکی از پیشران‌های این حضور را معرفی کنیم، باید به مساجد، جوانان تربیت‌یافته در مساجد و روحانیون انقلابی و آگاه اشاره کنیم. از طرف دیگر مسجد باید نقطه تلاقی نخبگان، بزرگان و اهالی محله باشد. بسیاری از مشکلاتی که امروز تصور می‌کنیم باید از طریق دستگاه‌های مختلف حل شود و با استفاده از ظرفیت مردم و مسجد قابل حل است.
این همان چیزی است که در موضوع مسجدمحوری و محله‌محوری نیز مورد توجه مسئولان و دلسوزان قرار گرفته است. اگر مسجد در جایگاه واقعی خود قرار بگیرد، می‌تواند در کاهش آسیب‌های اجتماعی، حل اختلافات، حمایت از نیازمندان و افزایش اعتماد عمومی وتقویت سرمایه اجتماعی محله نقش مؤثری ایفا کند.
مساجد در محلات به ظاهر مانند قطره‌هایی پراکنده و جدا از یکدیگرند، اما زمانی که خطری متوجه کشور می‌شود، همین قطره‌ها به یک دریای خروشان تبدیل می‌شوند و برای دفاع از ارزش‌ها به صحنه می‌آیند.
شما در دوره مسئولیت خود شاهد توسعه قابل توجه کانون‌های فرهنگی هنری بودید. این تجربه چه دستاوردهایی داشت و چه تصویری از ظرفیت تربیتی کانون‌ها ارائه می‌دهد؟
اوایل سال ۱۳۸۵ مسئولیت کانون‌های فرهنگی و هنری را از سوی آقای دکتر صفارهرندی، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بر عهده گرفتم. در آن زمان تعداد کانون‌ها حدود هزار و ۵۰۰ کانون بود.
در پایان دوره مسئولیت، در سال ۱۳۹۶، تعداد کانون‌ها به مرز ۲۶ هزار پایگاه نزدیک شد؛ یعنی نزدیک ۱۲ سال تلاش مستمر، بیش از ۲۵ هزار کانون به این مجموعه اضافه شد. در حوزه کتابخانه‌های مساجد نیز در آغاز مسئولیت حدود هزار کتابخانه داشتیم که در پایان دوره به حدود ۱۴ هزار پایگاه رسید.
سالانه حدود چهار میلیارد تومان کتاب مفید به کتابخانه‌های مساجد ارسال می‌شد و در کنار آن، قفسه کتاب، میز و صندلی، رایانه و امکانات تبلیغی مورد نیاز کانون‌ها نیز با برنامه ریزی و سهمیه‌بندی در اختیار آنها قرار می‌گرفت. سرانه نقدی نیز به کانون‌ها اختصاص می‌یافت. یکی از برنامه‌های مهم، دوره‌های آموزشی «اندیشه‌های آسمانی» در مشهد مقدس بود. سالانه چند هزار نفر از جوانان مسئول کانون‌ها، اعم از خواهر و برادر، در این دوره‌های آموزشی شرکت می‌کردند و از استادان برجسته حوزه و دانشگاه بهره می‌بردند.
امروز برخی از همان جوانان در بخش‌های مختلف نظام جمهوری اسلامی مسئولیت دارند، برخی نماینده مجلس شده‌اند و برخی در قوه قضائیه و قوه مجریه مشغول خدمت هستند. این تجربه نشان می‌دهد اگر مسئولیت و میدان به جوانان واکذار شود و آنها در محیط مسجد رشد کنند، می‌توانند در آینده نقش‌های مهمی بر عهده بگیرند.
با توجه به تجربه مساجد در بحران‌ها و شرایط امروز جامعه، برای تقویت جایگاه مسجد و کانون‌های فرهنگی هنری و استفاده از این ظرفیت در مدیریت مسائل محله چه باید کرد؟
امروز نیاز ما به تقویت مساجد بیش از گذشته است. اگر امام خمینی(ره) فرمودند «مساجد سنگر است، سنگرها را حفظ کنید»، امروز باید با جدیت بیشتری برای حفظ و تقویت این سنگرها تلاش کنیم.
اگر می‌خواهیم مساجد از آبادانی لازم برخوردار باشند، تنها کمک‌های مادی کافی نیست؛ باید حضور مردم در مسجد حفظ و تقویت شود و میان امام جماعت، کانون فرهنگی هنری، بسیج، هیئت امنا و سایر ظرفیت‌های مردمی همدلی و همکاری شکل بگیرد.
مساجد می‌توانند در مدیریت جبهه نرم، حفظ سلامت معنوی جامعه و ایجاد انسجام اجتماعی نقش مهمی داشته باشند. دشمنان نیز نسبت به این ظرفیت حساس هستند و همین حساسیت نشان می‌دهد مسجد و قرآن در جامعه اثرگذارند. بنابراین اگر می‌خواهیم مساجد از آبادانی لازم برخوردار باشند، تنها کمک‌های مادی کافی نیست؛ باید حضور مردم در مسجد حفظ و تقویت شود و میان امام جماعت، کانون فرهنگی هنری، بسیج، هیئت امنا و سایر ظرفیت‌های مردمی همدلی و همکاری شکل بگیرد.
در این میان یک نکته مهم نیز نقش معرفتی مسجد است. امام حسن مجتبی(ع) درباره مسجد می‌فرمایند: "کسی که پیوسته به مسجد می‌رود، به هشت فایده دست می یابد از جمله علم و دانش تازه است".بنابراین مسجد باید به‌گونه‌ای اداره شود که زمینه رشد و آگاهی نمازگزاران را فراهم سازد.
مردم هر بار با یک حرف تازه و معرفت جدید از آن خارج شوند. امام جماعت نیز باید مجهز به علم، استدلال و منطق باشد و بتواند پیام قرآن و اهل بیت(ع) را با بیانی دلنشین، کوتاه و صمیمی به مخاطب منتقل کند.
امام رضا(ع) می‌فرمایند: «لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَحَاسِنَ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا»؛ اگر مردم زیبایی‌های سخنان ما را بدانند، از ما پیروی خواهند کرد. بنابراین باید پیام قرآن و اهل بیت(ع) را به‌درستی و زیبایی به حاضران در مسجد رساند. اگر این پیام به خوبی مخابره شود، دل‌های آماده برای دریافت حقیقت بسیارند.
در نهایت، مسجد می‌تواند مهم‌ترین پایگاه مردمی برای حل مسائل محله باشد و کانون‌های فرهنگی هنری نیز یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های تربیت و رشد نسل نو در این مسیرند. آنچه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز داریم، شناسایی و تقویت همین ظرفیت‌ها و ایجاد فضای همدلی، هماهنگی و هم‌افزایی میان اهالی مساجد است.
گفتگو از فاطمه اقبالی
نظر شما